مۇراعا تالاستىڭ تاۋقىمەتى

قارا شاڭىراقتىڭ يەسى كىم؟

ەلىمىزدە جىلىنا 4 ميلليونداي سوت ءىسى جۇرگىزىلسە, ونىڭ تەك 10 پايىزى قىلمىستىق ىستەردىڭ «ەنشىسىندە» ەكەن. ال قالعانى – داۋ-دامايى كوپ, ۇرىس-كەرىسى بىتپەيتىن ازاماتتىق ىستەر. قارىزىن قايتارماي قان قاقساتقان الاياقتار, تۋعان بالاسىنا تيەسىلى اليمەنتتى تولەمەي جالتارعان جاۋاپسىز اكەلەر مەن مۇراعا تالاسقان تۋىستار داۋى – قۇقىق قورعاۋشىلار ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ «ۇزدىك ۇشتىگى» وسىلار.

مۇراعا تالاسىپ, قۇقىعى تاپتالىپ جۇرگەن قاراپايىم جۇرتتىڭ باستى كەمشىلىگى بىرەۋ, ول – زاڭدىق ساۋاتسىزدىعى. ءوز قۇقىن جەتە بىلمەگەندىكتەن, زاڭنىڭ قاراپايىم قاعيدالارىنان بەيحابار قانشاما حالىق ۋاقىتى مەن قارجىسىن سوت ىسىنە سارپ ەتىپ, جۇيكەسىن جۇقارتىپ ءجۇر.

جەكە م ۇلىك ءۇشىن جاۋلاسىپ, قىرىق پىشاق بولاتىن ەت جاقىنداردىڭ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن بىرنەشە زاڭگەرمەن ارنايى سويلەسكەن ەدىك. سونداعى تۇيگەنىمىز – دۇنيە ءۇشىن سوتتاسۋعا دەيىن باراتىنداردىڭ باسىم بولىگى كەزىندە قازاقىلىققا سالىنىپ, مۇراسىن زاڭداستىرماعان, قۇجاتتارىن تۇگەندەمەگەن, مۇرا الۋدىڭ قاراپايىم شارتتارىنان بەيحابار.

قارا شاڭىراق – قازاق ءۇشىن كيەلى ۇعىم. اتا-باباسى ءتۇتىن تۇتەتكەن ءۇي ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇراگەرلىك جولمەن ساقتالاتىن. سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ءبىر اكەدەن تاراعان اعايىندار ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, بولەك ءۇي بولعاندا ەنشىلەرىن الىپ كەتەدى. ال قارا شاڭىراققا كەنجە ۇل يە بولىپ قالاتىن. اكەسى ولسە دە بۇل شاڭىراقتىڭ قادىرى تۇسپەيتىن. تۇپتەپ كەلگەندە, قارا شاڭىراقتىڭ قادىر-قاسيەتى ۇلكەن ۇيدەن دە جوعارى ەدى.

ءبىر اۋلەتتىڭ ءتۇپ-تامىرى سانالاتىن قارا شاڭىراققا قازىر كىم يە؟ شاڭىراقتىڭ قادىرى نەگە تومەندەپ كەتتى؟ كەزىندە بولىسكە تۇسپەيتىن كيەلى وتاۋ ءۇشىن وتباسىندا قىرىق پىشاق بولۋ نەگە ازايماي تۇر؟ قازاقى قايماعى بۇزىلماعان شىمكەنت قالاسىندا بولعان تومەندەگى وقيعا تۋرالى ەستىگەندە وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تاپپاي دال بولدىق.

«ۇيگە تالاسقان قىزدارى مەن كۇيەۋ بالالارى كەيۋانانى ۇرىپ-سوعىپ, قولىن ەكى جەردەن سىندىرعان». جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتقان بۇل وقيعا جونىندە زاڭگەر ەركىن قاحاروۆ الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاعالى بەرى سان پىكىر ايتىلىپ, تالاي سىن دا جازىلدى. ءبىرى جاسى جەتپىستەن اسقان قارياعا جاناشىرلىق بىلدىرسە, ەندى ءبىرى ودان تۋعان قىزداردىڭ قاتىگەزدىگىنە قايران قالدى, تاعى ءبىرى دۇنيە ءۇشىن جاۋلاسقان وتباسىنىڭ بەرەكەتسىزدىگىن بەتتەرىنە باستى.

قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋدىرىپ, قىزۋ تالقىعا تۇسكەن وسى وقيعانىڭ ءمان-جايىن تولىعىراق زاڭگەردىڭ وزىنەن سۇراعانىمىزدا ەركىن قاحاروۆ ءسوزىن: «قازىرگى قوعام ءداستۇر دەگەندى ۇمىتتى عوي. اسىرەسە, قارا شاڭىراقتىڭ قادىرى كەتتى», دەگەن وكپە-نازبەن باستادى. قىسقاشا قايىرساق, شىمكەنتتەگى داۋدىڭ باسى سول قارا شاڭىراققا تالاستان باستالعان...

جاسى جەتپىستەن اسقان التىنگۇل اجە – جەتى بالانى دۇنيەگە اكەلىپ, ءوسىرىپ-جەتىلدىرگەن انا. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەكى قىزى مەن ءبىر ۇلىن جەر قوينىنا بەرگەن. قارتى دا ەرتە قايتقان. ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان كەيۋانا جالعىز ۇلىنىڭ قولىندا دا تۇرىپ كورەدى. الايدا ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ەنە مەن كەلىننىڭ باسى پىسپەيدى. اقىر سوڭى جالعىز ۇلى بولەك كەتىپ, قارا كەمپىر شالى ەكەۋى تۇرعىزعان قارا شاڭىراقتا ءوزى جالعىز ءتورت جىل ءومىر سۇرەدى. جالعىزدىق جانىنا باتقان سوڭ كەنجە قىزى داريعاعا قولقا سالىپ, بىرگە تۇرۋعا ۇسىنىس بىلدىرەدى. ەكى بالاسى بار قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى كەلىسىپ, قارا شاڭىراققا كوشىپ كەلەدى. اۋرۋشاڭ قىزى مەن جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسىندا ماردىمسىز اقشا ءۇشىن جۇرگەن كۇيەۋ بالاسى ءۇشىن كەيۋانامەن بىرگە تۇرۋ ۇلكەن كومەك ەدى. باسىندا بارلىعى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتادى. ۋاقىت وتە قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى اناسىنا: «ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جاسايمىز, ءىشى-سىرتىن جاڭارتامىز. بۇل شاڭىراقتى بىزگە قالدىرىڭىز, نوتاريۋسكە بارىپ, زاڭدى تۇردە اتىمىزعا اۋدارىپ بەرىڭىز», دەپ ۇسىنىس جاسايدى. اناسى كەلىسەدى. ءتىپتى بۇدان بۇرىن «ولسەم, وسى ءۇي جالعىز ۇلىما قالادى» دەگەن وسيەتىنىڭ كۇشىن جويىپ, باسپانانى قىزىنىڭ اتىنا اۋدارىپ بەرەدى.

التىنگۇل اجەيدىڭ ادۆوكاتىنىڭ ايتۋىنشا, اناسى قىزىنا ءۇيدى سىيعا بەرگەنمەن, نوتاريۋستە ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى جاسالعان. ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىمەن كەلىسىمشارتتا ءۇيدىڭ قۇنىن شارتتى تۇردە 10 ميلليون تەڭگە دەپ كورسەتكەن.

تاعدىردىڭ تالكەگىن كورمەيسىز بە؟ شارت جاسالعاننان ءدال ون كۇننەن كەيىن اۋرۋ قىزى قايتىس بولادى. قىزىنىڭ قىرقى وتەر-وتپەستەن كۇيەۋ بالاسى ەنەسىنە ء«ۇيدى بوسات نە اقشامدى قايتار!» دەپ قوقان-لوقى كورسەتە باستايدى. ال ءبىر ايدان كەيىن قاريانى سوتقا بەرەدى. «شالىم دا وسى ۇيدەن كەتكەن, مەنىڭ دە سۇيەگىم وسى شاڭىراقتان شىعادى» دەپ شىرىلداعان اجە شاراسىزدىقتان نە ىستەرىن بىلمەي, وزىنە ادۆوكات ىزدەيدى.

اجەيدىڭ ءبىرىنشى ادۆوكاتى «سوتتا جەڭىپ بەرەمىن» دەپ, قىزمەتى ءۇشىن ءبىر ميلليون 700 مىڭ تەڭگە سۇراعان. قاريا سول ءۇشىن بانكتەن نەسيە الىپ, سۇراعان اقشاسىن قولىنا ۇستاتقانىمەن, سوتتىڭ ەكى ينستانتسياسىندا دا جەڭىلەدى. ال ەكىنشى ادۆوكاتتىڭ ارانى ءتىپتى اشىلىپ كەتكەن ەكەن. قىزمەتىن 3 ميلليونعا باعالاعان ول «جوعارى سوتتا ءىستى ءسىزدىڭ پايداڭىزعا شەشتىرىپ بەرەمىن» دەپ قۇرعاق ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ, ءبىر ميلليون تەڭگەنى قالتاسىنا باسقان. «شىنداپ كەلگەندە بۇل ءىس 50 مىڭ تەڭگە دە تۇرمايدى, سەبەبى كەلىسىمشارت زاڭدى تۇردە جاسالعاندىقتان, سوتتىڭ قانداي شەشىم شىعاراتىنى ايدان انىق ەدى», دەگەن زاڭگەر ەركىن قاحاروۆ قازىرگى تاڭدا بۇل ءىستى تولىعىمەن تەگىن جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتىپ قالدى.

«وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ تۇسىنگەنىم, ەكى قىز بەن قايتىس بولعان قىزىنىڭ كۇيەۋى ءبارى بىرىگىپ ءۇيدى ساتىپ, تۇسكەن قارجىنى تەڭدەي ءبولىپ الماقشى بولعان. قارت اناسى قارسىلىق بىلدىرگەن سوڭ ەكى قىزى كۇيەۋلەرىمەن كەلىپ ۇرىس شىعارىپ, داۋدىڭ سوڭى توبەلەسكە ۇلاسقان. جانجال كەزىندە كەمپىردىڭ قولى سىنعان. قازىر بۇل جايت بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 107-بابى بويىنشا بولەك ءىس قوزعالدى», دەدى ادۆوكات. «جالعىز ۇلى بار ەمەس پە؟» دەگەن سۇراعىمىزعا زاڭگەر: «جالعىز ۇلى «ماعان ءۇيدىڭ كەرەگى جوق» دەپ وزىمەن-ءوزى وتىر», دەدى. سوعان قاراعاندا, جالعىز ۇلعا جالعىز شەشە دە كەرەك ەمەس سياقتى.

سوندا بۇل پەرزەنتىن تار قۇرساعىنا سىيدىرسا دا كەڭ قۇشاعىنا سىيدىرا الماعان انانىڭ قاسىرەتى مە؟ الدە انا مەيىرىمى مەن ماحابباتىن قۋ دۇنيەمەن تاپتاي سالعان ۇل-قىزدىڭ قاسيەتسىزدىگى مە؟ مۇمكىن اماناتقا ادالدىق تانىتا الماعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇياتسىزدىعى بولار...

قۇجاتقا سالاقتىق ساباق بولماي ءجۇر

«مۇراعا تالاستىڭ كوبەيۋىنە زاڭنىڭ قاتىسى جوق», دەپ سانايدى بەلگىلى ادۆوكات ابزال قۇسپان. «سەبەبى, ازاماتتىق كودەكستىڭ مۇراگەرلىككە قاتىستى نورماسىنا سوڭعى رەت 2007 جىلى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. وندا دا ول كۇردەلى وزگەرتۋلەر ەمەس», دەگەن قۇقىق قورعاۋشى مۇراگەرلىك داۋدىڭ جيىلەپ كەتۋىنىڭ ەڭ باستى ەكى سەبەبىنە ەرەكشە توقتالدى.

ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا جاپپاي كوشە باستاۋى. ياعني ۋربانيزاتسيا پروتسەسىنىڭ اسەرى. اۋىلدىق جەرلەردەگى ۇيلەر اناۋ ايتقانداي قۇندى بولعان جوق. ال قالادا باسپانانىڭ باعاسى شارىقتاي تۇسپەسە, ارزانداعان ەمەس. ەگەر مۇراعا ءۇي ەمەس, بيزنەس قالسا, ءىس ودان سايىن كۇردەلەنە تۇسەدى. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا بيزنەس ورتادا قازاقتىلدىلەردىڭ دە ۇلەس سالماعى وراسان زور.

باسپانا مەن جەرگە, بيزنەس پەن جىلجىمايتىن م ۇلىككە تالاستىڭ «كورىگىن قىزدىرىپ» تۇرعان ەكىنشى ماسەلە – اجىراسۋ. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇراعا تالاسۋ اجىراسۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال ەل ىشىندە زاڭدى نەكەسىن بۇزىپ جاتقاندار وتە كوپ. ەكەۋى ەكى جاققا كەتسە دە ورتاعا بالانى سالىپ, اكە مەن اتادان قالعان دۇنيەدەن قارماپ قالۋعا تىرىساتىندار, وكىنىشكە قاراي, از ەمەس.

«وسيەت جازىپ قالدىرۋ مۇراعا تالاستى شەشە الا ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا كاسىبي زاڭگەر: «قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, وسيەت – ءبىر جاپىراق قاعاز عانا. الايدا سول ءبىر جاپىراق قاعاز ەرتەڭ بۇكىل ءبىر اۋلەتتىڭ دۇنيە داۋىن رەتتەپ بەرە الادى. ياعني وسيەت – مۇراعا قاتىستى داۋ-دامايدى شەشۋدىڭ توتە جولى. الايدا قازاق ىرىمشىل حالىق قوي. كوزى تىرىسىندە ارتىندا قالار ۇرپاعىنا دۇنيەسىن اماناتتاپ قالدىرىپ, ءبولىپ بەرۋدى جامانات شاقىرۋمەن تەڭ كورەدى. بىراق بۇگىنگى قوعامنىڭ تالابى باسقا, زاماننىڭ اعىمى وزگەرگەندىكتەن, بۇل ماسەلەنى ەكى جاق – ۇلكەنى مەن كىشىسى ورتاق كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ شەشۋگە ابدەن بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

مۇراگەرلىككە قاتىستى ىستەردەگى ەڭ باستى كەدەرگى – قۇجاتقا سالاقتىق. مۇنى ءتىس قاققان زاڭگەرلەردىڭ ءبارى مويىندايدى. «ماسەلەن, وسيەت تە قۇجات. ءبىز سول قۇجاتتى دا ۋاقىتىلى تولتىرىپ, الدىن الا زاڭداستىرىپ قويۋعا ءجۇردىم-باردىم قارايمىز. كەي ادامدار جەكە م ۇلىكتەرىنىڭ كىمنىڭ اتىنا زاڭداستىرىلعانىنان دا بەيحابار جۇرە بەرەدى. سوسىن ۋاقىتشا بولسا دا كەز كەلگەن تانىسىنىڭ اتىنا جازىپ بەرە سالاتىن سالعىرتتىقتىڭ سوڭى ەرتەڭ بىتپەس داۋعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ادۆوكاتتىق قىزمەتتە قۇجاتقا سالاقتىقتىڭ سالدارىنان سوتتا سابىلىپ جۇرگەندەردىڭ تالايىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز», دەدى ابزال قۇسپان.

ەڭ باستىسى – جەكە م ۇلىككە قاتىستى قۇجاتتىڭ بارلىعى دۇرىس, تولىق بولۋى شارت. جانە دە قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ءوز اتىڭىزدا بولعانى ابزال. زاڭگەردىڭ مىنا سوزىمەن كەلىسپەسكە امال جوق. «ادام الدىندا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەيدى. اجالدىڭ قاشان كەلەتىنىن ەشكىم دە ءدوپ باسىپ بولجاي المايدى. ومىردەن جاستاي كەتەتىنىنەن نە قارتتىق جەڭىپ كوز جۇمارىنان ەشكىم حابارسىز. سوندىقتان قازىردەن باستاپ قۇجاتتارىڭىزعا مۇقيات قاراڭىز. قاجەت دەپ تاپساڭىز, ءتىپتى بار دۇنيە-مۇلكىڭىزدى ۇل-قىزىڭىزعا تەڭدەي ءبولىپ, مۇراعا قالدىرىپ, وسيەت جازىپ قويىڭىز. بولماسا, ۇرپاعىڭىزدى قازاقى قالپىمەن, تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشەتىندەي تاربيەلەي ءبىلىڭىز», دەدى ول. راس, ىرىس-بەرەكەنىڭ قۇنىن بىلەتىن بالا داۋ قۋمايدى, ال «داۋ باققان ىرىس باقپايدى».

مۇرا الۋدىڭ قاراپايىم شارتتارى قانداي؟

مۇرا الۋدىڭ قاراپايىم ەكى-اق شارتى بار. ازاماتتىق كودەكستىڭ ەرەكشە بولىمىندە كورسەتىلگەندەي ءبىرىنشىسى – زاڭ بويىنشا, ەكىنشىسى – وسيەت بويىنشا. زاڭ بويىنشا وسى كودەكستiڭ 1061-1064-باپتارىندا كوزدەلگەن كەزەك تارتiبiمەن مۇراگەر بولا الادى.

جالپى مۇراگەر بولۋدىڭ باستى ءۇش كەزەگى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە مۇرا قالدىرۋشىنىڭ ۇل-قىزدارى, زاڭدى جۇبايى مەن اتا-اناسى تىكەلەي مۇراگەرى بولىپ سانالادى. ەگەر بiرiنشi كەزەكتەگi مۇراگەرلەر بولماسا, زاڭ بويىنشا مۇراگەر بولۋ قۇقىعىن ەكiنشi كەزەكتە مۇرا قالدىرۋشىنىڭ بiر اكە, بiر شەشەدەن تۋعان جانە اكەسi نەمەسە شەشەسi بولەك اعا-iنiلەرi مەن اپا-قارىنداستارى, سiڭلiلەرi, سونداي-اق ونىڭ اكەسi جاعىنان دا, اناسى جاعىنان دا اتاسى مەن اجەسi الا الادى. ال ءۇشىنشى كەزەكتە 1063-باپقا سايكەس, مۇرا قالدىرۋشىنىڭ اكەسiمەن بiرگە تۋعان اعالارى مەن اپالارى, ناعاشى اعالارى مەن ناعاشى اپالارى تەڭ ۇلەسپەن الادى. بۇل باپ بiرiنشi جانە ەكiنشi كەزەكتەگi مۇراگەرلەر بولماعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭ بويىنشا مۇراگەر بولۋ قۇقىعى وسىلايشا جەتىنشى كەزەكتەگى مۇراگەرلەرگە دەيىن جالعاسا بەرەدى.

راس, مۇراگەرلىككە قاتىستى سان عاسىرلىق تاريحپەن ۇندەسىپ جاتقان سالتىمىز بەن ءداستۇرىمىز بار. ۋاقىت پەن حالىقتىڭ سىنىنان ىرىكتەلىپ, رۋحاني قازىنامىزعا اينالعان جازىلماعان زاڭدارىمىز دا جەتەرلىك. قالاي دەسەك تە, قازىر زاڭ باسقا, زامان بولەك. سول سەبەپتى ەرتەڭ مۇراعا تالاستىڭ تاۋقىمەتىن تارتپاس ءۇشىن قازىردەن قامدانعاننىڭ ەش سوكەتتىگى جوق.