جەتى جىل بۇرىنعى جۇمباق ءولىم جايلى جاڭا مالىمەتتەر جاريا بولعالى بەرى قوعامدا التىنبەك سارسەنباي ۇلى مەن ونىڭ وققاعارى باۋىرجان بايبوسىن جانە جۇرگىزۋشىسى ۆاسيلي جۋراۆلەۆتىڭ ولىمىنە قاتىستى ءتۇرلى اڭگىمە گۋلەپ كەتتى. ەل ىشىندە ۇلكەن قوعامدىق جاڭعىرىققا ۇلاسقان بۇل «جاڭالىققا» الىس-جاقىن شەتەل مەملەكەتتەرى دە قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەڭ ەتە قالدى.
جەتى جىل بۇرىنعى جۇمباق ءولىم جايلى جاڭا مالىمەتتەر جاريا بولعالى بەرى قوعامدا التىنبەك سارسەنباي ۇلى مەن ونىڭ وققاعارى باۋىرجان بايبوسىن جانە جۇرگىزۋشىسى ۆاسيلي جۋراۆلەۆتىڭ ولىمىنە قاتىستى ءتۇرلى اڭگىمە گۋلەپ كەتتى. ەل ىشىندە ۇلكەن قوعامدىق جاڭعىرىققا ۇلاسقان بۇل «جاڭالىققا» الىس-جاقىن شەتەل مەملەكەتتەرى دە قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەڭ ەتە قالدى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قازاقستانداعى وپپوزيتسيا جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان ساياساتكەر التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ ءولىمى شىنىمەن دە راحات اليەۆ پەن ءالنۇر مۇساەۆتىڭ قاندى جوسپارى ما؟ التىنبەكتىڭ اجالى اليەۆكە قانداي پايدا الىپ كەلدى؟ «تاپسىرىس بەرۋشى» رەتىندە 20 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, ونىڭ جەتى جىلىن وتەگەن ەرجان وتەمباەۆتىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولماق؟ بۇل قانقۇيلى وقيعاداعى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – قىلمىستى تىكەلەي ۇيىمداستىرۋشى ءارى ورىنداۋشى رۋستام يبراگيموۆ اقيقاتتىڭ استارىن نەگە جەتى جىلدان كەيىن اشىپ وتىر؟ سەبەپ-سىرى نەدە؟ قۇپيانىڭ كىلتى كىمدە؟ «يبراگيموۆتىڭ اۋىزشا جانە جازباشا بەرگەن مويىنداۋى شىندىققا سايكەس كەلەدى», دەپ قورىتىندى شىعارعان اقش-تىڭ فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسىنا قانشالىقتى سەنۋگە بولادى؟ كوپتى سەڭدەي سوقتىرعان سۇراقتار وسى ەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, گازەتتىڭ وتكەن سانىندا («التىنبەك سارسەنباي ۇلىن اتقىزعان – راحات اليەۆ», 21 جەلتوقسان, 2013. №279) وسى ىسكە قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى جاساعان رەسمي حابارلاما تۋرالى مالىمدەگەن بولاتىنبىز. اقش-تىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەيدىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كراۆچەنكو بيىلعى جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا جوعارعى سوت بۇل قىلمىستىق ءىستى الماتى وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنا قايتا قاراۋعا جىبەرگەنىن حابارلاعان بولاتىن. دەمەك, بۇل سوت ءتيىستى شەشىم شىعارعاننان كەيىن اليەۆ پەن مۇساەۆقا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالادى دەگەن ءسوز.
ەندى كوپتىڭ كوكەيىن تەسكەن جوعارىداعى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. ەڭ ءبىرىنشى باق-تىڭ بارلىعى باسىمدىق بەرگەن اقش-تىڭ فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسى جايلى ايتىپ وتسەك. فتب (فبر) كەز كەلگەن ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا عانا ەمەس, الىس اۋىلداعى ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن جاقسى تانىس. ىرگەتاسى 1908 جىلى قالانعان تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ كاسىبيلىگىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى, بىلىكتىلىگىنە بەك سەنەدى. قازاقستاندىق زاڭگەرلەر دە رۋستام يبراگيموۆتىڭ ارىزىن سان سۇزگىدەن وتكىزىپ, جالعاندىق دەتەكتورىنان وتكىزگەن امەريكالىق تەرگەۋشىلەردىڭ قورىتىندىسىنا شەك كەلتىرىپ وتىرعان جوق. بۇل جايىندا اقش-تىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەيدىڭ ءوزى بريفينگ بارىسىندا ويىن اشىق بىلدىرگەن ەدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرىنىڭ ءولىمىنىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ بارىسىندا اقش-تىڭ فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسى بۇل اتىشۋلى ىسكە قاتىستى بارلىق قۇجاتتارعا ەركىن قول جەتكىزگەنىن تىلگە تيەك ەتكەن دج.وردۆەي: «فتب قىلمىستىق ءىستى ەشبىر كەدەرگىسىز, تاۋەلسىز جۇرگىزدى. بارلىق كۋاگەرلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا, باستى كۋالار – قىلمىستى ورىنداۋشى رۋستام يبراگيموۆپەن سول كەزدە تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە ۇستالعان ەرجان وتەمباەۆتى ارنايى پوليگرافتاردا تەرگەۋ-تەكسەرۋ پروتسەسى قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. فتب جاساعان تەرگەۋ ءىس-شارالارىنىڭ قورىتىندىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى ۇسىنعان تۇجىرىم-شەشىمدەرمەن دە سايكەس كەلدى», دەدى. التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ دەنەسى تالعارداعى تاۋ ەتەگىنەن تابىلعاندا, قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ بۇل ىسكە ناق وسى دۇنيەجۇزى بويىنشا ىرگەلى تەرگەۋ ورگانىنا يەك ارتۋى دا وسىدان بولسا كەرەك. سەبەبى, ەل-جۇرتتى ەسەڭگىرەتىپ تاستاعان بۇل قىلمىستىق وقيعانىڭ كوپكە قۇپيا بولعان قىر-سىرىن اشۋ ءۇشىن سول كەزدە-اق ولار اقش فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن شاقىرعان بولاتىن. ال بيۋرو تەرگەۋشىلەرى رۋستام يبراگيموۆتىڭ سوزدەرىن تولىق راستاپ وتىر.
كەلەسى كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن جايت ەرجان وتەمباەۆقا قاتىستى. «ەگەر ول التىنبەك سارسەنباي ۇلىن ولتىرۋگە نۇسقاۋ بەرمەسە, جازاسى قانشالىقتى جەڭىلدەيدى؟» دەگەن سۇراق رەسمي حابار تاراتىلىسىمەن-اق قالىڭ جۇرتتا قىلاڭ بەرگەن ەدى. الايدا, بۇل سۇراققا دا بريفينگ بارىسىندا جاناما جاۋاپ بەرىلگەن بولاتىن. رەسمي ءارى زاڭدى تىلدە بولعاندىقتان, ءدۇيىم جۇرتتىڭ دەنى بۇعان ءمان بەرە قويماعان سەكىلدى. سەبەبى, ءسوز باسىندا-اق اندرەي كراۆچەنكو باس پروكۋراتۋرا, ۇقك مەن ءىىم-ءنىڭ بىلىكتى قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرىلعان ارنايى جەدەل-تەرگەۋ توبى بۇل ءىستى قايتا تەكسەرىپ جاتقانىن مالىمدەپ, ەرجان وتەمباەۆقا قاتىستى بۇدان بۇرىن قاۋلى ەتىلگەن ۇكىم ءىشىنارا بۇزىلاتىندىعىن دا حابارلاعان ەدى. ياعني, 20 جىلعا كەسىلگەن سوت ۇكىمى تولىقتاي بۇزىلمايدى. سەبەبى, الدىن الا تەرگەۋ بارىسىندا رۋستام يبراگيموۆ ەرجان وتەمباەۆتان راسىمەن دە التىنبەك سارسەنباي ۇلىن سوققىعا جىعۋ تۋرالى تاپسىرما العانىن بىردەن مويىنداعان. الايدا, تاپسىرما تەك جۇدىرىق جۇمساپ, ساباق بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن, ءولتىرۋ تۋرالى ءسوز بولماعان. «تاۋبەگە كەلتىرۋدىڭ» وسى ءتاسىلىن تاڭداپ العان وتەمباەۆ ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى التىنبەك سارسەنباي ۇلىندا كەتكەن كەگىن قايتارىپ الماق بولعان. ءوز سوزىمەن ايتساق, سارسەنباي ۇلى ونىڭ «جەكە باسىنىڭ نامىسىنا ءتيىپ كەتكەن». سونداي-اق, وتەمباەۆ سارسەنباي ۇلىنا قاستاندىق جاسالاتىنى تۋرالى بىلە تۇرا, بۇل ماڭىزدى اقپاراتتى قۇزىرلى ورگانداردان جاسىرىپ قالعانى ءۇشىن دە جازادان اتتاپ كەتە المايدى. سەبەبى, رۋستام يبراگيموۆ وعان بۇل «تاپسىرما» تۋرالى راحات اليەۆ پەن ءالنۇر مۇساەۆتىڭ ەستىپ, وتەمباەۆتىڭ «جۇدىرىق جۇمساۋ تۋرالى ءوتىنىشىن» «ءولتىرۋ كەرەك» دەگەن ۇكىممەن اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعانىن جاسىرماي ايتىپ بەرگەن. كەيىننەن قاندى جوسپار تولىعىمەن ورىندالىپ, ول تۋرالى وزىنە «ەسەپ بەرگەن» كەزدە دە وتەمباەۆ ءۇنسىز قالعان. جاڭادان اشىلعان جايتتارعا بايلانىستى ەرجان وتەمباەۆقا قاتىستى كەي باپتاردىڭ وزگەرتىلىپ, سايكەسىنشە, جازاسى دا ءىشىنارا وزگەرتىلەتىنى انىق.
ال, جەتى جىل وتكەننەن كەيىن عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا ارىز جولداپ, بولعان وقيعانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بايانداپ, اقيقات-شىندىعىن جايىپ سالعان رۋستام يبراگيموۆتىڭ قىلىعىنا كەلەر بولساق, بۇل جەردە جاڭالىق اشۋدىڭ قاجەتى شامالى سياقتى. سەبەبى, كىسى قانىن جۇكتەگەن قاسكويدىڭ ءوزى اليەۆ پەن ونىڭ باستى سىبايلاسى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى مۇساەۆتىڭ قاتىگەزدىگىن وزگەدەن جاقسى بىلگەن. جالدامالى جەندەت بۇل ەكەۋىنىڭ قانداي قانىپەزەرلىككە باراتىنىن, بارعانىن, بارا الاتىنىن دا ءاۋ باستان تۇسىنگەن. قازاقستاندىق بانكيرلەر جولداس تەمىراليەۆ پەن ايبار حاسەنوۆتى, سونداي-اق, «نتك» ارناسىنىڭ تەلەجۇرگىزۋشىسى اناستاسيا نوۆيكوۆانى اسقان جاۋىزدىقپەن ولتىرگەن ادامنىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىنىن تۇيسىنگەن ول ەڭ باستى قورعانىش – اقيقاتتى جاسىرىپ قالۋ دەپ تۇيگەن. يبراگيموۆ ءوزى ءۇشىن ەمەس, وتباسىنىڭ اماندىعى ءۇشىن جۇمباق ءولىمدى جابۋلى كۇيىندە قالدىرماق بولعان.
بۇگىندە اليەۆتىڭ التىنبەك سارسەنباي ۇلىن اتقىزۋداعى باستى سەبەبى انىق بولىپ وتىر. ول – بۇل ءولىمنىڭ استارىنا ساياسي ءمان بەرگىزىپ, بيلىكتىڭ حالىق, ەل, دۇنيەجۇزى الدىنداعى ابىرويىن توگۋ ەدى. التىنبەكتىڭ اجالى اليەۆ ارمانداعان مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ جوسپارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا بولاتىن. فتب قىزمەتكەرلەرى قازىرگى تاڭدا تۇبەگەيلى ءبىر توقتامعا كەلىپ وتىر: ول – التىنبەكتى اتقىزعان اليەۆ دەگەن شەشىم.
بانۋ راحىمبايقىزى,
جۋرناليست.
