ءبىز ادەتتە اۋانى لاستايتىن ەڭ نەگىزگى فاكتوردى كولىكتەر دەپ بىلەمىز. كولىكتەردەن بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ اتموسفەراعا زياندى ەكەنى سانامىزعا سىڭگەن عوي. ال ەندى وسى وي عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن بە؟ پروبلەمانىڭ ءبارى تەك كولىكتەردەن تۋىپ تۇر ما؟
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, حيميا سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى ناسيبا بايماتوۆا ءوزىنىڭ شەتەلدىك جانە وتاندىق ارىپتەستەرىمەن بىرگە زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر توپ عالىمنىڭ Science of the Total Environment اپتالىق جۋرنالىندا لوكداۋن كەزىندە ءىرى قالالارداعى اۋا ساپاسىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى عىلىمي ماقالاسى (تۇپنۇسقاسى: Assessing air quality changes in large cities during COVID-19 lockdowns: The impacts of trafficfree urban conditions in Almaty) جاريالاندى. ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزگەنى الماتى شاھارىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باستى نىسانىنا اينالعانى بولدى.
– Airvision.kz قورىنىڭ قولداۋىمەن كارانتين كەزىندە الماتىداعى اۋا ساپاسىنا مونيتورينگ جاساۋعا مۇمكىندىك الدىق. زەرتتەۋ بارىسىندا بەنزول, تولۋول, ەتيلبەنزول, و-كسيلول سەكىلدى قاتەرلى ىسىك پەن ءتۇرلى اۋرۋلارعا دۋشار ەتەتىن قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ مولشەرىندەگى وزگەرىستەردى باقىلادىق. بۇعان دەيىن, ناقتىراق ايتساق, 2015 جىلى بىرنەشە عالىم بولىپ ۋنيۆەرسيتەتتەگى زەرتحانامىزدا ءدال وسى الماتى قالاسىنىڭ اۋا ساپاسىن, اتموسفەراداعى قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ مولشەرىن زەرتتەگەنبىز. 2020 جىلعى كارانتين كەزىندەگى اۋا ساپاسىن زەرتتەگەن ناتيجەلەردى 2015 جىلعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىردىق. الماتىلىقتار لوكداۋن ۋاقىتىندا الاتاۋدىڭ انىق كورىنگەنىنەن-اق اۋانىڭ اناعۇرلىم تازارعانىنا سەندى. بىراق اۋا قۇرامىنداعى قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردىڭ مولشەرى قالپىندا قالدى, – دەيدى حيميك-عالىم ن.بايماتوۆا.
عالىمنىڭ سوزىنە سەنسەك, زەرتتەۋ قورىتىندىسى اۋانى تازارتۋ ماسەلەسىنىڭ تەك كولىكتەردەن كەلەتىن قاۋىپتى ازايتۋمەن شەشىلمەيتىنىن دالەلدەدى. البەتتە قاۋىپتى كىشكەنە سەيىلتۋگە سەپتەسەدى, دەگەنمەن بۇل سەبەپپەن ەمەس, تەك سالدارمەن كۇرەسۋدى كورسەتەدى.
اتالعان عىلىمي ماقالانىڭ ءبىرىنشى اۆتورى, سوڭعى جىلدارى قالالارداعى اۋا ساپاسىن زەرتتەپ جۇرگەن ەكولوگ-عالىم ايىمگۇل كەرىمراي الماتىداعى اۋا ساپاسىنىڭ قىس مەزگىلىندە كۇرت ناشارلايتىنىن ايتادى.
– مەن ەنەرگەتيك نەمەسە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ينجەنەرى ەمەسپىن. بىراق جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ (جەس) قىستىگۇنى جاز مەزگىلىنە قاراعاندا, وتىندى كوپ جاعاتىنىن بىلۋگە جوعارىدا اتالعان ماماننىڭ ءبىرى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, الماتىلىق جەس 2020 جىلعى قاڭتار ايىندا 9 مىڭ 500 توننا كومىر جاقتى. ال ماۋسىم ايىندا جىلىتۋعا بار بولعانى 5 مىڭ توننا كومىر كەتتى. كوپتەگەن ەل كومىرمەن جىلىتۋدان باس تارتىپ جاتىر. عىلىمي زەرتتەۋلەرىمنىڭ ناتيجەسىندە مەن «اۋانى لاستايتىن ەڭ نەگىزى فاكتور – جىلىتۋ جۇيەلەرى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم, – دەيدى ا.كەرىمراي.
جۇتىپ وتىرعان اۋانىڭ تازا بولماۋىنىڭ ادامدار تىنىس الۋ, جۇرەك-قان اۋرۋلارىنا ءجيى شالدىعادى. ماسەلەن, الماتى قالاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, تىنىس الۋ ورگاندارىنىڭ جالپى اۋرۋلارىمەن 360 890 الماتىلىق (2018 جىلعى) ەسەپتە تۇر.
