رۋحانيات • 11 اقپان، 2021

كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى

84 رەت كورسەتىلدى

دانا حالقىمىز «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەپ تەگىن ايتقان جوق. مۇنداعى «كوپ» ءسوزىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان تاپ­سىر­لەسەك – دەموگرافيا، ياعني قوعامداعى بۇ­قارانىڭ سالماعى. اسىرەسە، ۇلان-بايتاق ولكەنى مەنشىكتەپ وتىرعان قازاق سياقتى ەتنوس ءوز تەرريتورياسىنا تولىق يەلىك ەتۋ ءۇشىن سانى كوپ، سالماعى مىعىم بولماق كەرەك. اتاقتى بۇقار جىراۋ بابامىزدىڭ «جەلكىلدەگەن تۋ كەلىپ، جەر قايىسقان قول كەلىپ، سونان ساسىپ تۇرماسقا...» دەپ بولاشاق ۇرپاعىنا بەكەر ەسكەرتكەن جوق. بابا سوزىنەن ءبىز «كوپ بولساڭ جاۋ شاپپايدى، تۋىڭ جىعىلىپ، ءتۇتىنىڭ وشپەيدى» دەگەن وزەگى ءنارلى، ولشەمى كەڭ، ولمەس وسيەتتى اڭعارامىز.

ونىڭ سىرتىندا اتام قازاقتىڭ «جالعىز­دىڭ ءۇنى شىقپاس، جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەيتىن شىڭىراۋدان شىققان شىندىقتاي اسىل ءتامسىلى دە تەگىننەن-تەگىن ايتىلا سالماعان. اتالارىمىز، كوپتىڭ كۇشى كولدەي، كوشىپ جۇرگەن ەلدەي ەكەنىن ەرتەدەن-اق بىلگەن. ابىز ابايدىڭ ءوزى «كوپتىڭ قامىن اۋەلدەن ءتاڭىرى ويلاعان» دەدى ەمەس پە. ياعني بۇل كوپ بولساڭ، ءتاڭىردىڭ ءوزى قولدايدى دەگەن ءسوز.

وسى ورايدا ايتپاعىمىز، قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىنە قازاق ءۇشىن دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ اۋاداي قاجەت. ويتكەنى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەل قاۋىپسىزدىگى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماقساتتارىنىڭ بىرىنە جاتادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىندا: «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا كوڭىل كونشىتپەيدى» دەگەن بولاتىن. بۇل راس ايتىلعان دۇنيە.

مىسالى، ەلىمىز تۇرعىندارى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 12،1 پايىزعا عانا كوبەيىپتى. وسى ارالىقتا وزبەك اعايىندار 67،1 پايىزعا ءوسىپ، 33 ميلليون 254 مىڭ ادامعا جەتسە، تاجىكتەر 78،6 پايىزعا، قىرعىز اعايىندار 43،1 پايىزعا، ازەربايجان حالقى 42،4 پايىزعا، تۇرىكمەن باۋىرلارىمىز 65،6 پايىزعا وسكەن ەكەن. سويتە تۇرا بۇلاردان ەكونوميكالىق الەۋەتىمىز كوشىلگەرى ءبىزدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىم قارقىندى ەمەس. دەمەك بۇل – قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ، سونىمەن بىرگە يدەولوگيالىق باعىتتاعى جۇمىستار ءوز دەڭ­گە­يىن­دە جەمىسىن بەرمەي وتىر دەگەن ءسوز. ايتا بەرسەك، بۇنىڭ سەبەبى كوپ. سونىڭ ءبىرى – قوعامدا بەلەڭ العان بەدەۋلىك دەرتى مەن اجىراسۋ ماسەلەسى.

«قازاقستاندا ءاربىر التىنشى وتباسى بالا سۇيە الماي وتىر. ساۋالناما كورسەتكەندەي، وتانداستارىمىزدىڭ 20 پايىزعا جۋىعى مۇنى اجىراسۋعا نەگىز بولاتىن ەلەۋلى سەبەپ دەپ سانايدى» دەگەن ەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى  توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا.

ايتالىق، 1991 جىلدان بەرى ەل كولەمىندە 3،6 ميلليون جۇپ شاڭىراق كوتەرسە، وسىلاردىڭ 1،1 ميلليونى اجىراسىپ كەتكەن. بۇل – ۋاقىت وتكەن سايىن قارقىن الىپ كەلە جاتقان ۇلكەن  اپات. ماسەلەن، 2018 جىلى ۇيلەنگەندەر سانى 137 797 جەتسە، وسىلاردىڭ 54 797-ءسىنىڭ اق نەكەسى بۇزىلعان، ياعني اجىراسۋ – 40 پايىز.

ودان كەيىن قوعامدى الاڭداتىپ جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – سۋيتسيد. جىل وتكەن سا­يىن ەلىمىزدە وزىنە ءوزى قول جۇمساۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدى. ءتىپتى رەسپۋبليكا بو­يىنشا قاساقانا كىسى ولتىرۋدەن گورى، وزىنە قول جۇمساعانداردىڭ ءولىمى ءۇش ەسە كوپ. 1991 جىل­دان بەرى ەلىمىزدە 106 مىڭ ادام وزىنە ءوزى قول سالسا، 2018 جىلى قاساقانا ادام ءولتىرۋ 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 4،8 جاعداي تىركەلسە، ءوزىن ءوزى ءولتىرۋدىڭ پايىزى 13،8-گە جەتكەن. جالپى، ءوزىن ءوزى ءولتىرۋ – قوعامداعى الەۋمەتتىك-يدەولوگيالىق تۇراقتىلىقتىڭ لاكمۋسى بولسا، ءبىزدىڭ قوعامدى الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسى، رۋحاني ساۋ قوعام دەپ ايتۋ قيىن.

دەسە دە، اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋ دە ىڭعايسىز. بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان سلاۆيان جۇرتىنا قاراعاندا قازاقتىڭ ءوسىمى اللاعا شۇكىر. مىسالى، سوڭعى 30 جىلدا ۋكرايندىقتار 18،8 پايىزعا، مولدوۆاندار 38،2 پايىزعا، گرۋزين جۇرتى 31،5 پايىزعا، لاتۆيا 28، 8 پايىزعا ازايسا، بىزدە قايتا از دا بولسا ءوسىم بار.

دەموگراف ەربولات مۇسابەكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، وتكەن 2020 جىلى ەلىمىزدە 425،6 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلىپ، 34 جىل مىزعىماي (1987 جىلى 417 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن) تۇرعان رەكورد جاڭارعان ەكەن. «ەلگە ەل، تولگە ءتول قوسىلسا قۇت» دەگەن وسى ەمەس پە؟! بابالارىمىز ء«بىر ءتول ارتىق تۋسا، ءبىر ايىر ءشوپ ارتىق شىعادى» دەگەندەي، ءار تىرشىلىك يەسى ءوز ريزىعىمەن تۋارى انىق. اباي اتامىزدىڭ «عادالات پەن مارحامات – كوپ ازىعى» دەگەنى وسى. نەمەسە بۇقار جىراۋدىڭ «جارلىنى جارلى دەمەڭىز، جارلى بايعا تەڭەلىپ، جايلاۋعا جارىسا كوشپەس دەمەڭىز، جالعىز كوپكە تەڭەلىپ، ءبىر جاھاندا سوعىسىپ، كەگىن الماس دەمەڭىز» دەپ تولعاعانى سياقتى، ەلىمىزدە تىنىشتىق بولسا، بايعا دا تەڭەلەرمىز، جايلاۋعا دا شىعارمىز، جاھان ءبىر جايىلعاندا كەتكەن ەسەمىز دە قايتار. ەل امان، جۇرت تىنىش بولسىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار