تۋىندىلارىنداعى يدەيا ۇناماعاننان تالاي جىل ەڭبەكتەرى «قاماۋدا» جاتتى. الايدا قۋعىن كورگەن باسقا قازاق زيالىلارىنا قاراعاندا شاكارىم ەرتە اقتالدى. اقتالعاننان كەيىن دە ءبىراز جىل شىعارمالارىنا جاقىنداۋعا, ءسوز ەتۋگە كوپتىڭ باتىلى بارمادى. ابايلاپ سويلەم, الىس جۇرۋگە تىرىستى. كوپتىڭ جاقىنداماۋىنا سول كەزدە وزىندىك سەبەبى, كەي ادامداردىڭ ىقپالى بولدى. بۇل جەردە ول تۋرالى ءسوز قوزعاماي-اق قويعانىمىز ءجون بولار, دانىشپاننىڭ دۇنيەتانىمىنا توقتالايىق.
شاكارىم فيلوسوفياسىن قوزعاعان كەزدە ەڭ الدىمەن ابايعا ات باسىن بۇرامىز. اباي ءىنىسىنىڭ بىلىمدارلىعىن تانىپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعانى تاريحتان ءمالىم. ءتىپتى, ەكەۋىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇندەستىكتى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. اباي قۇنانباي ۇلىنى قازاق ادەبيەتىنە الىپ كەلگەن ءبىر جاڭالىعى – فيلوسوفيالىق ليريكا. وسى سارىندا جازىلعان ولەڭدەرى. اباي فيلوسوفيالىق ليريكاعا ءومىرىنىڭ ءبىر مۇشەلىن ارنادى. بۇل 1889–1902 جىلداردى قامتيدى. وسى سارىنداعى ون شاقتى ولەڭى مەن بىرنەشە قارا ءسوزىن تابۋعا بولادى. مىسالى, 27-قارا ءسوزىن الايىق. «ادام جانى قايدان كەلدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسادى. بۇل قارا ءسوز «سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى» دەپ بەرىلگەن. «ادامنىڭ دەنەسى ءوزىڭ جۇرگەن جەردىڭ ءبىر بيتىمدەي قۇمىنا ۇقساس ەمەس پە؟ دەنەڭدە بولعان دىمدار جەردەگى سۋلاردىڭ ءبىر تامشىسىنداي ەمەس پە؟ ءجا, سەن بۇل اقىلعا قايدان يە بولدىڭ؟ ارينە, قايدان كەلسە دە, جان دەگەن نارسە كەلدى دە, سونان سوڭ يە بولدىڭ. بۇل عالامدى كوردىڭ, ولشەۋىنە اقىلىڭ جەتپەيدى, كەلىستى كورىمدىگىنە ءھام قانداي لايىقتى جاراستىقتى زاكونىمەن جاراتىلىپ, ونىڭ ەشبىرىنىڭ بۇزىلمايتۇعىنىن كورەسىڭ. بۇلاردىڭ بارىنە تاڭعاجايىپ قالاسىڭ ءھام اقىلىڭ جەتپەيدى, وسىلاردىڭ ءبارى دە كەز كەلگەندىكپەن ءبىر نارسەدەن جارالعان با, ياكي بۇلاردىڭ يەسى ءبىر ولشەۋسىز ۇلى اقىل ما؟ ەگەر اقىلمەنەن بولماسا, بۇلايشا بۇل ەسەبىنە, ولشەۋىنە وي جەتپەيتۇعىن دۇنيە ءاربىر ءتۇرلى كەرەككە بولا جاراتىلىپ ءھام ءبىر-بىرىنە سەبەپپەن بايلانىستىرىلىپ, پەندەنىڭ اقىلىنا ولشەۋ بەرمەيتۇعىن مىقتى كوركەم زاكونگە قاراتىلىپ جاراتىلدى», – دەپ قازاق عۇلاماسى سوكرات ءسوزى ارقىلى ءوز ويىن جەتكىزەدى [1].
شاكارىم دە بۇل تاقىرىپقا تەرەڭىنەن بويلاپ, ءارى قاراي دامىتقان. عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, شاكارىم – ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ليريكاسىن جالعاستىرعان بىردەن-ءبىر تىكەلەي شاكىرتى. ول 1898 جىلدان باستاپ ءتۇپ يەنى تانۋ جولىندا ىزدەنىپ, قورىتىندىلارىن ولەڭ, فيلوسوفيالىق جازبا تۇرىندە دۇنيەگە الىپ كەلگەن [2].
شاكارىمنىڭ «تاۋ بويىنداعى وي» دەگەن ولەڭىندە:
ەي, جاستار, قالاي دەيسىڭ بۇل دۇنيە؟
مۇنى ءبۇيتىپ جاراتقان قانداي نارسە؟
ءبىلىمسىز ماقسۇتسىزدان شىققان بولسا,
ماقسۇت, ءبىلىم, وي شىقتى مۇنان نەگە؟
كەرەكسىز جارالعان ءبىر توزاڭى جوق,
ءتارتىپتى, تاڭعالارلىق زور ماشينە.
الىستان ىزدەمەي-اق, ويلاساڭىز,
كورۋ ءۇشىن جارالعان كوزىڭىز دە.
سەبەبى, تولىمدىنىڭ ءىسى تولىق,
ەڭ تۇپكى جاراتۋشى — ءمىنسىز يە, - دەيدى.
مىنا الەمنىڭ كەرەمەتى شەكسىز بولسا, ونى جاراتقاننىڭ قۇدىرەتىندە ءتىپتى شەك جوق دەگەندى ايتادى. شاكارىمنىڭ فيلوسوفيالىق ولەڭدەرى وي تەرەڭدىگىمەن, تانىم مەن ءمورالدى ساباقتاستىرا العاندىمەن ەرەكشە. ش. قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ءومىردى, الەمدى, ادامدى, جالپى جاراتىلىستى تانۋعا ارنالعان فيلوسوفيالىق ليريكاسى ءبىر توبە, ء«ۇش انىعى» ءبىر توبە.
ء«ۇش انىق» – الەم مويىنداعان فيلوسوفتاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ىعىنا جىعىلماي, شاكارىمنىڭ ءوز دۇنيەتانىمىمەن جازىلعان شىعارما. ول – ا الماعايىپ زاماندا ومىرگە كەلگەن تۋىندى.
تراكتات: «ادام اقيقاتتى باس كوزىمەن كورمەيدى, اقىل كوزىمەن كورەدى... ولىمنەن سوڭ ءبىر ءتۇرلى تىرشىلىك بار. ەكى ومىرگە دە كەرەكتى ءىس — ۇجدان. ۇجدان دەگەنىمىز — ىنساپ, ادىلەت, مەيىرىم», — دەپ باستالادى [3]. ول بۇل ەڭبەككە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن. ونىسىن: «قىرىقتان سوڭ يمانىم, وتىز جىلداي جيعانىم», - دەگەن جىر جولدارىنان اڭعارامىز. بۇل جەردە اۆتور ءدال وسى ء«ۇش انىقتىڭ» جازىلۋىنا قاتىستى ايتىپ وتىر. بۇگىندە ءبىز بىلەتىن, وقىپ جۇرگەن الەم فيلوسوفتارىنىڭ ويىنا كۇمانمەن قاراپ, تالداعان, سىنعا العان. ء تىپتى, ادامزات سوناۋ پيفوگور زامانىنان اداسقان ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن دەگەندى العا تارتادى. ء«ۇش انىقتا» «اقيقات دەگەن نە؟», ء«ومىردىڭ ءمانى نە؟» جانە تاعى دا باسقا فيلوسوفيالىق سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى.
تراكتاتتا ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە قاجەت نەگىزگى ءۇش انىقتى اتاپ كورسەتەدى. ءبىرىنشىسى – الەمدەگىنىڭ بارلىعىنا سەبەپتى جاراتۋىشى يە. ەكىنشىسى: جاۋاپتى جاراتۋشى تىرىگە دە, ءتىرى ەمەس كە جان بەرەدى, ادام بۇل دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, تازارىپ, جوعارىلايدى, ءوز بەتىمەن ءومىر سۇرەدى. ءۇشىنشى انىق: جان جوعارىلاپ, تازارا ءتۇسۋى ءۇشىن ادام ۇجدانعا ساي ارلى ءومىر سۇرۋگە ءتيىس. شاكارىم تۇسىنىگىندەگى ۇجدان – ىنساپ, مەيىرىم, ادىلەت. دانىشپان ادامداردى وسى ءۇش انىقتى تانۋعا شاقىرادى.
«... بۇل نۇردىڭ جايىن جازعانداعى ماقسۇتىم مىناۋ: نۇر دا وزدىگىنەن بار بولماي, ءبىر نارسەدەن شىعاتىنى, و دا قوزعالىپ جۇرەتىنى ويدا بولسىن. جانە بارلىق الەمنىڭ ۇشى-قيىرى جوق زور ەكەنى بەلگىلى. وسى ۇلكەن بىلىنگەن الەمگە قاراعاندا, بىلىنبەگەندەردىڭ ەسەبىن ولشەۋگە كەلمەيتىندىگى وقۋشىنىڭ ويىندا بولسىن دەدىم. جوعارعى ايتىلعان بارلىقتىڭ ءبارى وزدىگىنەن جارالىپ جاتىر, ونى بىلاي قىلايىن دەپ ءبىلىپ جاراتقان يە جوق دەگەن بولجام الدەقاشاننان ايتىلىپ كەلە جاتسا دا, اسىرەسە 17-18-19 عاسىرلاردا ەۋروپا ىشىنە كوبىرەك جايىلدى. ولاردىڭ دالەلدەرىنىڭ كۇشتىرەك دەگەندەرىن ايتالىق» دەپ ەجەلگى ويشىلداردىڭ ايتقان تۇجىرىمىن سىنعا الادى[3].
«بىلىمدىلەر ناسيحات كوپ جازادى,
ادام ءۇشىن ۋايىم جەپ جازادى.
بايقاپ وقىپ وتىرسام, سونىڭ ءبارى:
دۇنيەنى «سۇم, الدامشى» دەپ جازادى», - دەگەن ولەڭ جولدارىمەن وسى ويىن بەكىتە تۇسەدى. كەيدە ءوزىن ءبىلىمدى سانايتىن ادامدار ماقتانگەرلىككە سالىنىپ, سوڭىنان ەرگەن, سەنگەندەردى اداستىرۋى بەك مۇمكىن. ەلدى اۋزىنا قاراتقان شەشەن ءبارىن دۇرىس ايتىپ كەلە جاتىپ, ءبىر ءسوزدى ءوز پايداسىنا, نە ءبىر باسقا ماقساتتا ايتىپ, تاعى دا شالىس باستىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كىم قانداي ناسيحات ايتسا دا, وقىپ, تارازىلاپ بارىپ قابىلدا دەگەن ويدى شاكارىم كەرەمەت جەتكىزە بىلگەن.
شاكارىمنىڭ كەمەل ادام, اقىل تۋرالى دا تولعانىستارى, فيلوسوفيالىق ويلارى حاتقا جازىلىپ, بىزگە جەتتى. ادامنىڭ جانۋاردان ايىرماشىلىعى – تازا اقىلى مەن جانى دەگەندى دانىشپان العا تارتادى. ونىڭ ويىنشا, ادامنىڭ جانى ول تۋىلعان كەزدە ءدان بولىپ ەگىلىپ, كەيىن كەلە قولايلى جاعداي جاسالعاندا (ياعني, ءبىلىم الىپ, ىزدەنگەندە) جايقالىپ ءوسىپ, گۇلدەنەدى.
شاكارىمنىڭ سوڭىندا قالعان ءاربىر ولەڭى – تەرەڭ فيلوسوفيا. ونىڭ تاعدىرلى عۇمىرى سەكىلدى, ءار ولەڭى مەن ەڭبەگىنىڭ ايتار ويى ۇشان-تەڭىز. ءبىر قىزىعى, ونى وقىعان ادام ءارتۇرلى, ءوز تۇسىنىك پايىمىنا قاراي قابىلدايدى. شاكارىمدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىس قاجەت.
ۇستازى ابايدىڭ ء«ولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان؟!», - دەگەن جولدارى ءدال وسى شاكارىمگە قاراتىپ ايتىلعانداي. بۇگىنگى ۇرپاعى ءالى كۇنگە دەيىن ونى تۇسىنۋگە, ايتقىسى كەلگەن ويىن ۇعۋعا, قۇپياسىن بىلۋگە ىنتىق.
دانات جاناتاەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
پروفەسسورى, دوتسەنت
بالعىن ادىلباەۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
ماگيسترانتى
