كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ حالقى اۋىز سۋدى ەسىل وزەنى سياقتى اشىق سۋ كوزىنەن ءىشىپ كەلدى. بۇل ءۇشىن توپتىق سۋ قۇبىرلارى تارتىلعان. سولتۇستىكتىڭ بارلىق اۋىلدارىنا وسى قۇبىرلارمەن سۋ جەتكىزىلىپ, تازارتىلىپ ۇسىنىلاتىن. ونى جەتكىزگەن نەگىزىنەن «سويۋزتسەلينۆود» اتتى وداقتىق ترەست بولدى. قىزىلجار قالاسىندا اشىلعان وسى ترەستى قاتتاي كەنشىنباەۆ دەگەن اعامىز 25 جىل بويى باسقارىپ, جالعىز قازاقستان ەمەس, وداقتىڭ بارلىق بۇرىشىنا سۋ تارتقان. 16 مىڭ شاقىرىم قۇبىر تارتقانى ءۇشىن بۇل ترەستىڭ اتى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا دا كىرگەن بولاتىن. ءاربىر اۋىلدىڭ باسىندا سورايىپ تۇراتىن سۋ تاراتاتىن مۇنارالاردىڭ جۇرناعى ءالى دە قالقايىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ مەملەكەت داعدارىس جىلدارىندا ونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە دوتاتسيا بولە الماي, كوبى ىستەن شىقتى, ال قۇبىرلارىن قۋاياقتار قازىپ الىپ, سىرتقا ساتتى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان حالىققا تازا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن قابىلدانعان العاشقى ۇلكەن باعدارلاما 2002 جىلى قولعا الىنىپ, 2010 جىلعا دەيىن بەلگىلەندى. ال 2011 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى ەكىنشى باعدارلاما «اقبۇلاق» دەگەن اتپەن قابىلدانعانى بەلگىلى. ەكەۋى دە حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالدى. بۇل باعدارلامالاردىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەن تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى بار. مۇندا توپتىق سۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋ نەمەسە جاڭادان سالۋمەن قاتار, جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ ماقساتى العا قويىلدى. شىن مانىندە قازاق دالاسى ەجەلدەن جەراستى سۋلارىن قۇدىق قازۋ ارقىلى عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلدى عوي. ءتىپتى قۇدىق سۋلارى اشىق سۋ كوزدەرىنەن تازا دەپ باعالاناتىن. الايدا قازىرگى جەراستى سۋلارى تازا ەمەس ەكەندىگى انىقتالعان. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ سۋى تۇزدى ءارى كەرمەك كەلەدى.
حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نارىعىندا 2005 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان Nursu Plus جشس ماماندارى سولتۇستىكتىڭ جەراستى سۋلارىنىڭ نورما بويىنشا ءبىر ليتردەگى تۇزدىلىعى 1 گرامنىڭ ورنىنا 9-12; كەرمەكتىلىگى 0,7 مگ-ەكۆ ورنىنا 4-8; تەمىردىڭ مولشەرى 0,3 مگ ورنىنا 3,5-5,2 مگ بولعانىن كەزدەستىرگەن.
قۇرامىنداعى كاربوناتتى كەرمەكتىك (كالتسي جانە ماگني تۇزدارى) بۇيرەك, نەسەپ جولدارىنا تاس بايلايدى. كوپ مولشەردەگى تەمىر وڭەشتىڭ, اسقازاننىڭ, شەكتەردىڭ فۋنكتسيالارىنا زاقىم كەلتىرىپ, اقىرىندا اعزانى ۋلانۋعا سوقتىرادى. اسىرەسە سۋدىڭ قۇرامىنداعى الفا راديواكتيۆىنىڭ ادام اعزاسىنا زيانى وراسان زور. بەرتىنگە دەيىن سۋدىڭ راديولوگيالىق ساراپتاماسى جۇيەلى تۇردە انىقتالماي كەلەدى. بۇل زاتتار قاتەرلى ىسىكتىڭ تۋىنىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى. قازىر سولتۇستىك قازاقستانداعى وسىنداي دەرتكە ۇشىراعاندار سانى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا سەمەي وڭىرىنەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. سونىمەن قاتار سۋدىڭ قۇرامىنداعى نورمادان جوعارى مينەرالدى زاتتار جۇرەك-قان تامىرلارى, بۇيرەك پەن ءوت جولدارىنىڭ بۇزىلۋىنا دا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان جەراستى سۋلارىن تۇتىنۋشىعا بەرەردە ارنايى سۋ تازالاعىش ستانسالار (سۋدى تۇششىلاندىرۋ ستانسالارى) ارقىلى وڭدەۋدەن وتكىزۋدى قاجەت ەتەدى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا سۋدى تۇششىلاندىرۋ تەحنولوگياسى دامىماعان ءارى مۇنىڭ شىعىنى اشىق كوزدەردەن قۇبىرمەن سۋ تارتۋدان قىمبات دەپ سانالىپ, تەك سوڭعىسى عانا قولدانىلعان.
Nursu Plus جشس – جەراستى سۋلارىن تازالاۋ بويىنشا رەسپۋبليكاداعى وزىق كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى. اتالعان باعدارلامالاردىڭ شەڭبەرىندە ول رەسپۋبليكا بويىنشا 108 شەتەلدىك اسا قىمبات سۋ تازالاعىش ستانسالار ورناتقان, سونىڭ 80-ءى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا. الايدا مەملەكەتتىڭ قاراجاتىنا تۇرعىزىلعان بۇل سۋ تازالاعىش ستانسالار ءوزىنىڭ قۋاتى مەن مۇمكىندىگىن تولىق قولدانا الماي وتىر. ويتكەنى اتالعان باعدارلامالاردا اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ ۇتىمدى تەتىكتەرى قاراستىرىلماعان. سونىڭ كەسىرىنەن قىمبات باعاعا تۇرعىزىلعان ستانسالار تولىق تيىمدىلىكپەن پايدالانىلمايدى. اتاپ ايتقاندا, ساعاتىنا 10 تەكشە مەتر تازا سۋ شىعارۋ ءۇشىن ستانسا تاۋلىگىنە 24 توننا سۋ وڭدەۋى شارت. ال ونىڭ تۇتىنۋشىعا ساتىلاتىن ءبىر ءليترىنىڭ باعاسى اي-92 بەنزينىنىڭ باعاسىنان كەم بولماۋى كەرەك. ارينە, مۇنداي سۋدى اۋىل تۇرعىندارى ساتىپ الا المايدى. سوندىقتان سۋ پايدالانۋ شىعىندارىنا مەملەكەت ارنايى دوتاتسيا بەرۋى كەرەك. بۇل حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنا بيزنەستىڭ دە مۇددەلىلىگىن وياتىپ, ينۆەستورلاردى دا تارتار ەدى. ەڭ باستىسى, باستاعان ءىستى اياقسىز قالدىرماي, تيىمدىلىگىن ارتتىرار ەدى.
سۋدى جەتكىزۋ بار دا, سۋ تازالايتىن قۇرىلعىلاردى تالاپقا ساي دۇرىس جۇمىس ىستەتە الۋ, بارلىق تەتىكتەرىن قاداعالاپ وتىرۋ سياقتى مىندەتتەر دە بار. بىراق سوڭعىسىنا بىزدە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەيدى. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي ميلليوندارعا ساتىپ الىنىپ, ورناتىلعان قۇرىلعىلار وڭاي ىستەن شىعادى. ماسەلەن, شال اقىن اۋدانىنداعى جاڭاسۋ, كريۆوششەكوۆو, جالتىر, بالۋان جانە سەميپولكا اۋىلدارىنداعى قۇرىلعىلار ورناتىلعاننان بەرى ەشقاشان بىلىكتى تۇرعىداعى تەحنيكالىق قىزمەت كورگەن ەمەس. بۇل قوندىرعىلار وتە قىمبات جانە پايدالانعان كەزدە كەشەندى تۇردە كۇتۋدى قاجەت ەتەدى. ءتىپتى ىستەيدى دەگەندەرى دە تولىق تازالانباعان سۋدى پايدالانۋدا.
Nursu Plus كاسىپورنىنىڭ ماماندارى ولاردى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 15 ملن تەڭگە قاراجات قاجەت ەكەندىگىن انىقتاعان. ال اۋداننىڭ قىمبات قۇرىلعىلاردىڭ سىرىن بىلمەيتىن ماماندارى بار-جوعى 2,5 ملن تەڭگە عانا كەرەك دەپ ماڭىزدى نارسەگە ءمان بەرمەي, اسىرەبەلسەندىلىكپەن ۇنەمدەۋگە تىرىسقان. «تازا اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن تولىق ورىندادىق دەپ اكىمدەگىلەر جوعارىعا قاعازبەن الدەقاشان اقپار بەرگەنىمەن, كوپتەگەن اۋىلدا وسىلاي قۇرىلعىلار ىستەن شىعىپ تۇر. بۇل تۇرعىندار تاراپىنان اشۋ-ىزا تۋدىرۋدا.
اۋدان اكىمدىكتەرى تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە سۋ تازالاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ورناتىلۋ مەرزىمى مەن ساپاسىن باقىلاۋى كەرەك قوي. بىراق كەيبىر اكىمدىكتەرگە مۇنداي كەرەك ەمەس سياقتى. ماسەلەن, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ەگىندىاعاش اۋىلى مەن سىرىمبەت كەنىشىنە, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنداعى سارىبۇلاق اۋىلىنا Nursu Plus 2017-2018 جىلدارى سۋ تازالاعىش ستانسا ورناتقان. بىراق ولار ءالى كۇنگە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداماعانىنىڭ كەسىرىنەن ىسكە قوسىلماي, قاڭىراپ تۇر. ستانسانى تۇرعىزۋعا بولىنگەن ۇلكەن كولەمدەگى بيۋدجەت قاراجاتى جەلگە ۇشۋى مۇمكىن ەكەنىن اكىمدىكتەگىلەر ويلامايدى.
ددۇ-نىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا عالامشارداعى بارلىق اۋرۋدىڭ 80 پايىزى تازا اۋىز سۋ تۇتىنباعاندىقتان بولادى ەكەن. جەراستى سۋلارىندا بولاتىن الفا, بەتتا جانە گامما رادياتسيالىق زاتتارىنىڭ قاسىرەتى ايرىقشا زياندى. سولتۇستىك قازاقستان جەراستى سۋلارىندا وندايلار ۋران, رادي جانە توري اتومدارىنىڭ ىدىراۋىنان پايدا بولعان. الفا بولشەكتىڭ ءوزى سۋدىڭ دامىنە, تۇسىنە اسەر ەتپەيدى, بىراق ادام اعزاسىنا تۇسكەندە ىشكى ورگانداردىڭ ب ۇلىنۋىنە سوعىپ, قاتەرلى ىسىك پەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋىنا سوقتىرادى. ماسەلەن, ماڭىنان التىن ءوندىرىلىپ جاتقان ەسىل اۋدانىنداعى بۇلاق اۋىلىندا ءوندىرىس باستالعاننان كەيىن ەكى جىلدا ءارتۇرلى جاستاعى 27 ادام قايتىس بولدى. تۇرعىنداردىڭ سۇراۋىمەن جۇرگىزىلگەن ەكى قۇدىقتىڭ سۋىنا جاسالعان ساراپتىڭ بارىسىندا الفا راديواكتيۆتى ساۋلەلەرىنىڭ نورمادان 3-5 ەسە ارتىق ەكەندىگى انىقتالعان. بۇعان سەبەپ التىن ءوندىرىسى بولۋى ىقتيمال. التىن بار جەردە ۋران بار. جەرگىلىكتى ورىندار وسىعان ءمان بەرمەي وتىر.
قورىتا كەلگەندە, سولتۇستىك قازاقستانداعى جامان ىندەتتەن باسقا سىرقاتتاردىڭ كوبى تازا اۋىز سۋىن پايدالانباعاندىقتان دەپ ايتۋعا بولادى. «تازا اۋىز سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ىسكە قوسىلعان كوپتەگەن قۇرىلعى قازىر ىستەن شىعىپ, قاڭقالارى عانا تۇر. مىنە, وسىنىڭ بارىنە قوعامدىق مونيتورينگ جاسالۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. مونيتورينگكە حالىق وكىلدەرى, باق كەڭىنەن تارتىلعانى ءجون. ايتپەسە, اكىمدىكتەگىلەر ء«بارى دۇرىس» دەپ ەسەپ بەرە سالادى. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ كوبىنە دەگەن سەنىم قازىر جوعالدى.
ىستەن شىققان قۇرىلعىلاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىستارىن تۇرعىزۋدا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتىڭ تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداۋدى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك. ايتپەسە, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ودان اۋىتقۋلارعا جول بەرەتىن تاپسىرىس بەرۋشىلەر دە بار. ال وندايعا جول بەرۋگە بولمايدى.
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»,
شاعىراپ قۇسايىنوۆ,
سۋمەن قامسىزداندىرۋ مامانى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
