اس ءمازىر
تۇتە – جاۋگەرشىلىكتە ساربازدار ابدەن سۇرلەنگەن ەتتى جوڭقالاپ الىپ, كەلىگە ءتۇيىپ, قورجىنعا سالىپ الىپ جۇرەتىن شيكىدەي جەيتىن تاعام ءتۇرى
ۋىزقاعىناق – ورىستەگى قويشىلار جاڭا تولدەگەن قويلاردىڭ ۋىزىن ساۋىپ الىپ, بۇيەنگە قۇيىپ, قولامتاعا كومىپ پىسىرەدى.
ۇنشاي – ۇندى قويدىڭ قۇيرىق مايىنا قۋىرىپ الىپ, شاۋگىمگە شىعارىلىپ, كىلەگەيى قوسىلىپ تۇرعان شايدىڭ ساماسىن ءسۇزىپ, قۋىرىلعان ۇنمەن ارالاستىرادى
ۇشا – مالدىڭ مۇشەلەنبەگەن تۇتاس ەتى
شىرتىلداق – جىلقى ەتى سورپاسىنىڭ بولماسا شىجعىرىلعان ءىشمايدىڭ مايى
ىرىمشىك – ۇيىتىلعان ءسۇتتى قايناي باستاعان كەزدە دىرىلدەپ تۇرعان ۇيىتىندىنى «اعاش قىلىشپەن» ءبولىپ-ءبولىپ, ۇزاق قايناتىپ العاندى قىزىل ىرىمشىك دەيدى. ول كەپتىرىلىپ, قىسقى ازىق رەتىندە ساقتالادى.
اق ىرىمشىك – جاڭا ساۋعان ءسۇتتى ۇيىعان سوڭ ءبىر بۇرق ەتكىزىپ العاننان سوڭ جەيتىن تاعام
اق لاق – وسى اق ىرىمشىكتى سارى مايعا ارالاستىرىپ, جىلىداي قارتتار مەن بالالارعا ۇسىنادى.
ۋاقىت ولشەمدەرى
جىل اتاۋلارى
- تىشقان 2008 2020
- سيىر 2009 2021
- بارىس 2010 2022
- قويان 2011 2023
- ۇلۋ 2012 2024
- جىلان 2013 2025
- جىلقى 2014 2026
- قوي 2015 2027
- مەشىن 2016 2028
- تاۋىق 2017 2029
- يت 2018 2030
- دوڭىز 2019 2031
ەسكەرتۋ: «ۇلۋ» اتاۋى تۋرالى تۇسىنىگىمىز دۇرىس ەمەس سياقتى. سەبەبى, «ۇلۋ» دەگەنىمىز مايدا قۇم توپىراق استىندا تىرشىلىك ەتەتىن كىشكەنتاي جاندىك نەمەسە تەڭىز جاندىگى. بۇلارعا جىلدىڭ اتاۋىن بەرۋى نەعايبىل. بۇرىندارى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە تىرشىلىك ەتكەن ورىستار «روسساماحا» دەپ اتايتىن اڭ بولۋى مۇمكىن دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى قازاقتىڭ ۇلىتاۋ جونىندەگى «ۇلارى ۇشىپ, ۇلۋى ۇلىعان» دەگەن كونە ءسوز تىركەسى دە بار.
مۇشەل جاستار
ءبىر جاسقا تولعان ءسابي مۇشەلگە كىردى دەپ سانالادى.
1-مۇشەل – 1 جاستان 13 جاسقا دەيىن
2-مۇشەل – 25 جاس, جىگىتتىك كەزەڭ
3-مۇشەل – 37 جاس, كىسىلىك, اقىل توقتاتۋ
4-مۇشەل – 49 جاس, ورتا جاس
5-مۇشەل – 61 جاس, كەمەل شاق, نەمەرە سۇيەر ۋاقىت
6-مۇشەل – 73 جاس, قارتتىقتىڭ باسى
7-مۇشەل – 83 جاس, كارىلىك, شوبەرە ءسۇيۋ
8-مۇشەل – 97 جاس, قالجىراۋ كەزەڭى
9-مۇشەل – 109 جاس, شوپشەك ءسۇيۋ
10-مۇشەل – 121 جاس, شوبەلەك ءسۇيۋ
بۇركىتكە بايلانىستى
اتاۋلار
قازاق قۇسبەگىلەرىنىڭ ەڭ جىرتقىش قۇس بۇركىتتەن باستاپ, لاشىن, سۇڭقار, قارشىعا, قىرعي تەكتەس قۇستاردىڭ ء«تىلىن» تاۋىپ, اڭ-قۇس اۋلاۋعا پايدالانعاندارى ءمالىم. بۇركىتتى قاسقىر-تۇلكى, ەلىك, قاراقۇيرىق سياقتى اڭدارعا تۇسىرسە, قىرعيعا, قىرعاۋىل, كەكىلىك, بودەنە اۋلاتقاندارى بەلگىلى. قىران قۇستاردىڭ پاتشاسى – بۇركىت تۋرالى كورنەكتى عالىم الكەي مارعۇلان 1,5 مىڭداي اتاۋ سوزدەردىڭ, ءسوز تىركەستەرى مەن ماقال-ماتەلدەردىڭ بار ەكەنىن جازىپتى. ءبىز كەيبىر اتاۋ سوزدەردى ەسكە سالا ەتكەندى ءجون كوردىك. ولاردى ەكى توپقا بولەدى:
ءتۇز بۇركىتى – تورمەن ۇستالعان قۇس
قولبالا – ۇياسىنان الىپ ۇيرەتىلگەنى
جاسىنا قاراي اتاۋلارى:
اقۇرپەك – (اقۇلپەك) – جۇمىرتقانى جارىپ شاققانى
بالاپان – 1 جاستا
قانتۇبىت – 2 جاستا
تۇرنەك – 3 جاستا
تاستۇلەك – 4 جاستا
مۇزبالاق – 5 جاستا
كوكتۇبىت – 6 جاستا
قانا – 7 جاستا
جانا – 8 جاستا
ءمايتۇبىت – 9 جاستا
بارقىن – 10 جاستا
بارشىن – 11 جاستا
شوگەل – 12 جاستا
مولا – كارى بۇركىت
اقجەم – قىسقا قارسى كۇتىمدەگى قۇستىڭ ەتىن ورتايتۋ ءۇشىن سۋعا سالىپ, قان-ءسولى ارىلعان ەت
بالداق – اتپەن جۇرگەندە بۇركىتتى الىپ ءجۇرۋ ءۇشىن ءبىر ۇشىن ەردىڭ باسىنا تىرەپ قوياتىن قۇرىلعى
بيالاي – بۇركىتتى بىلەككە قوندىرعاندا ونىڭ تىرناعى باتپاس ءۇشىن جەڭگە دەيىن كيىلەتىن سىرىدەن تىگىلگەن قولعاپ
جەمباسار – ىشكى تۇياعى
قايىرۋ – قۇستى بابىندا ۇستاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جەم بەرىپ باپتاۋ
سالبۋىرىن – بىرنەشە بۇركىتشىنىڭ اڭشىلىعى
ساۋساقتارى: (تورتەۋ بولادى)
سايات – اڭعا شىعۋ
سىعىم – ورتاڭعى تۇياعى
تەگەۋرىن – وكشە تۇسىنداعى ارتقى تۇياق
توماعا – كوزىن جاۋىپ تۇراتىن «باسكيىمى»
تۇعىرعا وتىرعىزۋ – قولبالانى وتىرعىزادى
تۇلەككە وتىرعىزۋ – قىستاي اڭعا سالىپ ەتى تومەندەگەن قۇستى وڭالتىپ, تۇلەتەتىن ەرەكشە كۇتىم
شەڭگەل – (شىناشاق) سىرتقى ساۋساعى
شىرعا تارتۋ – اڭنىڭ تەرىسىن ارقانعا بايلاپ, سۇيرەتىپ, قولبالانى اڭعا تۇسىرۋگە ۇيرەتەتىن ءتاسىل
ىرعاق – ءتۇز بۇركىتىن ۇيىقتاتپاي جۋاسىتۋ ءۇشىن تەربەلمەلى كەلتەك اعاشقا قوندىرۋ
جىنىسىنا قاراي:
ءشاۋلى – ەركەگى
ۇياباسار – ۇرعاشىسى, ەركەگىنە قاراعاندا تۇرىقتى, ءىرى كەلەدى
قاۋىرسىندارى: 12 قۇيرىق, 5 شالعى قاۋىرسىندار بولىپ بولىنەدى
شالعى قاۋىرسىندار – شەتكىلەرى
ارالىق قاۋىرسىندار – قاناتتىڭ ورتاسىنداعىلارى
قۇيرىق قاۋىرسىندارى
ءتۇز بۇركىتى 50-60 جىلعا دەيىن جاساي بەرەدى.
كيىز ءۇي
تۇرلەرى: 3 قاناتتىدان باستاپ, كولەمى 30 قاناتقا دەيىن وسە بەرەدى. اسا ۇلكەن ۇيلەردى «وردا», «اق وردا» دەپ اتاعان; التى قانات اقبوز ءۇي, قوڭىر ءۇي, قارا لاشىق, كۇركە دەگەن تۇرلەرى بولادى.
سۇيەگى: شاڭىراقتان باستاپ, كەرەگە, ۋىق, تابالدىرىق, سىقىرلاۋىققا دەيىنگى اعاش بۇيىمدار
شاڭىراق – ءۇيدىڭ توبەسى, باس بولىگى
ازات كوز – كوكتەلمەيتىن قوسپالارى
الاقانى – كەرەگە بايلاناتىن جالپاقتاۋ باس جاعى
باقان – ءۇيدى تىككەندە, جىققاندا شاڭىراقتى تىرەپ ۇستايتىن باسى اشا سىرىق
بالاشىق – قىسقا جەلىلەرى
بەلدەۋ – تۋىرلىقتى ەكى جەردەن وراپ, ەسىكتەن تاياعىشىنا بايلايتىن ەكى ارقان, كيىز ەسىكتى ماڭدايشاعا بايلايتىن ءجىپ, بۇدان باسقا دا تاڭداي ورنەكتى ۇزىك, تۋىرلىقتىڭ شەتتەرىن باستىراتىن دودەگە ويۋ, ءبىر ۇشى ءۇي سىرتىنداعى مىقتى جەلقازىققا بايلانىپ, ۇزىكتىڭ ۇستىنەن ايقىشتاپ, قوس بوساعاعا بايلاناتىن جەلباۋ; ءۇيدىڭ ىشىنەن كۇلتەلى شاشاقتالىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى جىپتەردەن توقىلعان باسقۇرلار; ۋىقتاردى ءبىر-بىرىمەن توپتاپ ويۋلى قۇر-تاڭعىشتار; ۋىقتاردى كەرەگە ساعاناسىنا بايلايتىن بالاقباۋلار بولىپ كەلەدى.
ەرىسى – ۇزىن جەلىلەرى
جەل قازىق – ءۇيدىڭ تۋسىرتىنان ارقانمەن بايلاپ تۇرادى
جەلى – كەرەگە قۇراستىرىلاتىن جەكە جەلىلەر
ءيىنى – يىلگەن باس جاعى
كەپىلدىك – كۇلدىرەۋىشتەردى بىرىكتىرىپ تۇراتىن كولدەنەڭ اعاش
كەرەگە كوگى – قوسپالاردى ۇستايتىن ءسىرى تاسپالار
كەرەگە ساعاناسى – ۋىق بايلاناتىن اشا ۇشتارى (كەرەگەنىڭ ۇلكەن-كىشىلىگى وسى ساعانانىڭ سانىمەن ولشەنەدى)
كەرەگەنىڭ تور كوز (تار), جەل كوز (كەڭ) دەيتىن ەكى ءتۇرى بولادى.
كيىز ەسىك – بۇكتەلەتىن, تۇرىلەتىن ورتاسى شيمەن, استارى جارعاقپەن قاپتالاتىن بولىگى
قانات – جەكە-جەكە بولىكتەرى ء(تورت قانات, التى قانات ت.ب.)
تاعان – شاڭىراق ششەڭبەرىن قۇرايتىن بولىكتەرى
تۋىرلىق – كيىزدەن ءپىشىپ جاسالعان جابىندى, ۇشەۋدەن باستاپ, ءۇيدىڭ كولەمىنە قاراي كوبەيەدى
تۇندىك – شاڭىراقتىڭ ۇستىنەن تۇسەتىن ءتورتبۇرىش كيىز
تۇندىك باۋ – تۇندىكتىڭ ءتورت بۇرىشىن تۋىرلىققا بايلايتىن نەمەسە تۇندىكتى جارتىلاي اشاتىن ءجىپ
ۋىقباۋ – كەرەگەگە بايلايتىن ءجىپ
ۋىقتىڭ قالامى – شاڭىراق كوزدەرىنە شانشىلاتىن ۇشى
ۋىقتىڭ قارى – يىنگە دەيىنگى نەگىزگى بولىگى
ۇزىك – شاڭىراق پەن تۋىرلىقتى قوسىپ تۇراتىن جابىندى
ءۇيدىڭ باۋ-شۋى – تۋىرلىقتى كەرەگەگە, ۇزىكتى بەلدەۋگە, تۇندىكتى بەلدەۋگە بەكىتەتىن باۋلار
شاڭىراقتىڭ كوزدەرى – ۋىقتىڭ ۇشى شانشىلاتىن تەسىكتەرى,
شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشتەرى – ءۇيدىڭ توبەسىن كۇمبەزدەپ, شەڭبەردى بەرىك ۇستاپ تۇراتىن شاباقتارى,
شي – كەرەگە مەن تۋىرلىقتىڭ اراسىنا تۇسەتىن 3-4 ورامادان تۇراتىن م ۇلىك
شىمشي – ءشيدىڭ بۇل ءتۇرى ءارتۇرلى بويالعان جۇنمەن ويۋلاپ جاسالعان ءتۇرى
ىرۋ – كەرەگە-ۋىق جەلەلەرىنە تۇسىرىلەتىن تىك سىزىقتار.
ىشكى جاساۋ-جابدىقتارىنا: ابدىرە, ادالباقان, جۇكاياق تۇسكيىز, كىلەم, الاشا, سىرماق, تەكەمەت, اياققاپ, قورجىن, كەسەقاپتار, سابانىڭ ءبىر ءتۇرى – سۇيرەتپە, تورسىق ت.ب.
جىلقى دەيتىن جانۋار
جىلقى دەيتىن جانۋاردى ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەن ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەكەنىن عىلىم دالەلدەپ بەرسە, ءبىزدىڭ ءبۇتىن تاريحىمىزدى, ءومىر سالتىمىزدى وسى ءبىر ت ۇلىكسىز ەلەستەتۋ قيىن. ونىڭ ءتۇر-تۇسىنە, جاسىنا, دەنە مۇشەلەرىنە, ءتىپتى وعان بايلانىستى ابزەلدەرىنە دەيىن سان جۇزدەگەن اتاۋلار بار ەكەن. سولاردىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتىر-اۋ دەگەن كەيبىرىن عانا ءتىزىپ كورەيىك.
ءتۇر-ءتۇسى: نەگىزىنەن قىلاڭ, باران دەپ ەكى توپقا بولىنەدى.
قىلاڭعا – اقبوز, قۇلا, كوك, قىزىل سياقتى تۇستەر جاتادى («قىزىل جىلقى» دەپ شىمقاي اقتۇستى جىلقىنىڭ ءار جەرىندە قىزىل ءتۇستى تۇگى بولعاندىقتان سولاي اتاسا كەرەك)
بارانعا – قاراقوڭىر, تورى, جيرەن, بۋرىل ت.ب. تۇرلەرى جاتادى.
ءبىر ءتۇستى – تۇگى تەك ءبىر ءتۇستى قارا نەمەسە كوك نەمەسە جيرەن, تورى ت.ب.
ارالاس ءتۇستى – قارالا, كوكالا, شۇبار, بۋرىل, تورىالا ت.ب.
بوگەنايلى ءبىتىمى – الااياق, تورى توبەل, ايقاسقا ت.ب.
جاراتىلىس مىنەزى – اساۋ قارا, قوي تورى, تىستەۋىك بۋرىل, تەبەگەن تورى ت.ب.
جۇرىسىنە قاراي – قۇلا جورعا, جول جورعا, اقپا جورعا, كيتىڭ جورعا, بايگە قارا, اياڭشىل بۋرىل, جەلىستى سارى ت.ب.
تاڭباعا قاراپ تانۋ – جىلقىعا ەن سالىنبايدى, ءار رۋ ءوز تاڭباسىن مىنەر جاق سانىنىڭ قالىڭ ەتىنە قىزعان تەمىر تاڭبامەن تۇسىرەدى.
جاسىن انىقتاۋ
ق ۇلىن – جاڭا تۋعان ءتولى
جاباعى – التى ايدان اسقانى
ق ۇلىن تاي – ەكى جاسارى
قۇنان – ءۇش جاسار ەركەگى
دونەن – ءتورت جاسار ەركەگى
بەستى – بەس جاسار جىلقى
ساقا – 6-10 جاسار ايعىر
ايعىر – ۇيىرگە تۇسەتىن ەركەك جىلقى
ساۋرىك – ءالى ۇيىرگە تۇسپەگەن ايعىر
بايتال – ءۇش جاسار ۇرعاشىسى
دونەجىن بيە – ءتورت جاسارى
بەستى بيە – بەس جاسارى
ماما بيە – التى جاستاعى
كارتەمىس بيە – 11-14 جاستاعىسى
قاسابا بيە – 17-18 جاستاعىسى
جاساعان بيە – كارى بيە
تىسىنە قاراپ, جاسىن ايىرۋ
ءتورت ت ۇلىكتە جىلقىدا عانا استى-ءۇستى ماڭداي تىستەرى بولادى.
ماڭداي تىستەرى:
قاسقا تىستەر – ورتاداعى ەكى ءتىس. ول تۋعان سوڭ ەكى اپتانىڭ ىشىندە وسەدى
جىڭىشكە ءتىس – قاسقا ءتىستىڭ ەكى جاعىنداعى تىستەر
بۇل تىستەر 45-50 كۇندە وسەدى
شەتكى تىستەر – قاسقا ءتىستىڭ ەكى شەت جاعىنان وسەدى. بۇلار 9 ايدىڭ ىشىندە وسەدى.
تىسەۋ – قۇنانىندا ورتاڭعى ەكى ءتىسى ءتۇسىپ, استى-ۇستىنەن ەكى-ەكىدەن 4 قاسقا ءتىس وسەدى
قۇنانىندا – استى-ۇستىنەن 2 ءتىس ءتۇسىپ, 4 ءتىس وسەدى.
دونەنىندە – استى-ۇستىنەن 2 ءتىس ءتۇسىپ, 4 ءتىس شىعادى.
بەستىسىندە – شەتكى ءتىس پەن القىم ازۋدىڭ اراسىنان ءبىر-بىردەن سوياۋ ءتىس ءوسىپ شىعادى. التى جاسىندا ۇستىڭگى ات-ازۋ جارىپ شىعادى, ۇلكەن جىلقىلاردىڭ تىستەرى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاپ سارعايا باستايدى.
ات ابزەلدەرى
ەر-تۇرماننىڭ نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرى: ەرلەرگە ارنالعان تۇرلەرى ەر-توقىم, ونىڭ قازاق ەرى, ورىس ەرى دەگەن ەكى ءتۇرى بار. ايەلدەرگە جانە بالالارعا ارنالعان تۇرلەرى بولادى.
اشاماي – 3-4 جاستاعى بالا اتتان قۇلاماس ءۇشىن ەردىڭ الدىڭعى, ارتقى قاستارى اشا تۇرىندە جاسالىپ, بالانىڭ ەكى بۇيىرىنەن بايلاپ قوياتىن جالپاق بەلدىگى بولادى.
ەر-تۇرمانعا: توقىم, جەلدىك, ۇزەڭگى, ۇزەڭگى باۋ, تەرلىك, تەبىنگى, تارالعى, ءتوس ايىل, شاپ ايىل, ومىلدىرىك, قۇيىسقان, نوقتا-شىلبىر, جۇگەن, تىزگىن, ات كورپە, كوپشىك, پىستان, كەجىم, قامشى, تۇسامىس, كىسەن, ورە, قانجىعا سياقتى بولشەكتەر جاتادى.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
