ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اتا-انالارعا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنان تىس اقىلى نەگىزدە وتكىزىلەتىن كونكۋرستار مەن وليمپيادالاردى تاڭداۋدا مۇقيات بولۋدى ەسكەرتىپ وتىر. قۇزىرلى مينيسترلىك مۇعالىمدەرگە ارنالعان اقىلى كونكۋرستار ناتيجەسىندە بەرىلەتىن ماراپاتتار رەسمي بولىپ ەسەپتەلمەيتىندىگىن, پەداگوگتەردى اتتەستاتتاۋ كەزىندە ەسكەرىلمەيتىندىگىن, جالعان ناگرادالاردى پايدالانۋ – پەداگوگ پەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىندىگىن قاداپ ايتتى.
دەگەنمەن مەكتەپتەردە اقىلى وليمپيادالار وتكىزۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, وڭاي ولجاعا دانىككەن ورتا ءوز تابىسىنان بىردەن ايىرىلماۋ ءۇشىن ءتۇرلى قيتۇرق ۇلىقتارعا باراتىنى بايقالادى. سوندىقتان مينيسترلىك پەداگوگتەردى, اتا-انالاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ الاياقتىق ارەكەتتەرىنەن ساق بولۋعا شاقىرادى. ءبىلىم سالاسىنداعى الاياقتاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى جالعىز – زاڭسىز اقشا جيناۋ.
وسىدان ءۇش جىلداي بۇرىن اسحات ايماعامبەتوۆ مينيستر بولىپ تاعايىندالماي تۇرىپ-اق, وقۋشىلارعا ارنالعان وليمپيادالار مەن كونكۋرستاردىڭ ورتاق كۇنتىزبەسىن جاساۋدى ۇسىنعانىن بىلەمىز.
«بۇل بايقاۋلاردىڭ بارلىعى كۇنتىزبەدە تىركەلۋى ءتيىس. اقىلى بايقاۋلار تۋرالى اقپارات تا اشىق بولۋى كەرەك. ءار اتا-انا, ءار بالا بايقاۋ تۋرالى تولىق اقپاراتپەن قامتىلۋى ءتيىس», دەگەنى ءالى دە كوكەيكەستىلىگىن جويعان جوق. الايدا كۇڭكىلدەن اسپايتىن قاۋىم مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مۇعالىمدەردىڭ پىكىرىن وقىساق, مۇنداي شارالارعا قاتىسۋعا جەرگىلىكتى ءبىلىم بولىمدەرى مىندەتتەيتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ولاي بولسا, اقىلى بولسا دا, جالعان جەتىستىك بولسا دا وقۋشىلاردى كۇماندى بايقاۋلارعا قاتىسۋعا ءماجبۇر ەتەتىن نەندەي ءجايت, دەگەن ساۋالعا اتى-ءجونىن اتاماۋدى سۇراعان ءبىر مۇعالىم بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى.
– سەبەبى وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇعالىمدەردى اتتەستاتسيالاۋدان وتكىزگەن كەزدە ونىڭ وقۋشىلارىنىڭ جەكە تابىستارى, بايقاۋلار مەن وليمپيادالاردا جەڭىپ اكەلگەن جۇلدەلەرى ەسەپكە الىناتىن. ەندى مۇنىڭ قاجەتى جوق. ال قالالىق, وبلىستىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىستى ورىندارى بارلىق بالاعا بىردەي بۇيىرا بەرمەيدى. جەتپەيدى. سوندىقتان دا اقىلى بولسا دا, كۇماندى بولسا دا وقۋشىلار وسىنداي جارىستارعا قاتىسىپ, جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسادى. ال كەز كەلگەن جاعدايدان پايدا تابۋدى كوزدەيتىندەر تابان استىنان ءتۇرلى بايقاۋلاردى تاۋىپ, ونلاين بولسا دا وتكىزىپ, وڭاي ولجاعا كەنەلۋدىڭ جولدارىن يگەرىپ العان. قازىردىڭ وزىندە دە جاس ەرەكشەلىكتەرىنە, بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىقتارىنا بايلانىستى ونلاين وتكىزىلەتىن اقىلى بايقاۋلاردىڭ ەرەجەلەرى كەلىپ جاتادى. قاتىسۋ ءۇشىن 1 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ تالاپ ەتەدى. ودان ءارى باعاسى جوعارىلاي بەرەدى. ءتىپتى, مۇعالىمدەر اراسىندا وتكىزىلەتىن اقىلى بايقاۋلار دا كوپ. مينيسترلىك ونلاين, اقىلى بايقاۋلاردىڭ ەسەپكە الىنبايتىندىعىن ەسكەرتىپ وتىرسا دا, الدە دە مۇنداي ۇسىنىستار كەلىپ جاتىر. وعان قاتىسىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. بۇل جەردە بالانىڭ دا, ۇستازدىڭ دا ءبىلىم دەڭگەيى وسىدان شارىقتاپ كەتپەيدى, ناتيجەسىندە تەك ۇيىمداستىرۋشىلار عانا پايدا تابادى. ءوز باسىم بالاعا ەشتەڭە بەرمەيتىن مۇنداي بايقاۋلارعا وقۋشىلارىمدى قاتىستىرمايمىن, – دەيدى كوكشەتاۋلىق مۇعالىم.
ال اقتوبە وبلىسى, شالقار قالاسىنىڭ ء«ى.ۇرگەنىشباەۆ اتىنداعى جوببم» كمم-ءنىڭ تاريح جانە قوعامتانۋ ءپانى مۇعالىمى, اۋداندىق انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اينا لەپەسباەۆا: «شىندىعىنا كەلسەك, اقىلى بايقاۋدىڭ وقۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋدە ەش پايداسى جوق. ۇلكەن قالالاردا نۇر-سۇلتان, الماتى جانە وبلىس ورتالىقتارىندا قالاي تاپسىراتىندارىن بىلمەدىم. ال اۋدان, اۋىلداردا بايقاۋعا وقۋشىنىڭ ورنىنا كەيدە مۇعالىمدەر جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى اقىلى بايقاۋدىڭ كوبى سىرتتاي بولادى. سوندا قاراڭىز, تاپسىرمانى مۇعالىم ورىنداپ وتىر, وقۋشى ونى بىلمەۋى دە مۇمكىن. جانە دە ول بايقاۋدىڭ ناتيجەسى وقۋشىعا دا قاجەت ەمەس, سەبەبى ول سەرتيفيكاتتار جوو-عا, كوللەدجگە ءتۇسۋ كەزىندە ەش ەسەپكە كىرمەيدى. بۇل كونكۋرس ناتيجەسى اتتەستاتسيادان ءوتۋ ءۇشىن مۇعالىمگە عانا كەرەك. مەنىڭشە, بۇل بايقاۋلار تەك بيزنەس سياقتى. مىسالى, ءبىر بايقاۋدىڭ قۇنى 500 تەڭگە دەپ الساق رەسپۋبليكا بويىنشا ون مىڭداعان وقۋشى قاتىسادى. سوندا ەسەپتەڭىز, ورتا ەسەپپەن 10 000×500=5 000 000 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل تەك قالتانى قامپيتۋ بولدى. ەڭ سوراقىسى كونكۋرس تاپسىرمالارى وتە ساپاسىز جانە وقۋلىق كولەمىندە ەمەس, تۇسىنىكسىز دەرەككوزدەردەن كەلەدى. مەكتەپ باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلمەيدى. قيىننان قيىستىرىپ تاپسىرمالاردى بەرە بەرەدى. ونى مۇعالىمدەر جابىلىپ ازەر ورىنداپ جاتادى, ونداي جەردە وقۋشىعا قانداي پايدا؟ جالپى العاندا بايقاۋ تەگىن ءارى ساپالى بولۋ كەرەك. مۇعالىمگە دە, وقۋشىعا دا. مۇعالىمدەردىڭ ۋاقىت الاتىن اقىلى وقۋلاردى دا توقتاتقان ءجون. مۇعالىم بالانى وقىتۋى قاجەت, سەلكىلدەپ كۋرسقا بارا بەرمەي. بايقاۋ, دەڭگەيلىك كۋرستاردىڭ سانىن ازايتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك. ءبىلىم دۇرىستالۋ ءۇشىن باعدارلاما مەن وقۋلىق سايكەس بولۋى ءتيىس. جانە ول ومىرشەڭ بولعانى دۇرىس. وقۋلىقتى جىلدا تەندەرگە سالىپ بيزنەسكە اينالدىرعاندى توقتاتپاسا بولمايدى. باعدارلاما مەن وقۋلىق تۇراقتى بولسا ءبىلىم دە بولادى», دەيدى.
وسى ماسەلەگە ءۇن قاتۋدى وتىنگەن كەزىمىزدە شىعىس قازاقستان وبلىسى ءبىلىم باسقارماسى وسكەمەن قالاسى بويىنشا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «شاكارىم اتىنداعى №1 ورتا مەكتەبى» كمم ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى جانات قوشپانوۆا: ء«بىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعانبەتوۆ مەكتەپتەردە اقىلى وليمپيادالار وتكىزۋگە قاتاڭ تىيىم سالىناتىنى تۋرالى ايتقان بولاتىن. مەن ءمينيستردىڭ وسى شەشىمىن قولدايمىن. مەن عانا ەمەس, جالپى مۇعالىمدەر ۇجىمى جانە اتا-انالار دا قۇپتايدى. سەبەبى اقىلى وليمپيادالار, كونكۋرستار كوبەيىپ كەتتى. بارلىق وقۋشىلار بىلىمدەرىن تەكسەرىپ قاتىسقىسى كەلەدى. ال تالاي وتباسىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى مۇنى كوتەرە بەرمەيدى. وسىنداي وليمپيادالار تەگىن وتكىزىلىپ, وقۋشىلارعا وقۋعا, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە قۇلشىندىراتىنداي تۇرلەندىرىپ, ءبىر جۇيەگە سالىنسا وقۋشى ءۇشىن, مۇعالىم ءۇشىن دە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. اقىلى كونكۋرستاردىڭ ادىلدىگى دە بولا قويماسى انىق. كەيدە ول بايقاۋلار جارامسىز دا بولىپ جاتادى. ول وليمپيادانى بالا ءوزى ورىنداپ وتىر ما, وتباسى مۇشەلەرىمەن بولماسا باسقا ادامداردىڭ كومەگىمەن ورىنداپ شىقتى ما, بەلگىسىز. اقىسىز وتەتىن وليمپياداعا وقۋشى ىنتا-جىگەرىمەن قاتىسا وتىرىپ, قىزىعۋشىلىقپەن العا ۇمتىلادى. وقۋشىنىڭ ويلارى شىڭدالا تۇسەدى. پەداگوگتەر دە ساپاسىز ءتۇرلى العىس حاتتار مەن ماداقتامالار الا بەرمەيتىن بولادى. ءبىلىم سالاسىندا مۇعالىمنىڭ جانە وقۋشىنىڭ جەتىستىكتەرى جۇيەگە كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا بارلىق پاندەردى قامتي وتىرىپ, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار قاتىساتىن اقىسىز وليمپيادالار مەن بايقاۋلاردى كوبەيتەدى دەگەن ويدامىن», دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
عالامتوردىڭ عالاماتىمەن قاشىقتان وتكىزىلەتىن ونلاين بايقاۋلاردىڭ داۋرەنى جۇرگەنىن وڭىرلەردەگى تىلشىلەر دە ماسەلە تۇرعىسىنان كوتەردى. ءوز كەزەگىندە بۇل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە وڭ شەشىم قابىلداۋعا تۇرتكى بولعانى قۋانتادى.
ويتكەنى كومەكەيى كورىنگەن كۇماندى بايقاۋلارعا قاتىسۋ دا, جەڭە سالۋ دا تىم وڭاي, تىم ارزانداپ كەتكەنىن مويىنداۋ كەرەك. اقىسىن كورسەتىلگەن تولەم كارتاسىنا اۋدارىپ, بايقاۋ شارتىندا كورسەتىلگەن تاقىرىپتى تاڭداۋ ارقىلى ءوز تۋىندىسىن ەلەكتروندى پوشتاعا جولداسا بولعانى. ودان ءارى مەجەلى ۋاقىت جەتكەندە وقۋشى مەن جەتەكشىسىنە ارنايى العىس حات جولدانادى. قىسقاسى, اقشاسىن تولەگەن وقۋشىنىڭ ەشبىرى ەلەۋسىز قالمايدى. «جەڭىمپاز» ەكەندىگىن دالەلدەيتىن ءبىر جاپىراق قاعازىن الادى. دەگەنمەن, بايقاۋ, ءبىلىم سايىسى, ءتىپتى جارىستىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا, كىل مىقتىلار كۇش سىناساتىن ورتا ەمەس پە ەدى؟!
وسى ماسەلەگە قاتىستى شىمكەنت قالاسى «ى.التىنسارين اتىنداعى №65 مەكتەپ-گيمنازيا» كمم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلفارا بەگجانوۆادان پىكىر سۇراعانىمىزدا: «رەسپۋبليكامىزدىڭ باس ۇستازىنىڭ ايتقان پىكىرى, نەگىزىنەن, ورىندى. بىراق قالىڭ ۇستازدار قاۋىمىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى ەلەنبەي جاتقانىنا ولار كىنالى ەمەس قوي؟! اسىرەسە, اتتەستاتتاۋ كەزىندە جەتىستىگىڭىز (وقۋشىڭىزدىڭ, ءوزىڭىزدىڭ), باق-تا جاريالانعان ماتەريالدارىڭىز دەگەن سەكىلدى تالاپتار قويىلىپ, جيناقتالعان پورتفوليوسى قايتارىلىپ جاتاتىنىنا دا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. مىنە, وسىنداي قيساپسىز كەدەرگىلەردى جەڭۋ ءۇشىن وقۋشىنى دا, ءوزى دە اقىلى بايقاۋلارعا قاتىسۋعا ءماجبۇر مۇعالىمدى قالاي كىنالارسىز؟! «سولاي ەتۋگە قاقىمىز بار ما؟», دەپ ويلانىپ تا جاتقان جان جوق. وسىنداي كەدەرگىلەر مۇعالىمنىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ-اق جىبەرەرى داۋسىز جانە جاسىرىن دا ەمەس. رەسپۋبليكا بويىنشا بارشا مۇعالىمنىڭ باق-تا جاريالانىم جاساي بەرۋى دە كوڭىلگە قونا قويمايتىن جايت ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك قوي. اينالىپ كەلگەندە, بارلىق نارسە قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. جوعارىدا ايتىلعان كەدەرگىلەردەن ءوتۋدىڭ جولىن مۇعالىم وسىلاي شەشۋگە ءماجبۇر. جەرگىلىكتى كاسىپوداقتىڭ دا ماداقتاۋلارى ەسەپكە الىنبايتىنىن ەستىگەندەگى مۇعالىمنىڭ كوڭىل كۇيىن ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز.
اۋداندىق, قالالىق, ايماقتىق, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى سايىستار, وليمپيادالار, شىعارماشىلىق سايىستارعا, بايقاۋلارعا كۇللى وقۋشىلاردىڭ قاتىسۋى دا بىردەي دەڭگەيدە ەمەس. ءاربىر ۇستاز ەڭبەگى دەر كەزىندە ءادىل, شىنايى باعالانىپ جاتسا, ۇستاز مۇنداي قيتۇرقىلىققا ەشقاشان بارماعان بولار ما ەدى؟! ءاربىر سايىستا وقۋشىسى جەڭىسكە جەتكەن كەزدە, وقۋشى ەڭبەگى ماراپاتتالادى دا, ۇستاز ەڭبەگى ەلەنبەي قالىپ جاتادى. اتتەستاتتاۋ كەزىندەگى تالاپتار ورىندى قويىلسا, بالكىم, مۇنداي اقىلى بايقاۋلارعا قاتىسۋدى دوعارار ما ەدى. مەن ءوز ويىمدى تۇشىمدى جەتكىزە الدىم با, بىلمەيمىن, بىراق بۇل پىكىرلەرگە قوسىلاتىن ۇستازدار كوپ دەپ ويلايمىن. زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن ءبىر ماراپات الماي, قۇتتىقتاۋ ءسوز ەستىمەي-اق, سول زەينەتكەرلىگىنە شىعىپ جاتقان ۇستازداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. سايىپ كەلگەندە, ۇستاز ەڭبەگىن ماراپاتتاۋدىڭ وزگەشە جولىن قاراستىرۋ كەرەك سەكىلدى», دەيدى.
جوعارىداعىداي تاجىريبەلى, ءوز ءىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن ۇستازداردىڭ ۇستانىمىنا ءبىزدىڭ قوسىپ-الارىمىز جوق.
اقىلى بايقاۋلاردىڭ ارتىندا, ارينە اقشا تۇر...
الماتى
