بالا شاقتان بولاشاقتى بارلاساق

قازاقستان دا سوڭعى ونجىل­دىقتا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانىن كوبەيتىپ, 3-6 جاستاعى بالالاردى تولىقتاي دەرلىك (98 پايىز) بالاباقشامەن قامتىدى. بىراق اتا-انالار ءالى دە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردان ورىن تاپپاي ءجۇر. نەگە؟ سەبەبى 1-3 جاستاعى كىشكەنتايلاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى 50 پايىزعا دا جەتكەن جوق.

باس باسىلىم بەتىندە وتكەن اي­دىڭ 20-سى كۇنى جاريالانعان «بالا­باقشاعا 2 جاستان بارسا...» دەگەن ماقالامىزعا ءدال وسى ماسەلە ار­قاۋ بولعان ەدى. وندا ءبىز كوپ بالالى انانىڭ 1,5 جاسار بالاسىنان جۇمىسقا شىعا الماي وتىرعانىن, مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ ادەتتە 3 جاس­تان باستاپ قابىل­دا­ي­تىنىن, ال جەكەمەنشىك مەكتەپكە دە­يىنگى ۇيىمدارعا بەرۋگە ساپا­سىنا سەنىمسىزدىگى سەبەپ ەكە­نىن جازعانبىز. بارىنەن بۇرىن بالا­نىڭ تاربيە مەن ءبىلىم بەرەتىن ۇيادان ەرتەرەك, انىعى 3 جاسقا دەيىن ورىن الۋى – باسەكەگە قابى­لەتتى بۋىندى قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر انىق جولى.

ويتكەنى پەداگوگ-عالىمدار مەن پسيحولوگتەر ادام ومىرىنە قاجەتتى داع­دى­لاردى ساناعا ءسى­ڭى­رۋدىڭ ەڭ وڭتايلى كە­زەڭى – تۋ­عاننان 3 جاسقا دەيىنگى جىلدار ەكەنىن دالەلدەگەن. مىنە, وسى ماتەريا­لىمىز جارىققا شىق­قانىنا 1 اپتا وتكەندە ۇكىمەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرى­سىندا مەم­لە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءدال وسى تۇيت­كىل­دىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى تاپسىردى.

– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بىلتىر كۇردەلى سىناقتان ءوتتى. كوپ نارسە ىستەلدى. الايدا ءالى دە بىرقاتار شەشىلمەگەن پروبلەمالىق ما­سەلەلەر بار. 11 مىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا 900 مىڭعا جۋىق بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. بالاباقشالاردىڭ 36 پايىزى – كاناليزاتسياسىز, 29 پايىزى – ىستىق سۋسىز, 11 پايىزى – جىلى دارەتحاناسىز. مەن بارلىق اكىمدەردىڭ نازارىن وسى كۇردەلى ماسەلەگە اۋدارامىن. مۇنداي جاعدايدا باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ تۋ­رالى ايتۋ قيىن. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا كەزەك ماسە­لەسى دە شەشىلگەن جوق. 1 جاس­تان 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قامتۋ كورسەتكىشى تومەن, نە­­بارى 48 پايىزدى قۇرايدى. ۇكى­مەتكە اكىمدەرمەن بىرگە وسى ماسە­لەلەردى شەشۋدىڭ كەشەندى جوس­پارىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. وندا بالالاردى ەرتە دامىتۋ جۇيەسىن قۇرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ بالامالى تۇرلەرى, ۆاۋچەرلىك جۇيە جانە باسقا دا ماسەلەلەر كىرۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.

ءيا, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىگى نەگىزىندە بالاباقشا­لار سانىن كوبەيتتى. الايدا تۇيتكىلدەن تۇيتكىل تۋعانداي, جە­كە­مەنشىك بالاباقشالاردىڭ ءبارى بىردەي ساپالى بولا المادى. كەيبىرىندە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, نە كاناليزاتسيا جۇيەسى, نە ىستىق سۋ ياكي جىلى دارەتحانا جوق. بۇلار بار بولسا, تاربيەلى تاربيەشى تابىلمايدى. بارلىق جاعىنان تالاپقا ساي, ساپالىسى دا جوق ەمەس, تەك ونىڭ اقشاسى قالتانى قاعادى. وسى ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ, بالاسىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەرەتىن اتا-انالاردان تولەماقى مولشەرىن سۇراپ كوردىك. كوبى قىمبات. سونىڭ ءبىر مىسالىنا الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قىرعاۋىلدى اۋىلىن­دا تۇراتىن مەڭدىگۇل جارقىمباەۆا­نىڭ «قىزىم پاندەميانىڭ الدىندا بالا­سى­نىڭ بالاباقشاسىنا 50 مىڭ تەڭگە توڭى­رەگىندە تولەيتىن. قازىر 65 مىڭ تەڭگە بولىپتى. بالاباقشا وكىلدەرى بيۋدجەتتەن اقشا بولمەيتىن بولعان سوڭ قىمباتتاعانىن ايت­قان ەكەن. سونىمەن بالا كارانتيننەن بەرى ۇيدە وتىر. قايتادان جىبەرۋگە قالتا كوتەرىڭكىرەمەي تۇر. ۇيدە وتىرعانى وبال-اق» دەگەن جاۋابىن كەلتىرۋگە بولادى. مىنە, سوندىقتان اتا-انالار, اسىرەسە كوپ بالالى وتباسىلار امالسىزدان بالالارىن تولەمى ارزان بالاباقشالارعا بەرەدى. ال ونداعى جاعداي كوبىنە كوڭىل كونشىتپەيدى.

اتالعان پروبلەما ءاردايىم گازەتىمىزدىڭ نازارىندا كەلە جاتىر. ماسەلەن, ماڭعىس­تاۋداعى مەنشىكتى ءتىلشى گۇلايىم شىن­تە­مىر­­قىزىنىڭ 2016 جىلعى 26 مامىردا باسىلعان ماتەريالى تاقىرىبىنان, «جەكەمەنشىك بالاباقشالار مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي كەلە مە؟» دەگەن سالماقتى سۇراقتان باس­تا­لادى. سودان سوڭ ماقالادا ءبىر اتا-انا بالا­­سىنىڭ ۇيىندە ەش­كىم ۇيرەتپەسە دە حيت ان­دەر­­دى جاتتاپ العانىن, سەبەبى بالاباقشادا تار­بيەشىلەرىنىڭ كۇنى بويى ۇيالى تەلەفوننان سە­زىمگە تولى اندەردى قوسىپ قويا­تىنىن قىن­جىلا بايانداپتى. بۇدان بولەك, باق بەت­تەرىنەن دە بالالاردى تاربيەلەيمىن دەپ تۇن­شىق­تىرعان تاربيەشىلەر تۋرالى ءجيى وقيمىز.

بۇل نەدەن تۋدى؟ بالاباقشا اشۋ – بيز­نەس. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىن­دا مەملەكەت ولاردى كوپ تەك­سەرىستەن بوساتتى. بىراق ءبارىبىر ءبىر جۇيەگە كەلۋى كەرەك قوي. ويت­­كەنى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم – مەن­شىك نىسانىنا قاراماستان,  ۇر­پاق تاربيەلەيتىن ورىن.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى جانىن­داعى «مەكتەپ­كە دەيىنگى بالالىق شاق» رەس­پۋب­ليكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مانار ەلەكەنقىزى كوپ ماسە­لەنىڭ شەشىمى ليتسەن­زيادا ەكەنىن جەتكىزدى.

– ءبىز بۇعان دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­دار سانىن كو­بەيتىپ, الدىمەن بالالاردى قام­تۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى قاتارعا قويدىق. بالا­باقشا بولماسا, ونداعى تاربيە مەن ءبىلىم تۋرالى ءسوز ەتە الماسىمىز تۇسىنىكتى عوي. سول سەبەپتى اۋەلدە ەنگىزىلگەن جۇيەدەن ليتسەنزيا الىپ بارىپ بالاباقشا اشۋ تالابىن جويدىق. 2011 جىلدان باستاپ جەكە كاسىپ­كەرلەر ليتسەنزيا ال­ماي-اق وزدەرى اشقان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمىن ىسكە قوسا بەرەتىن بولدى. وسىدان كەلىپ بالاباقشالاردىڭ قاتاڭ تالاپتارعا ساي بولماۋى, ونداعى ءتۇرلى تارتىپسىزدىك, تاربيەشى ماماندىعىنا ديپلومى سايكەس كەلمەيتىن ماماندار ماسەلەسى الدىمىزدان شىقتى. ەندى وسى ليتسەنزيانى قايتارۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. سول تالاپ قايتارىلسا, ءبىراز پروبلەما شەشىمىن تاپقالى تۇر. ال بالاباقشالارداعى كاناليزاتسيا, جىلى اجەتحانا, ىستىق سۋ سەكىل­دى پروبلەمالاردى تىكەلەي جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار شەشەدى. البەتتە وسى ىستە ۆەدوم­ستۆولارمەن كەڭەسەدى. ماسەلەن, وسى­عان دەيىن اكىمدىكتەر جىل سايىنعى سترا­تە­گيالىق جوسپارلارىنا ۇسىنىس-پىكىر قال­دى­رۋدى سۇراعاندا, قۇجاتقا «جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار, ايتالىق, بالاباقشا ماسەلەسىن وسىنشا پايىزعا شەشەتىنىن كورسە­تەدى. وسى پايىز قانداي زەرتتەۋگە سۇيەنىپ جوسپارلاندى؟ سىزدەر الدىمەن ناقتى قان­شا بالاباقشانىڭ كاناليزاتسياسى, نەشە ۇيىم­نىڭ ىستىق سۋى جوق ەكەنىن بىلىڭىزدەر. سودان كەيىن بارىپ جوسپارلاۋ كەرەك» دەپ ەسكەرتۋ جازدىم. بىراق ونى ءبارى قارادى ما, بىلمەدىم, – دەيدى ورتالىق باسشىسى.

ءيا, بىزدە كەز كەلگەن كۇرمەۋى قيىن ءتۇيىن­دى تارقاتۋدىڭ جۇيەلى جولى جوق ەكەنى راس. مەملەكەتتىك باسقارۋداعى دەرتىمىزدىڭ ءبىر بەل­گىسى – م.ەلەكەنقىزى ەسكەرتكەندەي, ءورت­تى سوندىرۋمەن عانا شەك­تەلەتىن ءورت سوندى­رۋشىلەر سەكىل­دى تاپ قازىرگى ماسەلەنى شە­شۋ­دى عانا كوزدەۋ, ەرتەڭگى تۋاتىن پروب­لەمانىڭ الدىن الۋمەن اينا­لىس­پاۋ.

مىنەكەي, وسىندايدان دا كوپشىلىك بالاسىن سەنىمدىرەك, تولەماقىسى دا قالتاعا سالماق سالمايتىن بالاباقشاعا بەرگىسى كەلەدى. بۇل – ءسوزسىز مەملەكەتتىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار. نەگىزى ەلىمىزدە مەملەكەتتىك (بالاباقشانىڭ 60 پايىزى – مەملەكەتتىك, 40 پايىزى – جەكەمەنشىك) بالاباقشالار جەكەمەنشىك ۇيىمداردان كوپ. الايدا وندا كەزەك ماسەلەسى قيىن. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2019 جىلعى 2 شىلدەدە شىققان «كەرى كەتكەن كەزەك» اتتى ماقالامىزدا ءبىر اتا-انا بالاسىنىڭ كەزەگى 3 ەسەگە كەرى كەتكەنىن ايتقان ەدى. سول اتا-انانىڭ بالاسى كەزەككە قويىلعان ەلورداداعى №68 «بالبۇلاق» بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قاراشاش قامي­دول­لاقىزى جوعارىداعى جايتتى بۇرىن جەكە كەزەكتە تۇرعان ءۇش ءتۇرلى وتباسىن (اسەري قىز­مەت­شىلەر, كوپ بالالى, مۇگە­دەك بالاسى بار وتباسىلار) جالپى كەزەككە قوسقانىمەن باي­لانىستىرعان بولاتىن. اتال­عان ماتەريالىمىزداعى كەيىپ­كەرمەن حابارلاسىپ, جاقىندا جاعدايدى بىلدىك. قازىر بالاسى ايىنا 80 مىڭ تەڭگە تولەيتىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بارادى, بۇل مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, اتا-انا 50 پايىزىن تولەپ وتىر. قالاي دەگەنمەن دە بالاباقشا كەزەگى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوي­­عان جوق. بۇل ءسوزىمىزدى ارىپتەسىمىز ايناش ەسالىنىڭ 2020 جىلعى 19 مامىردا جاريالانعان «ال­ماتىدا 43 مىڭنان اسا ءبۇل­دىر­شىن بالاباقشا كەزەگىندە تۇر» اتتى ماتە­ريالىنداعى «كەزەكتە 1-6 جاس ارالىعىندا 43 مىڭنان اسا بالا تۇر, ونىڭ 18 مىڭنان كوبى 3-6 جاس ارالىعىندا» دەگەنى دالەلدەيدى.

قوش, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­­­­داعى بارلىق ماسەلەنىڭ شە­­­شىمىن تاۋىپ تاستادىق دەلىك, بىراق مىقتى مامان بولماسا, ءبارى بەكەر. جاسىراتىنى جوق, بىزدەگى مامانداردىڭ بارلىعى كاسىبيلەر ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2015 جىلى ناقتى تاربيەشى ماماندىعىن بىتىرگەن كادردىڭ ۇلەسى 34,8 پايىز بولعانىن, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىشتىڭ 72,9 پايىزعا جەتكەنىن حابارلادى. جاقسى, دەسەك تە سول 70 پايىزدىڭ قان­شاسى بىلىكتى, ءبىلىمدى, ىسىنە بەرىل­گەندەر؟ ۇلكەن سۇراق! تۇگە­لىمەن مايتالمان مامان بولا الماس, بىراق ساقالاردىڭ سانىن قالاي ارتتىرامىز؟

قىزىلوردا قالاسىنداعى «سىر جۇل­دىزى» مەملەكەتتىك بالاباقشاسىنىڭ ءى-كاتە­گوريالى تاربيەشىسى, ەڭبەك جولىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم باسشىسىنىڭ ادىستەمەلىك جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ تا كورگەن ۇلبيكە ومىربەكقىزى اتالعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءۇش جولىن ۇسىندى.

– مەن وسى ماماندىقتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىن ستۋ­دەنت­تەردەن ساۋالداما الدىم.­ سوندا 25 ستۋدەنتتىڭ تەك 2-ەۋى­ بولاشاقتا بالاباقشادا جۇ­مىس ىستەيتىنىن ايتتى. ءوزى­ڭىز ويلاڭىزشى, تاربيەشى قا­زاق­ستانداعى ەڭ جوعارى جا­لاقى الاتىن كاسىپ يەسى بولسا, سولاردىڭ بىرەۋى قالماي جۇ­­مىسقا ورنالاسار ەدى. ءتىپتى تا­لاسادى. اقپارات كوزدەرى اشىق قوعامدا ءومىر سۇرەمىز, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دامىعان ەل­دەردە تاربيەشى ەڭ جو­عارى جالاقى الاتىن مامانداردىڭ قاتا­رىنا كىرەدى. تيىسىنشە جۇمىسقا ورنالاسۋ دا قيىن. ال ەلىمىزدەگى ارىپتەستەرىم 100 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە ايلىق الادى. بۇل – بىزدەگى تاربيەنىڭ قۇنى. ونىڭ قۇ­نىن ارتتىرمايىنشا بىلىكتى كادرلاردىڭ بالا­باقشادا بوي كورسەتۋى سيرەي بەرەدى. ەكىن­شى­دەن, قازىر تاربيەشىلەر مەكتەپكە دا­يىن وقۋشىنى جىبەرۋى ءتيىس. ءار ءۇيدىڭ ەركە­سىن تاربيەلەۋگە ەكىنىڭ ءبىرى داۋالاي بەر­مەيدى. ءبىز ۇرپاق تاربيەسىمەن مىقتى مامان­دار­دىڭ اينالىسقانىن قالاساق, وندا اسكەري قىز­مەتشىلەر سەكىلدى 30 جىل بويى تابان الدىرماي بالاباقشادا جۇمىس ىستەگەن ما­ماندى جاسىنا قاراماستان زەينەتكە شىعارۋىمىز كەرەك, – دەيدى ۇ.ومىربەكقىزى.

وسى ويىنان سوڭ تاربيەشى بىزگە ء«سىز ومى­رىڭىزدە شەتەلدە تاجىريبەدەن وتۋگە جول­داما العان تاربيەشىنى كوردىڭىز بە؟» دەپ سۇراق قويدى. توسىلىپ قالدىق. سودان كە­يىنگى ءسوزىن جاقىندا عانا عالىمدارعا قاراس­تىرىلعان 1000 گرانت جايىمەن جالعادى. ونىڭ ويىنشا, ءبىلىم باسقارمالارى مەن بولىمدەرىندەگى باسشىلاردى ەمەس, ناعىز بالاباقشانىڭ قا­زانىندا قايناپ جۇرگەن تار­بيەشىلەردى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وزىق ەلدەردە تاعىلىمدامادان وتۋگە جىبەرگەن ءجون. سەبەبى كە­لەشەك كوشباسشىلاردى دا, ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتايتىن دارى­گەرلەردى دە, الەۋەتىمىزدى ارتتىراتىن عالىمداردى دا, ەكونوميكامىزدى كوتەرەتىن كاسىپكەر قاۋىمدى دا قالىپتاستىراتىن, بارىنە ءبىرىن­شى بولىپ ءبىلىم ءنارىن سىڭىرەتىن – تار­بيەشىلەر.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, بۇگىنگى بالالاردىڭ بالا شاعىنان بولاشا­عىمىز­دىڭ بارلاۋعا بولادى. سەبەبى ءبىز قازىر ۇرپاقتى قالاي تاربيە­لەيمىز, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى سولاي قالىپ­­تاسادى. عىلىم مەن تەحنو­­لوگيا زامانىندا تەك وي جارىس­تىرعان وزاتتار مەم­لەكەتتى العا سۇيرەي­دى. ال ولار ەرتە جاستان تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ «ۋىزىنا جا­رىعاندار­دان» عانا شىعادى.