كەمبريدج. ەكونوميكالىق دامۋ جىل سايىن كوبەيەتىن جۇمىس كۇشى ءۇشىن ءونىمدى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا نەگىزدەلگەن. ادەتتە, مۇنداي قادام كەدەي ەلدەردە يندۋستريالاندىرۋعا سەرپىن بەرەدى. زاۋىتتاردا جۇمىس ىستەۋ كەرەمەت بولماۋى مۇمكىن, بىراق بۇل فەرمەرلەردىڭ جۇمىسشىعا اينالۋىنا جول اشادى. وسىلايشا, ەكونوميكا مەن قوعام دا وزگەرەدى.
افريكاداعى جانە الەمنىڭ باسقا تۇكپىرىندەگى تابىسى تومەن كوپتەگەن ەل بولاشاقتا وسىنداي جولمەن جۇرۋدەن ۇمىتتەنەدى. ەشكىم ولاردان قىتايدىڭ نەمەسە شىعىس ازيا «جولبارىستارىنىڭ» جەتىستىگىن قايتالاۋدى كۇتپەيدى. بىراق الەمدىك دەڭگەيگە ساي يندۋستريالاندىرۋ مەن ينتەگراتسيا ارقىلى جەدەل ەكونوميكالىق وسۋگە قول جەتكىزۋ كەرەك. سونداي-اق كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىنگى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋى قاجەت. بۇدان بولەك, افريكاداعى جاستارعا ارنالعان جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋ دا ماڭىزعا يە.
پاندەمياعا دەيىن افريكا ەلدەرى يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا ءبىراز جەتىستىككە جەتتى. ەفيوپيا قىتايلىق جانە ەۋروپالىق ينۆەستورلاردىڭ كومەگىمەن ەكسپورتقا باعىتتالعان تىگىن جانە اياق كيىم سەكتورىن قۇردى. تانزانيا ىشكى جانە ايماقتىق نارىقتارعا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعان رەسۋرستاردى كوپ قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس سالاسىن جانداندىردى. جاقىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قۇرلىقتاعى يندۋس-
تريالاندىرۋدى ەرتە توقتاتۋ ايماقتاعى ەكونوميكانى 2000 جىلدارداعى دەڭگەيگە ءتۇسىرۋى نەمەسە تۇرالاتۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن, افريكاداعى ءوندىرىستى جانداندىرۋدا بىرقاتار قيىندىق بار. يندۋستريالاندىرۋدىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتسە دە, زاماناۋي ونىمگە نەگىزدەلگەن وندىرىستىك سالالاردا قۇرىلعان جۇمىس ورىندارى از.
راسىندا, رەسمي تۇردە اشىلعان جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى توقتاپ تۇر. ويتكەنى جۇمىسپەن قامتۋ نەگىزىنەن شاعىن, بەيرەسمي كاسىپكەرلەر ەسەبىنەن ءوستى. بۇل جاعدايدىڭ شىعىس ازياداعى تايۆان (1960-1970 جىلدارى) نەمەسە ۆەتنام (جاقىندا) سەكىلدى جەدەل يندۋستريالانعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعى وتە ۇلكەن. سەبەبى اتالعان مەملەكەتتەردە وندىرىستىك سالاداعى جۇمىس ورىندارى رەسمي كاسىپورىندار ەسەبىنەن كوبەيگەن-ءدى.
دەرەكتەردى سويلەتسەك, مۇنداي پارادوكس ارتا تۇسەدى. تافتس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى مارگارەت ماكميللان, حالىقارالىق ازىق-ت ۇلىك ساياساتىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سينشەن دياو مەن ميا ەلليسپەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىمىزدە ۇلكەن جانە شاعىن كاسىپورىندار جۇمىسىندا تاڭعالارلىق ديحوتومياعا كەزىكتىك. ەفيوپيادا دا, تانزانيادا دا ءىرى فيرمالارداعى ونىمدىلىك وتە جوعارى. بىراق ونداعى جۇمىس ورىندارى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلە بەرمەيدى. ال شاعىن بيزنەس كاسىپكەرلەرى كوپ ادامعا جۇمىس بەرگەنىمەن, ولاردا ونىمدىلىكتىڭ ارتقانى بايقالمايدى. ناتيجەسىندە, جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلسا دا, ونىمدىلىك, نەگىزىنەن, ءوندىرىستىڭ از سالاسىنا جۇكتەلگەن.
ادەتتە بۇل ديحوتوميانى ەشكىم ەسكەرە بەرمەيدى. جۇمىس ورىندارىنىڭ از قۇرىلۋى بيزنەسكە قولايسىز جاعدايمەن ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن. بىراق كاسىپورىندارداعى ونىمدىلىكتىڭ كوبەيۋى سەبەبىن كورسەتە المايدى. ادەتتە, افريكادا ونىمدىلىككە شاققاندا جالاقى جوعارى دەپ سانالادى. بىراق تانزانيادا دا, ەفيوپيادا دا جالاقى قورلارىنىڭ جالپى كولەمى تاۋارعا قوسىلعان باعانىڭ ۇلەسىنەن ەداۋىر تومەن ەكەنىن بايقايمىز. ەندەشە, ەڭبەك شىعىندارىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قاتار كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋ, كۇيرەۋ, كەڭەيۋ پروتسەسىنىڭ باياۋ ءجۇرۋى ەكونوميكاعا ارالاسۋدىڭ باعاسى قىمبات ەكەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
بۇل پارادوكستى تۇسىنۋگە مىنا ەرەكشەلىك كومەكتەسەدى. ءىرى وندىرىستىك فيرمالار كوپ كاپيتالدى قاجەت ەتەدى. ەفيوپيا مەن تانزانيا سەكىلدى تابىسى تومەن ەلدەردە جۇمىسشىلار كوپ. ال كاپيتال (ماشينالار مەن جابدىقتار) از, دەمەك قىمبات. ستاندارتتى ەكونوميكالىق تەوريا مۇنداي جاعدايدا ءوندىرىس كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن ادىستەرگە قاراي اۋىسادى دەپ بولجايدى.
بىلىكتىلىگى تومەن جۇمىسشىلار كوپتەپ سانالاتىن (بۇعان بىلىكتى جۇمىس كۇشىن قوسىڭىز) مەملەكەتتەردە كاسىپورىنداردىڭ كاپيتالدى ارتىعىمەن پايدالانۋى قيسىنسىز كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ولاردىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى ەكەنى بەلگىسىز. ءوندىرىس تەحنولوگيالارى ۋاقىت وتكەن سايىن بىرتىندەپ توزىپ, شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. وسىلايشا, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەرمەن باسەكەلەسۋ قيىنداي تۇسەدى. 1950 نەمەسە 1960 جىلدارداعى تەحنولوگيالار كوپ جۇمىسشىنى قاجەت ەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, افريكالىق كاسىپورىنداردىڭ الەمدىك نارىقتا باسەكەلەس اتانۋىنا كومەكتەسە المايدى. بۇگىندە الەمدە قولدانىلىپ جۇرگەن وزىق تەحنولوگيالار بىلىكسىز جۇمىسشىلار ءۇشىن ءتيىمدى ەمەس.
بۇل افريكا ەكونوميكاسىن ەكىۇداي جاعدايدا قالدىرادى. قۇرلىقتاعى وندىرىستىك كاسىپورىندار نەعۇرلىم ءونىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا مۇمكىندىك مول. ەكىنشى جاعىنان, جۇمىس ورنىن كوپتەپ اشۋعا جاعداي دا جاسالعان. الايدا ەكەۋىن دە ءبىر ۋاقىتتا قامتىپ, جاساۋ وتە قيىن. ءتىپتى مۇمكىن ەمەس سياقتى كورىنەدى.
داني رودريك,
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى دجون كەننەدي اتىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكتەبىنىڭ حالىقارالىق ساياسي ەكونوميكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
