رۋحانيات • 09 اقپان، 2021

«تاۋ ىشىندە»

694 رەت كورسەتىلدى

ساكەننىڭ تۋعان ءىنىسى ءماجيتتىڭ كۇيەۋ بالاسى (ۇلكەن قىزى رىمجاننىڭ كۇيەۋى) قارپىق قۇسايىنوۆ − اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. رۋحاني جاعىنان جان-جاقتى ءبىلىمدى، وي ءورىسى كەڭ، ادەبيەت پەن مۋزىكاعا زەردەلى ەستەت جان. عالىمدار قاۋىمىنىڭ ورتاسىندا بەدەلدى، سىيلى ازامات. زيپا بويىنداعى ىزەتى، پاك سەزىمدى تازالىعى، ىشكى مادەنيەتى جان بىتكەندى جىلى مەيىرمەن باۋرايدى. وسى قاسيەتى كىسىلىك كەلبەتىنە جاراسىپ-اق تۇرادى. بۇل كىسىمەن كوپ ارالاستىم. قيسىنى كەلىپ اڭگىمەلەسە قالسام، ءوزى تۋىپ-وسكەن جاڭاارقا ەلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇپتەن تارتىپ، تەرەڭنەن قوزعايدى.

اسىرەسە، قايىن جۇرتى سەيفۋلليندەر اۋلەتىنىڭ جۇرتقا بەيمالىم جايلارىن وسى قارپىق اعايدان ەستىگەندە كەشەگى زۇلمات زاماننىڭ قۇربانى بولعان ساكەننىڭ قيلى-قيلى تاعدىرى جان تەبىرەنتىپ، كىتاپتارعا جازىلماعان الۋان-الۋان سىرلار ەرىكسىز باس شايقاتىپ، ۋھىلەتە شەرتىلەتىن ەدى. البەتتە، ساكەن ءومىرىنىڭ كوپ شىندىعى – بىزگە ءالى دە بولسا اشىلماي جاتقان تۇڭعيىق سىر. مەنى كوبىنەسە ساكەن اندەرىنىڭ حيكاياسى قىزىقتىراتىن-دى. سول اندەردىڭ ىشىندە ەلگە ءبىرجان سال، اقان سەرى اندەرىندەي كەڭ تاراعان «تاۋ ىشىندە» دەپ اتالاتىن ءانى.

ءان ساكەن اقتالعاننان كەيىن العاش رەت ءانشى ءلاززات سۇيىندىكوۆانىڭ ورىنداۋىندا راديودان بەرىلە باستاعاندا، اقىندى اڭساعان ەلدىڭ ىقىلاسىندا شەك بولمادى. كاۋسار ءاننىڭ لەبى قازاق دالاسىن جىبەك جەلمەن جەلپىدى. بۇل ءان جونىندە نەشە ءتۇرلى اڭىز ايتىلدى. بىرەۋلەر ساكەن اقتالعاننان كەيىن بۇل ءان جونىندە نەشە ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمە تاراتا باستادى. بىرەۋلەر ءوز قيالىمەن دولبارلاپ اڭگىمەلەر جازدى. سوندا ساكەننىڭ ەلى، جاڭاارقا جۇرتى ونداي قاۋەسەتتەردىڭ بىردە-بىرىنە يلانعان جوق.

ءالى ەسىمدە، بۇل – 1964 جىلعى مامىر ايى، ساكەننىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭى ەدى. ءماجيت اقساقالدىڭ ۇيىنە سوناۋ جاڭاارقادان ءبىراز اعايىندارى كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە ءازىمحان دەگەن قاريانىڭ اڭگىمەسىنە جۇرت سۇتتەي ۇيىپ دەن قويدى. سول ءار قيلى اڭگىمەلەردىڭ اراسىندا «تاۋ ىشىندە» ءانى دە ءسوز بولدى. وتىرعان جۇرت وسى اڭگىمەنى قايتا-قايتا سۇراپ، كوڭىلدەرى بوساپ، ۋھىلەپ وتىردى. وسى ءبىر ءسات مەنى ءار كەز ەلەڭدەتە بەردى. بۇعان دەيىن ايتىلا باستاعان حيكايالار كوكەيىمە قونباي قويدى. ءبىر جولى ادەتتەگىدەي قارپىق اعايدىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىم. رىمجان اپاي جانى قالماي وبەكتەپ، قارپىققا «تاۋ ىشىندە» ءانىنىڭ ءمان-جايىن ايتقىزىپ، ءوزى قوسارلانا سويلەپ، جاڭاارقادا تۇراتىن ايگىلى ءانشى يگىلىك وماروۆ ورىنداپ جازدىرعان ءبىر اۋديوكاسەتانى تىڭداتتى. يگىلىكتىڭ جان جۇرەكتى تەبىرەنتەتىن ليريكالىق ءۇنى ءبىر عاجايىپ ماحاببات جىرى بوپ قيالىمىزدى كوككە ورلەتتى. وسى اسەردە وتىرىپ، قارپىق اعاي:

– بلوكنوتىڭ بار ما؟ – دەدى جايلاپ قانا.

– بار، – دەدىم ءسال اڭىرىپ.

– مەن ءوزىڭ كورگەن ءازىمحان اقساقالدىڭ «تاۋ ىشىندە» ءانى جونىندە ايتقان حيكاياسىن قاز-قالپىندا ايتىپ بەرەيىن. جاز... بۇل وسى كۇنگە دەيىن ايتىلماعان شىن اقيقات ءسوز، باسقا ءۋاجدىڭ قاجەتى جوق. ءيا، بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس، ساكەن اعانىڭ قيامەتتىك دوسى، رۋلاس اعايىنى، بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن ءازىمحان اقساقالدىڭ ءسوزى. بۇل ءسوزدى ساكەن اعانىڭ تويى قارساڭىندا كەلگەن ساپارىندا ءماجيت اتامنىڭ ۇيىندە ەمىن-ەركىن وتىرىپ ايتىپ ەدى. سودان بەرى بۇل اڭگىمەنى قىزعىشتاي قورىپ، جان بىتكەنگە ايتقام جوق. كوڭىل تۇكپىرىندە جاتا بەردى. ونى وزىڭە عانا ايتۋىم – تالاي ءاندى ءتىرىلتىپ، باعىن اشىپ ءجۇرسىڭ. كوڭىل ءدىتىمدى ءتۇسىنىپ وتىرعان شىعارسىڭ، «تاۋ ىشىندە» ءانىن امانات ەتتىم وزىڭە. ەندى سول ءازىمحان اقساقالدى سويلەتىپ كورەيىن:

– ە، قارپىقجان، سەنى بالا كەزىڭنەن بىلەم عوي، قاريا ءسوزدى كىسىلەردى كوپ تىڭدادىڭ، سول قاسيەتىڭە ءتانتىمىن... 1919 جىلى ساكەن ومبى تۇرمەسىنەن قاشىپ شىعىپ، باياناۋىلدا بوي تاسالاپ ءجۇرىپ، ءساۋىر ايىندا جاسىرىن تۇردە جاڭاارقاعا كەلەدى. قاسىندا ناعاشىسى بار. زامانا نايزاعايى ويناپ، قۇبىلىپ تۇرعان قاتەرلى كۇندەر. ساكەن بىردەن جۇرت كوزىنە كورىنە المايدى. ەبىن تاۋىپ ءوزىنىڭ وتباسىمەن جالعاسادى. دالاداعى ەسكى مازارلارعا جاسىرىنىپ جاتادى. ساكەننىڭ كەلگەنىنە سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي ابىرجىگەن اعايىن اسا ساقتىقپەن جالعاسىپ، وعان كيىم-كەشەك، كورپە-توسەك، توسەنىش اكەپ بەرىپ، كوز بايلانىپ ءتۇن بولسا، كۇندەلىكتى تاماعىن جەتكىزىپ بەرىپ تۇرادى. ساكەن ەلدەگى جاعدايدى ەستىپ-ءبىلىپ وتىرادى. ءبىر كۇنى ساكەن وزىمەن بايلانىسىپ جۇرگەن جانداردان مەنىڭ ۇيلەنەتىن جاعدايىمدى ەستىپتى. وي، شىركىن، ساكەن-اي... مەنىڭ مىنا جاڭالىعىما تەبىرەنە قالىپ: «بارام! ازىمحانعا بارماعاندا كىمگە بارام!؟ تويى بولا ما، قۇدالىعى بولا ما، بارىنە بارام! ءتىرى ءجۇرىپ كور ىشىندە تۇنەگەنىم جەتەر ەندى! شىعام، مىنا جارىق دۇنيەگە! ولسەم دە ەلدىڭ ىشىندە ولەيىن. ايتىڭدار ازىمحانعا، ءبىر جاقسى ات دايىنداپ قويسىن!»، دەپتى. مىنا ءسوزدى ەستىپ، ساكەننىڭ ءدىن اماندىعىنا كوزىمىز جەتىپ، بىرەسە جىلايمىز، بىرەسە ىشتەي بۋلىعىپ، ءماز بولامىز وزىمىزشە. بىردە بويىمىزدى قورقىنىش تا بيلەيدى. ساكەن قايتا ۇستالىپ كەتە مە دەپ، زارە جوق. ءبىز سول كۇندەرى ءوزىمىزدىڭ جاز جايلاۋىمىز ەسكەنەدە وتىر ەدىك. كوپ سوزىپ نەعىلايىن، قارپىقجان، ساكەن تويدان ەكى كۇن بۇرىن قاسىندا ەكى-ءۇش اۋىل ادامى بار، ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ تۇسە قالدى. ءوڭ مەن ءتۇس سەكىلدى وسى ءسات... جىلاسىپ-سىقتاسىپ، ال كورىس... سول كۇنى ءبىزدىڭ ۇيدە ۇلكەن دۋمان بولدى. ەسكەنەدە شىرقالعان اندەر التى قىردان اسىپ جاتتى.

سونىڭ ەرتەڭىندە ساكەن قىمىز ءىشىپ وتىرىپ:

– ءازىمحان، اتتىڭ جايىن ءبىلۋشى ەدىڭ عوي، سالەمىم دە جەتكەن شىعار، مەن ءبىر جاقسى اتقا مىنەيىن، – دەدى.

ساكەننىڭ وسى ءسوزىنىڭ وزىنە جۇرەگىم ءيسىنىپ، ءۇنىم دىرىلدەپ:

– اتىڭ دايىن، – دەدىم، كوزىمە ىستىق جاس كىلكىلدەپ.

ەندى قارا، قارپىقجان، ساكەن اق بوز اتتىڭ ۇستىندە سىلاڭ قاعىپ، ەسكەنە تاۋىنا قاراي كەتىپ بارادى... جالعىز ءوزى!

جۇپار ءيىسى اڭقىپ، ساعىم ويناعان دالادا سانسىز كوكەك ءۇنى سۇڭقىلداپ، قىرمىزى گۇلدەرى قۇلپىرعان جەر-دۇنيە باۋىرداي بالبىراپ، اسپاندا اقشا بۇلتتار مامىرلاي قوزعالىپ، حاققا مۇلگىگەن تابيعاتتىڭ ءيسىنىپ، ءيىپ تۇرعان شاعى بۇل. ءبىز ەرتەڭگى تويعا الاس-كۇلەس ازىرلىك ۇستىندە تىربانىپ جاتىرمىز. ءوزىم اندا-ساندا جالتاق-جالتاق ەتىپ، مۇنارتىپ تۇرعان ەسكەنە جاققا قاراپ قويامىن. ەسىل-دەرتىم ساكەن... نە كەرەك، باعانا تاڭەرتەڭ كەتكەن ساكەن بەسىن اۋا اقبوز اتتى سىلاڭ قاقتىرىپ كەلە قالدى. كەلدى دە:

– قىمىز بار ما؟ – دەدى، ەسىك الدىندا جاتقان جالپاق تاسقا وتىرا كەتىپ. سىرلى توستاعانمەن مەيىرلەنىپ قىمىز ءىشتى.

قىمىز ءىشىپ بولعاننان كەيىن ماعان، جانە مەنىڭ قاسىمداعى توپىرلاپ تۇرعان جاندارعا ك ۇلىمسىرەي قاراپ:

– قاعاز، قالام بەرىڭدەرشى، – دەدى.

ءسويتتى دە قوڭىر كوزى ويعا تۇنىپ، بىردەڭەنى تەزدەتىپ جازا باستادى.

ەرتەڭىندە ايلى اسپاننىڭ استىندا بۇقار كىلەمىندەي بىلقىلداعان كوك سازدىڭ ۇستىندە مەنىڭ ۇيلەنۋ تويىم باستالدى. جار-جار، بەتاشار ايتىلدى. ۇلكەندەر سويلەپ، باتاسىن بەرىپ جاتىر. دۋ-دۋدىڭ اراسى انمەن شالقىدى. ساكەننىڭ:

شالقىعان ءبىزدىڭ جاقتىڭ كولدەرى بار،

اعاشتى بيىك تاۋلى جەرلەرى بار.

وزەن، سۋ، كولدەر جايلاپ، تاۋ قىستايتىن،

مەيماندوس بەرەكەلى ەلدەرى بار.

دۋماندى شالقار كولدەر-اي،

ەركىن دالا بەلدەر-اي،

قازداي قاتار مىڭعىرىپ،

ءتىزىلىپ كوشكەن ەلدەر اي.

ا-اي، سارىارقا،

ەلىڭ الىس،

قالدى شالىس،

جات جەردە تالاي ەلمەن بولدىق تانىس،

– دەيتىن ءانىن اۋىل جاستارى جەلپىلدەتە شىرقادى.

ساكەن تولقىپ كەتتى. جاستارعا قىزىعا قاراپ، ك ۇلىمسىرەگەندە، كىرپىگىنە زورعا ىلىگىپ تۇرعان جالعىز تامشىنى كورگەندەي بولدىم. ءبىر كەزدە دۋىلداسقان جۇرت:

– ساكەن اعا، ءان... ءانىڭىزدى ساعىندىق! ءانىڭىزدى! – دەسىپ شۋلاپ قويا بەردى.

ساكەن اڭ الىپ توياتتاعان بۇركىتتەي ءجۇزى جايراڭ قاعىپ، قوڭىر كوزىنەن ۇشقىن اتىپ، ءۇن-ءتۇنسىز دومبىراعا قول سوزدى. وي، قۇداي-اي، سونى مىنا كوزىم كوردى عوي، قارپىقجان، ساكەننىڭ ماقپالداي جۇمساق قوڭىر ءۇنى:

مەن كەلەم تاۋ ىشىندە تۇندەلەتىپ،

ايماقتى كۇڭىرەنتىپ ولەڭدەتىپ.

استىمدا اقبوز اتىم سىلاڭ قاعىپ،

جالتاقتاپ قۇلاقتارىن ەلەڭدەتىپ، – دەپ ءبىر عاجاپ حيكايانى باستاپ بارا ما، وزگەنى قايدام، ءوز جۇرەگىم سوعادى، سوقپايدى. ءۇنىم شىقپاي قالار ما ەدى، قايتەر ەدى، سيقىرلاپ بۋىپ تاستاعان مىنا ءبىر كاۋسار اۋەز لەزدە قۇبىلا قالىپ:

اقبوز ات – مەنىڭ تۇلپارىم،

شالقىعان كوڭىل سۇڭقارىم.

كوكىرەك كەرە جۇتتىم مەن

اۋانىڭ جازعى جۇپارىن.

احاۋ، ءسۇمبىل شاش، ءتاتتى ءسوزىڭ، قارا كوزىڭ،

بىلگەيسىڭ كەلگەنىمدى جالعىز ءوزىڭ،

– دەپ جارقىلداتتى دەيسىز، جۇرتتىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ.

ساكەننىڭ سالالى ساۋساعى قانداي جۇمساق ەدى، شىركىن، پەرنە بويىن بىلقىلداتا باسىپ، كوزىنەن تاڭ نۇرىنداي شىراي ءبىلىنىپ، پەشەنەسى جازىلا ءتۇسىپ، كەربەز كەرىلىپ:

ءان سالدىم ەسىپ مايدا، جاياۋلاتىپ،

ىرعالتىپ، شىرقاپ، تولعاپ، باياۋلاتىپ.

تولقىنداي مىڭ قۇبىلعان ءانىمدى ەستىپ،

تىڭدارسىڭ كىرپىك قاقپاي وياۋ جاتىپ،

– دەپ سىرلى سەزىمدى قوڭىر ءۇنى تامىلجىعانى سونداي، «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» ماحاببات ەرتەگىسىن ايتىپ وتىرعانداي جان-جۇرەكتى ەلجىرەتىپ، ءدۇيىم جۇرتتى وزىنە قادالتتى دا قويدى. اربالىپ قالدىق. كوز الدىمىزدا الدە ءبىرجان سال، الدە اقان سەرى تۇر ما، قۇداي-اۋ، دەپ ەسىم شىقتى. جانىمدا تۇرعان بىرەۋلەردىڭ: «ياپىراي، ساكەن اعانىڭ مىنا ءسوزىن ەستىگەن قىزدا نە ارمان بار ەكەن؟»، دەگەن سوزدەرىن قۇلاعىم شالدى. ساكەن ماقپال تۇندە تولىقسىعان التىن ايعا تولعانا كوز تىگىپ:

ۇيقىعا ءانىمدى ەستىپ بەرىلمەسسىڭ،

ماۋجىراپ توسەگىڭدە كەرىلمەسسىڭ.

اقىرىن ۇيدەن شىعىپ، ۋادەلى

جەرىڭە كەلۋگە سەن ەرىنبەسسىڭ،

– دەگەن ءسوزدى بار جانىن سالىپ، قۇشتار سەزىممەن ايتقاندا ەكى كوزى ىمىرتتاي ءۇيىرىلىپ، ءوزى راحاتقا باتقانداي تامىلجىدى.

ءان ايتىلىپ بىتكەندە ساكەن وزىنە ىنتىعا قاراعان جۇرتقا:

− بۇل ءاننىڭ جايىن بىلگىلەرىڭ كەلسە، بۇگىن تاڭەرتەڭ مەن جۇرگەن سوقپاقپەن ءجۇرىپ، ەسكەنەنىڭ ءبىر قويناۋى نايزاقالعان ساي دەيتىن جەردە جۇرەگىمنىڭ قالاي سوققانىن قولدارىڭمەن باسىپ كورسەڭدەر، وسى ءان جۇرەگىمدە تەپسىنە تۋلاپ تۇرار ەدى، سول ءبىر ساتتە – دەدى.

جۇرت دەمىن ىشكە تارتىپ، سىلتىدەي تىنىپ، ءلام-ميم دەمەدى. ساكەن ءتوس قالتاسىنان بۇكتەلگەن قاعازدى الدى دا، جاڭا الگىندە ارقا اندەرىن، اسىرەسە ء«بىر كەلىنشەك» ءانىن سىزىلتا شىرقاعان جاس جىگىتكە بەردى. سول كۇننەن باستاپ ساكەننىڭ «تاۋ ىشىندە» ءانى قولدان قولعا ءتيدى، اۋىزدان اۋىزعا تاراپ، بىرتە-بىرتە الىس-الىس جەرلەرگە قانات قاعىپ كەتە باردى...

مىنە، قارپىقجان، كوزىم كورىپ، باستان كەشىرگەن بۇل سىردى مەن ايتپاعاندا، كىم ايتادى؟ ساكەن ەكەۋىمىز ءبىر اۋىلدا وستىك. جاز جايلاۋىمىز ەسكەنە، قىس قىستاۋىمىز قاراشىلىك. بالا كەزىمىز، ساكەن نىلدىدە ورىسشا وقىپ ءجۇردى، كانيكۋلدا وقۋدان كەلەدى، الدىنان شىعىپ قارسى الاتىن مەن. دەمالىسى بىتكەن سوڭ وقۋعا قايتادى، شىعارىپ سالاتىن مەن. ساكەننىڭ ءبىراز سىرىن بىلەم، ارينە، بىراق جاڭاعى «تاۋ ىشىندە» ءانى كىمگە ارنالدى؟ ەسىنەن كەتپەي قويعان سول عاشىعى كىم؟ ول جۇمباق. ساكەن جۇرەگىندەگى قۇپيا. جۇرت جايىنا ءجۇرسىن، ساكەندى قايداعى ءبىر بەيمالىم قىز بىتكەنگە بايلانىستىرا بەرمەسىن، تەگى. ساكەن مىنا زاماننىڭ قاسىرەتىنە دۋشار بولماي ءدىن امان جۇرسە، كۇندەردىڭ كۇنىندە، بالكىم، ايتار ەدى-اۋ ماعان، ءا، بەيوپا جالعان، ول تىلەككە جەتكىزبەدى... تاعى دا ەسىڭە سالام، قارپىقجان، «تاۋ ىشىندە» ءانى − مەن ۇيلەنگەن 1919 جىلى مامىر ايىندا دۇنيەگە كەلگەن ءان! شىققان جەرى – ەسكەنە تاۋى، نايزاقالعان سايى! ساكەننىڭ ءوزى ايتقان ءسوزى بۇل!

قارپىق اعاي ايتقان ءازىمحان اقساقالدىڭ وسى اڭگىمەسى داپتەرىمە وسىلايشا قاز-قالپىندا ءتۇستى...

* * *

سۇلۋلىق الەمىنىڭ عاجايىپ سىرىن بار جانىمەن تەبىرەنە جىرلاعان، جىر سۇڭقارى ساكەن «تاۋ ىشىندە» انىندەگى بار قۇپيانى انا دۇنيەگە وزىمەن بىرگە الا كەتىپتى...

 

ءىليا جاقانوۆ،

قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

كومپوزيتور، ونەر زەرتتەۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

توي تويلاۋ تىيىلماي تۇر

قوعام • بۇگىن، 10:45

ۇقساس جاڭالىقتار