جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكا سوتتارىنا 2019 جىلعا (38 053) قاراعاندا, 2020 جىلى (37 758) قىلمىستىق ىستەردىڭ ءتۇسۋى 0,8%-عا ازايعان. ۇكىم شىعارىلعان ىستەر سانى 9,1%-عا ارتىق.
سوتقا دەيىنگى جەدەل تەرگەۋ, كەلىسۋ جانە بۇيرىق تارتىبىندە ءىس جۇرگىزۋ سەكىلدى جەڭىلدەتىلگەن راسىمدەردىڭ كەڭىنەن قولدانىلعاندىعى اتاپ ءوتىلدى.
قازاقستاننىڭ «تۇرمە يندەكسى» بويىنشا جاعدايى 5 پوزيتسياعا جاقساردى. 2020 جىلى 11,8 مىڭ ەلەكتروندى ءىس قارالدى, بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 25%-عا كوپ. القابيلەردىڭ جۇكتەمەسى (45 ءىس) وزگەرىسسىز قالدى. تەرگەۋ سۋديالارى ماتەريالداردى 8,2%-عا ارتىق (شامامەن 100 مىڭ) قاراپ, قاماققا جانە ءۇي قاماققا سانكتسيا بەرۋدەن ءجيى باس تارتتى. ازاماتتار ولارعا كوبىرەك جۇگىنە باستادى.
2020 جىلى سوتتالعاندار سانى 10%-عا ارتتى (27 مىڭنان 30 مىڭعا). قىلمىستار بويىنشا اقتاۋ ۇكىمدەرى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,3%-عا جانە 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 18%-عا كوبەيدى. سوتتاردىڭ قىلمىستىق ىستەردى توقتاتۋى (مىڭنان كەم) سوتقا دەيىنگى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ وڭالتۋعا كەلەتىن جانە كەلمەيتىن نەگىزدەر بويىنشا اقتاۋ ارەكەتتەرىمەن بايلانىستى ەكەنى اتاپ ءوتىلدى.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىمدار 1,8%-عا كوپ قارالدى, ولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قاناعاتتاندىرىلدى جانە 1 231 شەشىم زاڭسىز دەپ تانىلدى. جابىرلەنۋشىلەردىڭ وتەماقى قورىنا 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قاراجات ءوندىرىلدى, بۇل 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 1,4 ەسەگە ارتىق. قىلمىستىق جانە جاسوسپىرىمدەر ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردىڭ ىستەردى قاراۋ ساپاسى جاقسارعان.
ا.جۇكەنوۆ ىستەردى ۇزاق قاراۋدىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىن, سوتتىڭ جانە ءاربىر سۋديانىڭ جۇكتەمەسىن, ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق داعدىلارىن جانە ت.ب. زەردەلەۋدى, سونداي-اق ءاربىر ءىس بويىنشا زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋدى تاپسىردى.
جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى مەيرامبەك تايمەردەنوۆ اپەللياتسيانىڭ ساپاسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ىستەردىڭ 2018 جىلعى 4 ميلليوننان 2020 جىلى 1 ميلليونعا دەيىن ازايۋى سۋديالاردى داۋسىز ىستەردى قاراۋدان بوساتىپ, كۇردەلى داۋلاردى قاراۋ ساپاسىن ارتتىرۋى كەرەك ەدى. سپيكەر ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ كۇشى جويىلعان جانە وزگەرتىلگەن شەشىمدەرىنىڭ ارتۋىنا جانە ولارعا ىستەردىڭ جىل سايىن (10%-دان استام) قايتارىلۋىنا وكىنىش ءبىلدىردى.
بۇعان ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ كەمشىلىكتەرگە جول بەرۋى جانە وعان اپەللياتسيا تاراپىنان ءتيىستى دەن قويمايۋى سەبەپ بولعان. ءبىرىنشى ساتىداعى سوت اپەللياتسيانىڭ قاتىناسىن بىلەتىندىكتەن, ء«ۇستىرت» شەشىم شىعارادى, ال اپەللياتسيا شەشىمدى وزگەرىسسىز قالدىرۋعا بەيىم. بۇعان كاسساتسياعا ءوتىنىشحاتتاردىڭ كوپتەپ ءتۇسۋى دالەل.
م.تايمەردەنوۆ وبلىستىق سوتتار باسشىلارىنىڭ نازارىن ولاردىڭ ىستەردى قاراۋدان شەت قالىپ قويعاندىعىنا اۋداردى. ول سۋديالاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا نەعۇرلىم قاتاڭ تالاپتار قويىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ, تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن كەڭىنەن قولدانۋ جانە سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جۇكتەلدى.
جوعارى سوتتىڭ مامانداندىرىلعان القا توراعاسى ايگۇل قىدىرباەۆا اپرك-ءنىڭ قابىلدانۋى ماڭىزدى وقيعا ەكەنىن ايتتى. اكىمشىلىك ادىلەت ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە جانە سوت تورەلىگىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى. سوتتىڭ بەلسەندى بولۋىمەن ءادىل شەشىمدەر قابىلدانىپ, اكىمشىلىك ورگانداردىڭ ءتارتىبى جاقسارادى دەپ كۇتىلۋدە.
سپيكەر اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قايتا قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا كاسساتسيادا ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى سوتتاردىڭ 107 قاۋلىسىنىڭ كۇشى جويىلىپ, 29 قاۋلىسى وزگەرتىلدى. سونىمەن قاتار, سوتتارعا تۇسەتىن اكىمشىلىك ىستەردىڭ 22%-عا تومەندەۋىنە (2020 جىلى – 293 مىڭ, 2019 جىلى – 377 مىڭ) زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر سەبەپ بولعان: ناتيجەسىندە اقبتك-ءنىڭ 434-بابى قۇرامىنىڭ كوپ بولىگى (ۇساق بۇزاقىلىق) ءىىم-ءنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى.
سپيكەر سوتتاردىڭ بالامالى جازا – ايىپپۇلدى قولدانۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاماستان, بارىنشا قاتاڭ جازا تاعايىنداۋىنا نارازىلىعىن ءبىلدىردى. ويتكەنى, قاماققا الۋ سالدارىنان كامەلەتكە تولماعان بالالار اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالىپ, شاڭىراق شايقالادى.
ماساڭ كۇيدە كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن جاۋاپتىلىقتىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى 2020 جىلى اكىمشىلىك قاماققا الۋ كورسەتكىشى ارتتى. پاندەمياعا بايلانىستى اقبك-ءنىڭ ءجيى قولدانىلمايتىن باپتارى: توتەنشە جاعدايدى بۇزعانى ءۇشىن قاماققا الۋ جانە وسى كەزەڭدە قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋعىزاتىن ارەكەتتەر كوبەيگەن.
ا.قىدىرباەۆا اپەللياتسيا ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ زاڭسىز اكتىلەرىن ءبىر عانا نەگىز – مەرزىمدى وتكىزىپ الۋ بويىنشا وزگەرىسسىز قالدىرعانىن باسا ايتتى. سپيكەر ءىستىڭ ءمان-جايىن مۇقيات جانە جان-جاقتى زەرتتەپ, ولاردى دۇرىس رەسىمدەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جانە اپرك بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ باسىم مىندەتتەر رەتىندە بەلگىلەندى. وسىلايشا, جاڭا سوتتاردىڭ ساپالى قۇرامىن قالىپتاستىرۋ, داۋدى شەشۋدىڭ بالامالى جانە سوتقا دەيىنگى تاسىلدەرىن دامىتۋ قاجەت.
كەڭەستە جس دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نايل احمەتزاكيروۆ پەن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى جانە جس سۋدياسى لاريسا شەپەلەۆا بايانداما جاسادى.
جيىندى جس توراعاسى جاقىپ اسانوۆ تۇيىندەدى. ول سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىنا, اسىرەسە, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت شەشىمدەرىنىڭ ءجيى كۇشى جويىلىپ, وزگەرەتىندىگىن سىنعا الدى. وبلىستىق سوت توراعالارى مەن جس القالارىنىڭ نازارىن وسىعان اۋدارۋدى تاپسىردى.
«قازىر زامان باسقا. ەشتەڭەنى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس: ءبارى دە كورىنىپ تۇرادى. سىبايلاس جەمقورلىق, زاڭسىز سوت اكتىلەرى, سۋديالاردىڭ ادەپسىزدىگى ءۇشىن جاۋاپتىلىق كۇشەيتىلەدى», - دەدى ول.
