كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, EQ
وسىناۋ جاعدايدان سوڭ ەلدەگى ەسكەرتكىش ورناتۋعا قاتىستى قالىپتاسقان ءۇردىس جايىندا بەلگىلى مۇسىنشىلەردى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. جاعداي اناۋ ايتقانداي ءماز ەمەس بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, شىعارماشىلىق جاعداي جوق, تەندەرگە بايلانعان ونەر تامىر-تانىستىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتىر.
ونەردىڭ ولشەۋسىز تاربيەلىك ءمانى جايىندا ايتقانىمىزدا, سۇلۋ سوزگە قامشى سالدىرمايمىز. شىنتۋايتىندا ساۋلەت مۇسىنشىلەرى مەن سۋرەتشىلەردىڭ بۇگىنگى جاعدايى, مونۋمەنتالدى ۇگىت-ناسيحاتتىڭ جالپى ءۇردىسى جايىندا ءۇنسىز قالۋ مۇمكىن بولماي وتىر. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سۋرەتشى-مونۋمەنتاليست, ءمۇسىنشى سەمبىعالي سماعۇلوۆ – 100-دەن اسا مونۋمەنت جۇمىس پەن كەسكىندەمە تۋىندىنىڭ اۆتورى. سونىڭ ىشىندە اق ءمارماردان تاۋەلسىزدىك الاڭىنىڭ قاق ورتاسىندا بوي كوتەرگەن «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ اۆتورى رەتىندە تانىلعان. وسىناۋ حاس ونەردىڭ بۇگىنگى اتقارار مىندەتى مەن مۇمكىندىگى جايىندا ءسوز قوزعاعان سەمبىعالي ابزالبەك ۇلى قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى اشىق ايتىپ بەردى.
– وزىق تالاپتى سىرت كوزگە حالىق رۋحانياتى دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى سانالعان سۋرەتشى مامانداردىڭ حال-الەۋەتى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ايتپاسا دا بەلگىلى. كەز كەلگەن حالىقتىڭ وسى سالاداعى مادەنيەتىنىڭ دامۋى, ورلەۋ كەزەڭدەرى بيىك ونەر پوتەنتسيالىنا ءزارۋ اريستوكراتيا وكىلدەرىنىڭ نەمەسە بيلىكتىڭ وڭ كوزقاراسىنا تىكەلەي بايلانىستى. وركەنيەتى وزىق ەلدەرگە ساپارلاپ بارعانىمىزدا سول ەلدەگى «سۋرەتشىنىڭ كوزى» ۇشاق تابالدىرىعىنان تۇسكەننەن باستاپ بايقالا باستايدى. بىزدەگى قالا بەزەندىرۋ مادەنيەتى مەرەكەلىك «قىزىلدى-جاسىلدى» كوڭىل كۇي ەمەس «كوك الا قويداي» دەگەن رەڭدىك قاتىناسقا كوبىرەك ساياتىنى, جارناما اتاۋلىنىڭ كوركەمدىك اسەرىنەن گورى وندىرىستىك الاڭداردا تۇرۋعا لايىقتى پرايسكۋرانتارعا كوبىرەك ۇقسايتىنى راس. مىڭداعان جىلدىق قالا مادەنيەتى قانىنا سىڭگەن لوندون, امستەردام سياقتى شاھارلارعا بارعاندا ەلىمىزدە ءورىس العان كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ جاۋابىن وقيمىز, – دەيدى سۋرەتشى-مونۋمەنتاليست.
ال ەلىمىزدەگى ءمۇسىن قويۋ ۇردىسىندە كوپتەگەن ماڭىزدى كاسىبي تالاپتاردى ورەسكەل بۇرمالاۋشىلىق, سونداي-اق بيلىك رەسۋرسىنىڭ شىعارماشىلىق شەشىمدىك پروتسەستەرگە تىكەلەي ارالاسۋى ونەر ادامدارىنىڭ پسيحولوگيالىق-مورالدىق تۇرعىدا وزدەرىن كىنالى سەزىنۋىنە اكەلىپ سوقتىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– كەڭەس ۋاقىتىندا ادەبي شىعارمالاردى بەزەندىرگەن بەينەلەۋ ونەرى مايتالماندارى مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ۇشتاسۋىن بۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ايتا بەرسە كوپ مۇشكىلدىكتىڭ ءبىر ۇشى ايتۋلى سالانىڭ كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جانە ولاردىڭ تەحنيكالىق بازاسىنا تىكەلەي تيەتىنى دە وتكىر شىندىق, – دەگەن سۋرەتشى قازىرگى تاڭداعى زەرگەرلىك ونەر دە بالعانىڭ مۇمكىنشىلىگىمەن عانا شەكتەلىپ وتىرعانىن, قوعام سۇرانىسى دا سوعان ساي ەكەنىن كۇيىنىشپەن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەلەرى جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, تاپسىرىستى وزدەرى تاڭداپ العان سۋرەتشىلەرگە عانا بەرەتىن بۇلجىماس ء«داستۇر» قالىپتاستىرىپ العان.
– بۇل ماسەلەنى ايتىپ, پرەزيدەنتكە اشىق حات جازسام دەپ تە جۇرگەنمىن. مەملەكەتتىك كوميسسيا وزدەرىنىڭ تالاپتارىمەن عانا ىرىكتەيدى. قازىر ءبىزدى «سەن كىمسىڭ» دەپ مۋزەيگە دە كىرگىزبەيدى. جاستارعا باعىت-باعدار بەرەتىن اعا بۋىن وكىلدەرى ساناۋلى عانا قالدى. ءبىز كەتكەن سوڭ بارلىعى قۇريدى. سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەردى ونەر اكادەمياسىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا تىعىپ قويماي, ءوز الدىنا جەكە وتاۋ قۇرىپ شىعارۋ كەرەك, – دەيدى سەمبىعالي سماعۇلوۆ. مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنا نارازى بولىپ وتىرعان جالعىز پىكىر بۇل عانا ەمەس, مەتالدى وڭدەۋ تەحنيكاسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بىردەن-ءبىر مامان, ءمۇسىنشى شوقان تولەشتىڭ دە پىكىرى وسى ارناعا سايادى.
– مەملەكەتتىك كوميسسيا تاپسىرىستاردى ارناۋلى توپتارعا عانا تاڭداپ بەرەدى. قالعانىمىز قالا بەرەمىز, مۇلدە نازار اۋدارمايدى. وتىرعاندارىنا قانشا جىل بولدى, كوميسسيا قۇرامىن قۇرعاندا ەكى جىل سايىن الماستىرىپ تۇرسا دەيمىن. وزدەرىنىڭ تانىستارىنا عانا تەندەردى ۇتىپ بەرەدى. جينالىپ العان 5-6 ادام بىرىنەن كەيىن ءبىرى جىل سايىن وتە بەرەدى, ۇيالمايدى, – دەپ رەنىشىن جاسىرماعان شوقان الماحامبەت ۇلى بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جاستارعا قولداۋدىڭ جوق ەكەنىندە ايتتى.
– بىزدە دارىندى جاستار كوپ. ۇلكەن اقساقالداردىڭ كوبى كەتىپ قالدى. 70-ءتىڭ ار جاق-بەر جاعىنداعىلار ساناۋلى قالدىق. كەيىنگى جاستاردى جىگەرلەندىرەتىن ەشتەڭە قالمادى, تالپىنىس جوق. جاڭا باعىتتاردى جان-جاقتان ۇيرەنىپ كەلگەنمەن, ۇلتتىق بوياۋدان اجىراپ بارادى. ونى ناسيحاتتايتىن نە ارنا, نە راديونى كورمەيسىڭ. انشىلەر تويعا شىعىپ جان باعادى, ال سۋرەتشىلەر قالاي كۇن كورەدى؟ ساياسي ناۋقاندار كەزىندە پورترەتتەر سالۋعا تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتاتىن كەز بولادى, بىراق ول شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ ەمەس. جاستار شەتەل اسىپ كەتىپ جاتىر, ويتكەنى بيلىك تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ تابا الماي كەلەدى. سونشا تالانتتى بولا تۇرا بىردە-ءبىر رەت كورىنە الماي, ومىردەن ءوتىپ كەتكەن, تالانتتى سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر قانشاما؟! جانىڭ اشيدى. انارحيستەردىڭ زامانىنداعىداي قازاق سۋرەتشىلەرى باس باسىنا بىتىراپ ءجۇر. سۋرەتشىلەر وداعىنا رەنجيتىن ەشتەڭەمىز جوق, ول – ەشقانداي قاراجاتى جوق بىرلەستىك قانا, – دەگەن ءمۇسىنشى پىكىرىن تىڭداپ باس شايقادىق. ەرەكشە قولتاڭباسىمەن باتىس پەن شىعىستىڭ ستيليستيكاسىن بىرىكتىرىپ, جاڭاشا بەينەلەپ جۇرگەن ءمۇسىنشى شوقان تولەشتىڭ ون جۇمىسى كيپر زاماناۋي ونەر مۋزەيىندە قويىلعان. «اقساقال» اتتى تۋىندىسى مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىنە كورنەكتى جەرگە ورناتىلىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى مادەنيەت پەن ونەر دە وسىنداي قامقورلىققا ءزارۋ.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, تۇركيا ازاماتى گيۋنسال سۋاتتىڭ باسشىلىعىمەن «تۇركى الەمى» مۋزەيىن اشۋ ماقساتىندا تۇركى مادەنيەتىن تانىتاتىن ەكسپوناتتار مەن كارتينالاردى دۇنيەجۇزىنەن جيناقتاپ جاتىر. سول سيمپوزيۋمعا مەن دە قاتىسىپ, جۇمىستارىمىزدى قويدىق. گيۋنسال سۋاتتىڭ ءوزىنىڭ ىقىلاس تانىتۋىمەن, مەنىڭ «اقساقال» دەگەن 2,5 مەترلىك ەسكەرتكىشىمدى مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىنە ورناتتى. ۇلكەندى سىيلاۋ مادەنيەتى جالپى تۇركى الەمىنە ءتان قاسيەت, سوندىقتان اقساقال يدەياسى ەلدى باتۋاعا شاقىرعان داناگوي ابىز كەيپىندە سومدالدى, – دەپ تۇيىندەگەن ءمۇسىنشى ونەرگە ءمان-ماعىنا بەرۋ ارقىلى ىزگىلىكتى قوعام قالىپتاساتىنىن ايتادى.
– اۋىز اشىپ قاراپ وتىرا بەرەتىن ەمەس, استانادان كىشىگىرىم ونەر ورتالىعىن اشىپ, بالالاردى ونەرگە باۋلىپ كەلەمىن. ايىنا ءبىر رەت شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ تۇرامىن. تاعى ءبىر ايتارىم, اكىم-قارالار اۋىسقان سايىن باستامالارى دا اياقسىز, جالعاسپاي قالىپ كەتە بەرەدى, ءبىرىزدى جۇيە جوق. وسىعان الاڭدايمىز, – دەيدى.
بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءبىر تۇرىنە جاتاتىن ءمۇسىن جانرى – ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىندا وراسان ورنى بار شىعارماشىلىق سالا. كەڭەس داۋىرىنەن كەيىن ەدىگە راحماديەۆ, نۇرلان دالباي, 3D ولشەممەن جۇمىس ىستەيتىن جالعىز ءمۇسىنشى مۇرات سىدىقوۆ, ەستونيا ونەر اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى اسقار نارتوۆ سىندى ونەر مايتالماندارى مۇسىندەمە باعىتىن الەمدىك قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇر ەرەكشەلىكتەرىمەن ۇشتاستىرا دامىتىپ كەلەدى. كەزىندە قازاق ءمۇسىن ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان حاكىمجان ناۋرىزباەۆ بەينەلەگەن اباي ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلۋىنا, ونىڭ كومپوزيتسيالىق شەشىمىنىڭ ويداعىداي شىعۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ىقپال ەتكەندىگى جايىندا ادەمى اڭگىمە ايتىلادى. «تاپسىرما الۋىن العانمەن, ەندى مۇنى قالاي ورىندايمىن دەپ ۋايىم شەكتىم. ءبىردى-ەكىلى كەزدەسكەندە مەنىڭ وسى قالپىمدى بايقاپ قالعان بولۋ كەرەك. مۇقاڭ: ء«اي, حاكىمجان, جاسىما, جىگەرلەن. اباي اعاڭنىڭ ارۋاعى قولدايدى, باتىل ىسكە كىرىس. ويلانۋعا ۋاقىت جوق» دەپ قايراپ قويدى. سونىمەن, اقىن وبرازىن مۇسىندەۋگە كىرىسىپ تە كەتتىم. ءمۇسىن ونەرىنىڭ ونەردىڭ وزگە تۇرىنەن كوپ وزگەشەلىگى بار دەسەك, سونىڭ ءبىرى بولاشاق تۋىندىنىڭ جەر جاعدايىمەن, گەوكەڭەستىكپەن ۇندەسىپ جاتۋى. جاسالاتىن ەسكەرتكىشتىڭ بولاشاق تۇراتىن ورنى مۇقيات ەسكە الىنۋى كەرەك. وسى شارت ويداعىداي ورىندالعاندا عانا ەسكەرتكىشكە «جان بىتەدى», دەپ جازادى حالىق سۋرەتشىسى ناۋرىزباەۆ ءوز ەستەلىگىندە. مۇنان كەيىن دە كەمەڭگەر ەسكەرتكىشىنىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى ءتۇرلى كومپوزيتسيالىق شەشىمدەرمەن مازمۇن جاعىنان ءار الۋان بەينەدە سومدالىپ كەلەدى. جۋىردا عانا اباي بەينەسىن سيليكوننان اينىتپاي جاساپ شىققان گيپەررەاليست-ءمۇسىنشى ايدوس ەسماعامبەت – تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تانىلىپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ ءبىرى. شىعارماشىلىعىن جاڭا قىرىنان تانىتىپ جۇرگەن ءمۇسىنشى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تولىق باعالانبايتىندىعىن, ناسيحاتى كەمشىن ەكەنىنە ناليدى.
– ۇلكەنى دە, كىشىسى دە ءوز بەتىنشە تەندەر ۇتىپ الۋعا تىرىسادى. زاماناۋي ونەردى باعالايتىن تۇسىنىك تاياز بولىپ تۇرعاندا, تولىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ قيىن. 2010 جىلدان بەرى ءمۇسىن سالاسىنا دەن قويىپ كەلەمىن, بىراق شىنايى باعالاۋ, ءتۇسىنۋ كورمەدىم. جاستارعا بارلىق جاعىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, نازار اۋدارىلسا, كورمەلەر ءجيى وتكىزىلسە دەگەن تىلەگىم بار, – دەيدى ول.
قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەتالىسى جايىندا سۇراستىرا كەلە, بۇگىنگى قوعامنىڭ شىندىعى تەرەڭ ونەرگە ءاتۇستى قاراۋعا بولمايتىندىعىن, ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە اينالىپ وتىرعانىن كورسەتىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە قازاق بەينەلەۋ ونەرى قامقورلىققا ءزارۋ, جاڭاشا ۇلتتىق مەكتەپ قالىپتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان وزگەرۋ, ءوسۋ كەزەڭىندەگى بۇگىنگى مادەني قۇبىلىستى كوركەمدىك داستۇرلەر نەگىزىندە زەرتتەپ, سارالاۋ, ناقتى شەشىم قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ دابىل قاققان ونەر جاناشىرلارىنا قۇلاق تۇرسە, قانەكەي؟! ايتپەسە الماتىداعى 23 ميلليون تەڭگەگە (ونىڭ 15 ميلليونى بيۋدجەت ەسەبىنەن) ساباننان تۇرعىزىلعان الىپ ءتيىن سياقتى تالعامسىز ەسكەرتكىشتەر ەسىمىزدى تاندىرۋدان تانباي كەلەدى.
