الىسقا بارماي-اق, الدىمەن قازاق ءباسپاسوزىن كوزبەن شولايىق. «Egemen»-مەن قۇرداس باسىلىمدار ءوز ەلىمىزدە دە بىرنەشەۋ. جاقىندا عانا عاسىر تويىن تويلاعاندار قاتارىندا «جەتىسۋ», «ەكسپرەسس ك» گازەتتەرى بار. 100 جىلدىعى 2012 جىلى اتالىپ وتىلگەن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تەمىرقازىقتارى – «قازاق», «ايقاپ» گازەتتەرى.
جالپى, گازەت دەگەن تۇسىنىك XVI عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا قالىپتاستى. ۆەنەتسيا تۇرعىندارى قولمەن جاڭالىق جازىپ, تاراتىپ وتىرعان. يتاليا مەن ەۋروپاداعى ساياسي جاعداي, مايداننان كەلگەن حابار اپتا سايىن حالىققا جول تارتىپ تۇرعان. ودان كەيىن 1609 جىلى گەرمانيادا العاشقى باسىلعان گازەت شىعادى. ال اعىلشىن ۇكىمەتى تسەنزۋراعا قاتىستى ەرەجەلەردى جەڭىلدەتكەن سوڭ, لوندوندا باسپاسوزگە سۇرانىس ارتىپ, ءتىپتى مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى بوستون مەن فيلادەلفيادا دا ءورىس الدى.
بىلتىر 100 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا رەداكتسيامىزعا تۇركيانىڭ Cumhuriyet گازەتىنىڭ ءتىلشىسى يكليم ونگەل قوناققا كەلىپ, باسىلىم تاريحىمەن تانىسا ءجۇرىپ, ءوزى قىزمەت ەتەتىن باق تۋرالى ايتىپ بەرگەن بولاتىن. 1924 جىلى جارىق كورە باستاعان Cumhuriyet گازەتىنىڭ اتىن مۇستافا كەمال اتاتۇرك قويعان. قازاقشا «رەسپۋبليكا» دەپ اۋدارىلاتىن گازەت سول جىلدان بەرى مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. گازەتتىڭ قازىعىن قاققان – يۋنۋس نادي ابالىوعلى. وزدەرى «تۇركياداعى دۇرىس اقپاراتتىڭ قاينار كوزى, كۇندەلىكتى اقپارات تا, جەدەل اقپارات تا – ءبىزدىڭ گازەتتە» دەپ ماقتاناتىن باسىلىمدى بۇگىندەرى ايكۋت كۇچۇككايا باسقارادى. باۋىرلاس ەلدىڭ باسىلىمى بۇگىنگە دەيىن 34 811 ءنومىر باسىپ شىعارعان.
تۇركيانىڭ باس باسىلىمى مۇستافا كەمال اتاتۇركپەن بايلانىستىرىلادى. ونىڭ تۇسىندا «جاڭا كۇن» اتىمەن شىققان گازەت ۇلت كوسەمىنىڭ يدەولوگياسىن دارىپتەپ, ونىمەن سۇحباتتار جاريالاعان. ءبىر كەزدەرى گازەتتىڭ فرانتسۋز تىلىندەگى نۇسقاسى دا بولعان. 1925 جىلدارى تۇرىك حالقى Le Republique گازەتىن دە قولعا الىپ وتىرعان. بۇگىندە تۇركيانىڭ باس باسىلىمى سانالاتىن «رەسپۋبليكا» گازەتى 2023 جىلى عاسىرلىق تويىن تويلايدى.
ودان بولەك, بيىل 100 جىلدىعىن تويلايتىن تاعى ءبىر تۇرىك گازەتى بار. «رەسمي گازەت» دەپ اتالاتىن ۇنپاراق باسىلىپ شىققان العاشقى سانىنان باستاپ ەلدەگى زاڭدار مەن رەسمي مالىمدەمەلەردى حالىققا جەتكىزۋ, تۇسىندىرۋمەن اينالىسادى. وسى مىندەتتى موينىنا العان ەلدەگى جالعىز باسىلىم وسى – «رەسمي گازەت» كورىنەدى.
اۋەلدە نيۋ-يورك جۇمىسشىلارىنىڭ ءتىلى مەن كوزى سانالعان New York Daily News – «Egemen»-ءنىڭ قۇرداسى. ء«بىزدىڭ جۇمىس – ادامدارعا كومەكتەسۋ, حالىققا حابار جەتكىزۋ» دەپ ماقساتىن ايقىن بىلدىرگەن باسىلىم پۋليتتسەر جۇلدەسىنىڭ 10 دۇركىن لاۋرەاتى. 2017 جىلى گازەت ءتىلشىسى سارا رايلي پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەدەي وتباسىلارعا جاساعان ديسكريميناتسياسىن اشكەرەلەگەن. قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى جازىپ قانا قويماي, ونى شەشۋدى دە مىندەتى سانايتىن گازەت – اقش-تاعى تابلويد فورماتىندا باسىلىپ شىققان العاشقى گازەت. بۇگىندە نيۋ-يوركتاعى ۇزدىك 10 باسىلىمنىڭ ءبىرى. اۋەلدە بۇل جوبا باسپاگەرلەرگە ەش پايدا اكەلمەگەن. گازەت تەك مەترودا وقىلاتىن بولعاندىقتان, مەنشىك يەلەرى شىعىنعا ۇشىراعان. سول كەزدە 26 مىڭنان استام تيراجبەن باسىلىپ وتىرعان گازەت قازىرگى كەزدە الەمنىڭ ۇزدىك باسىلىمدارىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. قازىر كۇن سايىن 515 165 دانا تيراجبەن جارىق كورەدى.
زامان وزگەرىپ, مۇددەلەر ايقاسى ءورشي تۇسكەن سايىن باسىلىمدار مىندەتى باسقا ارناعا اۋا باستادى. XVIII-XIX عاسىرلاردا گازەت تەك اقپارات تاراتۋ قۇرالى ەمەس, بەلگىلى ءبىر پارتيالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ يدەولوگياسىن دارىپتەۋشى كۇشكە اينالدى. وعان انگلياداعى وقيعالار كۋا. سول جىلدارى مىقتى باسىلىمنىڭ ءبىرى سانالاتىن The Times-ءتى باقۋاتتى وتباسىدان شىققان دجون دجەيكوب ەستور ساتىپ الىپ, ادولف گيتلەردىڭ ساياساتى تۋرالى جازا باستادى. جازعاندا قالاي, قولداۋىن اشىق ءبىلدىردى. گازەتتىڭ رەداكتورى دجوففرەي دوۋسون سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر نەۆيلل چەمبەرلەنمەن دوستىعىن پايدالانىپ, ەلدەگى ساياسي شەشىمدەرگە ىقپال ەتىپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە انگليا ميۋنحەن كەلىسىمىنە قول قويدى. بۇل ءباسپاسوز جۇمىسىنا, باعىتىنا قاتتى اسەر ەتتى. اقشاسى بار پارتيالار ءوز الدىنا گازەت شىعارۋعا اۋەستەنىپ الدى. وسىلايشا, انگليادا «Egemen»-ءنىڭ تاعى بىرنەشە قۇرداسى پايدا بولدى.
1919 جىلى ءباسپاسوز تاعى ءبىر گازەتپەن تولىعادى. اقش-تاعى ميچيگان شتاتىنان Daily Globe گازەتى جارىق كورەدى. Wisconsin Newspaper قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باسىلىم – 2001 جىلى 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق اكت كەزىندە جەدەل اقپارات تاراتقانداردىڭ ءبىرى. بۇگىندە باسىلىمدى اقىلى جازىلىم نەگىزىندە عانا وقي الاسىز. جازىلۋشىلار سانى اجەپتەۋىر. رەداكتسيانىڭ ميچيگاننان ۆاشينگتونعا قونىس اۋدارعانىنا دا ءبىراز بولدى. نەگىزىن قالاۋشى نورمان بلەك گازەتتى تانىستىرۋ كەزىندە «مەن اقش-تاعى ەڭ ۇزدىك گازەتتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقانىما سەنىمدىمىن» دەگەن بولاتىن.
ازيا باسپاسوزىنە كەلسەك, «Egemen» نەگىزى قالانعان جىلدارى جاپونيا بيلىگىندە ەسيحيتو يمپەراتور بيلىك ەتكەن كەز ەدى. تاريحتا ول ۇستەمدىك ەتكەن 1912-1926 جىلدار اراسىندا باسپاسوزگە ەركىندىك بەرىلىپ, ءسوز بوستاندىعى مەن ءباسپاسوز ەركىندىگى بولدى دەگەن اقپارات بار. دەگەنمەن ءدال وسى شاق جاپون باسپاسوزىندە «ەڭ قاتال» كەزەڭ رەتىندە ەستە قالعان. ويتكەنى ۇكىمەتتىڭ بيۋروكراتياسىن سىناعان باسىلىمدار مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنا ىلىككەن. تەك 1951 جىلى عانا جاپونيا ءباسپاسوزى ەركىندىككە يە بولادى. وسىلايشا بۇگىنگى جاپون كونستيتۋتسياسىنداعى ءباسپاسوز ەركىندىگىنە قاتىستى 21-باپ پايدا بولعان. ال شەتەلدەگى قۇرداس باسىلىمعا كەلسەك, 1928 جىلى Shimbun Akahata گازەتى جارىق كورەدى. ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان گازەتتىڭ اتاۋى «قىزىل تۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى. اتاۋى حابار بەرىپ تۇرعانداي, كەزىندە جاپون كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن باسىلعان ۇنپاراق قازىر كۇندەلىكتى جانە اپتالىق نەگىزدە شىعىپ تۇرادى. گازەتتىڭ بۇگىنگى جاپونيا قوعامىنداعى الار ورنى ەرەكشە. بەيجىڭ, بەرلين, كاير, لوندون, مەحيكو, حانوي, ماسكەۋ, نيۋ-دەلي, پاريج بەن ۆاشينگتون سىندى الەمدىك استانالاردا تىلشىلەرى بار. تيراجى ميلليوننان اسىپ تۇسەدى. اعىلشىن تىلىندەگى اپتالىق نۇسقاسى بار.
كورشىلەس رەسەيدە باسىلاتىن «سلوۆو» گازەتىن دە ۇزەڭگىلەستەر قاتارىنا قوسۋعا بولادى. بىلتىر جارىق كورگەنىنە ءبىر عاسىر بولعان جاستار گازەتى دە «Egemen» سياقتى اتاۋىن بىرنەشە رەت وزگەرتكەن. گازەت يەمدەنگەن «جاس كوممۋنيست», «تاۋ جاستارى», «جاس بولشەۆيك», «جاس كوممۋنيست» اتاۋلارى ەلدە ۇستەمدىك ەتكەن يدەولوگيادان حابار بەرەدى. بۇگىندە رەسەيلىك باق-تىڭ مايتالماندارىنا اينالعان تالاي دارىن العاشقى قادامىن وسى گازەتتەن باستاعان دەسەدى. ويتكەنى گازەتتىڭ نەگىزگى جازۋشىلارى – وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. تيراجى – 90 مىڭ دانا.
قازىر اڭگىمە گازەتتەر تاعدىرىنا تىرەلگەندە قوعام پىكىرى ەكىگە بولىنەدى. ءبىرى ەسكىدەن قۇتىلىپ, جاڭاعا كوشۋ كەرەك دەسە, ەكىنشىسى تاريحىن تەرەڭگە جايعان باسىلىمداردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ قاتە دەگەن وي ايتادى. ساراپشىلار «تسيفرلى اقپاراتتى وزگەرتۋ ءاپ-ساتتە, ونىڭ ۇستىنە الاتىن ورىندى ويلاڭىز. ال باسىلىمدار – وتكەننەن اقپارات بەرەتىن جالعىز دەرەككوز» دەگەن پىكىر ايتادى. جوعارىدا اتاپ وتكەن شەتەلدىك باسىلىمداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن تيراجى شەتەلدە گازەتكە دەگەن سۇرانىستىڭ ازايماعانىن كورسەتىپ وتىر.
