قوعام • 09 اقپان، 2021

پاتەرناليستىك پيعىل

198 رەت كورسەتىلدى

نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى گۇل ساتاتىن دۇكەننىڭ الدىندا جينالعان قارا­قۇرىم حالىق بىرنەشە كۇننەن بەرى الەۋ­مەتتىك جەلىدە شۋ بولىپ جاتىر. جاي­شى­لىق كۇندەرى جۇرتشىلىقتىڭ ءبىر جەردە وسىنشا كوپ جينالۋى − شىنىمەن دە سيرەك قۇبىلىس. كۇننىڭ سۋىعىنا، ۆي­رۋس­تىڭ ءورشىپ تۇرعانىنا قاراماستان، ەلدى الا تاڭنان تۇرعىزىپ، كىشكەنتاي ءبىر دۇكەن­نىڭ الدىندا الىپ كەلگەن نە دەيسىز عوي؟ سويتسەك، مۇندا ۇتىس ويناتىلاتىن كورى­نە­دى، جۇرتشىلىقتىڭ كوكسەگەنى – ۇتىستان تەگىن كولىك ۇتىپ قالارمىز دەگەن دامە ەكەن.

ءبىزدىڭ قوعامدا تەگىن دۇنيەنى قارپىپ قالۋ، ۇكىمەتكە يەك ارتۋ، بىرەۋدىڭ ەسەبىنەن ءومىر ءسۇرۋ، جاندى قيناماي، جەڭىل جولمەن اقشا تابۋعا ۇمتىلۋ پسيحولوگياسى باسىم. ازاماتتاردىڭ بويىندا پايدا بولعان مۇنداي مىنەز-ق ۇلىقتى ءبىر كەزدەرى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىنا بالادىق.

راسىمەن ەلىمىز العاشقى جىلدارى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان تۇستا كوپ ادام ناپاقاسىنان ايىرىلىپ، ابدىراپ قالدى. جۇرتشىلىق قايتسەم اقشا تاۋىپ، كۇنىمدى كورەمىن دەگەن كۇردەلى جاعدايدى باستان كەشىردى. ال قازىر زامان باسقا. ەل ازاماتتارى نارىق زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەلىپ، ءوز كۇنىن ءوزى كورەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى. بىراق سانا-سەزىمىمىز ءالى كۇنگە جاڭارعان جوق. تەگىن دۇنيە ءۇشىن جانتالاسا ۇمتىلۋ پاتەرناليستىك پيعىلدان ءالى كۇنگە ارىلا الماي جاتقانىمىزدى كورسەتسە كەرەك.

جالپى الەمدە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك باع­دار­لامالار ەنگىزىپ، حالقىن قولداپ وتىرعان ساناۋلى-اق ەل بار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. ال كوپتەگەن مەملەكەت مۇنداي «قايىرىمدى» قادامعا بارا بەرمەيدى. مىسالى، قازاقستاندا ەلدى دەمەپ جىبەرۋدىڭ ءبىرتالاي تەتىگى قاراس­تى­رىلعان. مىسالى، تۇرعىندار قۇرىلىس كومپانياسىنا الدانىپ، ءۇيىن الا الماي جۇرسە، كومەككە كەلەتىن – مەملەكەت. ال امەري­كادا، ەۋروپا ەلدەرىندە مۇنداي تۇسىنىك جوق. قۇ­رى­لىس كومپانياسى مەن ازاماتتىڭ ارا­سىن­داعى جەكە كەلىسىمگە ارالاسپايدى. «بۇل – سول ادامنىڭ ءوز شەشىمى، ەشكىم وعان كۇماندى قۇرىلىسقا اقشا سالۋعا يتەرمەلەگەن جوق» دەگەن كوزقاراسپەن قارايدى. بۇعان حالقى دا ۇيرەنگەن.

ال بىزدە بىردەن «ۇكىمەت قايدا قاراپ وتىر؟» دەپ، وزدەرىنىڭ كىناسىن وزگەدەن ىزدەپ شى­عا كەلەدى.

انەبىر كەزدەرى پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «ازاماتتاردىڭ كرەديت جۇكتەمەسىن ازايتۋ» ناۋقانى ءجۇردى. بۇل كەزدە دە جۇرتشىلىق ونىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلسىن-كەلمەسىن، جاپپاي ءوتىنىش جاۋدىرۋعا كىرىستى. كرەديت كە­شى­­رىمىنە ىلىكپەي قالعاندار تاعى سول «ۇكى­مەت نەگە كومەكتەسپەيدى؟» دەگەن ۇرانىنا باستى. 

البەتتە، مەملەكەتتىڭ الەۋمەت الدىنداعى بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى كەرەك. اسىرەسە، كوپ بالالى وتباسىلارعا، جالعىز باس­تى انالارعا، بالالار ۇيلەرىنىڭ تاربيەلەنۋ­شى­لەرىنە، مۇگەدەك بالا اسىراپ وتىرعان ازامات­تارعا ۇكىمەت كومەكتەسۋى ءتيىس. ەكونو­مي­كالىق داعدارىس كەزىندە ازاماتتار جۇمىس­سىز قالسا دا مەملەكەت تاراپىنان كومەك بەرىلۋى كەرەك. بىراق ۇكىمەت جاقتان وسال توپ­تار­­دىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان از-كەم كو­مەگى بولا قالسا، ونى الىپ قالۋعا ءبارى جان­تا­­لاسىپ ۇمتىلادى.

بىلتىر كوروناۆيرۋس ورشىگەن تۇستا مەملەكەت جۇمىسسىز قالعاندارعا ەڭ تومەنگى ايلىق كورسەتكىش ەسەبىندە 42500 تەڭگە بەرگەنى بەلگىلى. بۇل جاردەماقىنى جۇمىسسىزدار عانا ەمەس، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اياق-قولى بالعاداي جاندار دا الۋعا جانتالاستى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر باياعىدا سۇيەگى قۋراپ، ءولىپ قالعان تۋىستاردىڭ اتىنان دا ءوتىنىش بەرىپ جىبەرگەن. مۇنى الەۋمەتتىك ماسىلدىق دەمەس­كە لاجى جوق. ۇكىمەتتەن كەلگەن تەگىن دۇنيە مە، ەلدەن قالماي، الىپ قالۋ كەرەك! مىنە، پاتەرناليستىك پيعىل دەگەن وسى.  ايتپەسە، بۇل بولماشى اقشا قاي جىرتىققا جاماۋ بولسىن؟!

ساراپشىلار الەۋمەتتىك ماسىلدىق قو­عام­­داعى جوقشىلىق جانە مۇقتاجدىقپەن قاتار جۇرەدى دەپ ەسەپتەيدى. اۋىردىڭ ۇس­تى­مەن، جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ ۇيرەنىپ العان ادامنىڭ ءومىر سالتى دا سوعان قاراي بەيىمدەلەدى. كومەك الىپ، تەگىن دۇنيەگە ۇيرەنىپ قالعان ادامدا ءارى قاراي دا الا بەرسەم دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. ال بۇدان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – سانانى جاڭارتۋ، ار-نامىستى وياتۋ. قازاقتا تىلەمسەك دەگەن جاقسى ۇعىم ەمەس. تىلەمسەكتەنە بەرۋ، سۇرانشاق بولۋ – بۇل دا پاتەرناليستىك كورىنىس. ونىڭ ارتىندا ماسىلدىق، جالقاۋلىق، ەرىنشەكتىك تۇرادى جانە بۇل ۇيات نارسە، نامىس­سىزدىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. سوندىقتان مۇن­داي الەۋمەتتىك ماسىلدىق سانادان اۋلاق بول­عان ءجون. تەپسە، تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار ناپاقاسىن تەك ەڭبەكتەنىپ تاپقانى ابزال. ويت­كەنى تابىسقا جەتەلەيتىن جالعىز جول – وقۋ مەن ەڭبەك. الدىعا ماقسات قويىپ، ەڭبەك ەتكەن ادام ەشقانداي ۇتىسسىز-اق، جەتىستىككە جەتەتىنى انىق. ۇلى نەرۋ ايتقانداي، «كىمدە-كىم باتىل قيمىلداپ، ەڭبەك ەتسە، تابىس سونىڭ ۇلەسىنە كوبىرەك تۇسەدى».

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار