رۋحانيات • 19 قاڭتار، 2021

مۇسىنشىلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى

236 رەت كورسەتىلدى

جۋىردا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆقا ارنالعان سيىقسىز ەسكەرتكىشتىڭ توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي الەۋمەتتىك جەلىدە قىزۋ تالقىلانىپ، ارتىنشا شالا-جانسار قاشالعان جۇمىس توقتاتىلعان ەدى. الماتى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى مۇسىنگە بولىنگەن 12 ميلليون تەڭگە دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن تولەنگەنىن ايتىپ، «تەندەر مەن جەمقورلىققا ارنالعان ەسكەرتكىش» دەپ شۋلاعان جۇرتتىڭ اپتىعىن باسقانداي بولعان.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

وسىناۋ جاعدايدان سوڭ ەلدەگى ەس­كەرتكىش ورناتۋعا قاتىستى قالىپ­تاسقان ءۇردىس جايىندا بەلگىلى مۇسىن­شىلەردى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. جاعداي اناۋ ايتقانداي ءماز ەمەس بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، شىعارماشىلىق جاعداي جوق، تەندەرگە بايلانعان ونەر تامىر-تانىستىڭ جەتەگىندە كەتىپ جاتىر.

ونەردىڭ ولشەۋسىز تاربيەلىك ءمانى جايىندا ايتقانىمىزدا، سۇلۋ سوزگە قامشى سالدىرمايمىز. شىنتۋايتىندا ساۋلەت مۇسىنشىلەرى مەن سۋرەتشىلەردىڭ بۇگىنگى جاعدايى، مونۋمەنتالدى ۇگىت-ناسيحاتتىڭ جالپى ءۇردىسى جا­يىندا ءۇنسىز قالۋ مۇمكىن بولماي وتىر. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، سۋرەتشى-مونۋمەنتاليست، ءمۇسىنشى سەمبىعالي سماعۇلوۆ – 100-دەن اسا مونۋمەنت جۇمىس پەن كەسكىندەمە تۋىندىنىڭ اۆتورى. سونىڭ ىشىندە اق ءمارماردان تاۋەلسىزدىك الاڭىنىڭ قاق ورتاسىندا بوي كوتەرگەن «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ اۆتورى رەتىندە تانىلعان. وسىناۋ حاس ونەردىڭ بۇگىنگى اتقارار مىندەتى مەن مۇمكىندىگى جايىندا ءسوز قوزعاعان سەمبىعالي ابزالبەك ۇلى قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى اشىق ايتىپ بەردى.

– وزىق تالاپتى سىرت كوزگە  حالىق رۋحانيا­تى دەڭگەيىنىڭ  كورسەتكىشى سانالعان سۋرەتشى مامانداردىڭ حال-الەۋەتى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ايتپاسا دا بەلگىلى. كەز كەلگەن حالىقتىڭ  وسى سالاداعى  مادەنيەتىنىڭ دامۋى، ورلەۋ كەزەڭدەرى بيىك ونەر پوتەنتسيالىنا ءزارۋ اريستوكراتيا وكىلدەرىنىڭ نەمەسە بيلىكتىڭ وڭ كوزقاراسىنا تىكەلەي بايلانىستى. وركەنيەتى وزىق ەلدەرگە ساپارلاپ بارعانىمىزدا سول ەلدەگى «سۋرەتشىنىڭ كوزى» ۇشاق تابالدىرىعىنان تۇسكەننەن باستاپ بايقالا باستايدى. بىزدەگى قالا بەزەندىرۋ مادەنيەتى مەرەكەلىك «قىزىلدى-جاسىلدى» كوڭىل كۇي ەمەس «كوك الا قويداي» دەگەن رەڭدىك قاتىناسقا كوبىرەك ساياتىنى، جارناما اتاۋلىنىڭ كور­كەمدىك اسەرىنەن  گورى وندىرىستىك الاڭداردا تۇرۋعا لايىقتى پرايسكۋرانتارعا كوبىرەك ۇقسايتىنى راس. مىڭداعان جىلدىق قالا مادەنيەتى قانىنا سىڭگەن لوندون، امستەردام سياقتى شاھارلارعا بارعاندا ەلىمىزدە ءورىس العان كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ جاۋابىن وقيمىز، – دەيدى سۋرەتشى-مونۋمەنتاليست.

ال ەلىمىزدەگى ءمۇسىن قويۋ ۇردىسىندە كوپتە­گەن ماڭىزدى كاسىبي تالاپتاردى ورەسكەل بۇر­مالاۋشىلىق، سونداي-اق بيلىك رەسۋرسىنىڭ شىعار­ماشىلىق شەشىمدىك پروتسەستەرگە تىكەلەي ارالاسۋى ونەر ادام­دارىنىڭ پسي­حولوگيالىق-مورالدىق تۇرعىدا وزدەرىن كىنالى سەزىنۋىنە اكەلىپ سوقتىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

– كەڭەس ۋاقىتىندا ادەبي شى­عار­­مالاردى بەزەندىرگەن بەينە­لەۋ ونەرى مايتالماندارى مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارما­شى­لىعى­نىڭ ۇشتاسۋىن بۇگىنگى جاع­داي­مەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. ايتا بەرسە كوپ مۇش­كىل­دىكتىڭ ءبىر ۇشى ايتۋ­لى سالانىڭ كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنە جانە ولاردىڭ تەحنيكالىق بازا­­سىنا تىكەلەي تيەتىنى دە وتكىر شىن­دىق، – دەگەن سۋرەتشى قازىرگى تاڭداعى زەرگەرلىك ونەر دە بالعانىڭ مۇمكىنشىلىگىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر­­عانىن، قوعام سۇرانىسى دا سوعان ساي ەكەنىن كۇيىنىشپەن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا، مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى مونۋ­­مەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىن­دەگى كوميسسيا مۇشەلەرى جەڭ ۇشىنان جال­عا­سىپ، تاپسىرىستى وزدەرى تاڭداپ العان سۋرەت­شىلەر­گە عانا بەرەتىن بۇل­جىماس ء«داستۇر» قا­لىپ­تاستىرىپ العان.

– بۇل ماسەلەنى ايتىپ، پرەزيدەنتكە اشىق حات جازسام دەپ تە جۇرگەنمىن. مەم­لەكەتتىك كوميسسيا وزدەرىنىڭ تالاپتارىمەن عانا ىرىكتەيدى. قازىر ءبىزدى «سەن كىمسىڭ» دەپ مۋزەيگە دە كىر­گىزبەيدى. جاستارعا باعىت-باعدار بە­رەتىن اعا بۋىن وكىلدەرى ساناۋلى عانا قال­دى. ءبىز كەتكەن سوڭ بارلىعى قۇريدى. سۋرەتشىلەر مەن مۇ­سىنشىلەردى ونەر اكا­دەمياسىنىڭ ءبىر بۇ­رىشىنا تىعىپ قويماي، ءوز الدىنا جەكە وتاۋ قۇرىپ شىعارۋ كەرەك، – دەيدى سەمبىعالي سماعۇلوۆ. مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمى­سىنا نارازى بولىپ وتىرعان جالعىز پىكىر بۇل عانا ەمەس، مەتالدى وڭدەۋ تەحنيكاسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بىر­دەن-ءبىر مامان، ءمۇسىنشى شوقان تولەش­تىڭ دە پىكىرى وسى ارناعا سايادى.

– مەملەكەتتىك كوميسسيا تاپسىرىستاردى ارناۋلى توپتارعا عانا تاڭداپ بەرەدى. قال­عانىمىز قالا بەرەمىز، مۇلدە نازار اۋدارمايدى. وتىر­عاندارىنا قانشا جىل بولدى، كوميسسيا قۇرامىن قۇرعاندا ەكى جىل سايىن الماستىرىپ تۇرسا دەيمىن. وزدەرىنىڭ تانىستارىنا عانا تەندەردى ۇتىپ بەرەدى. جينالىپ العان 5-6 ادام بىرىنەن كەيىن ءبىرى جىل سايىن وتە بەرەدى، ۇيالمايدى، – دەپ رەنىشىن جاسىرماعان شوقان الماحامبەت ۇلى بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جاستارعا قولداۋدىڭ جوق ەكەنىندە ايتتى.

– بىزدە دارىندى جاستار كوپ. ۇلكەن اقسا­قالداردىڭ كوبى كەتىپ قالدى. 70-ءتىڭ ار جاق-بەر جاعىن­داعىلار ساناۋلى قالدىق. كەيىنگى جاستاردى جىگەرلەندىرەتىن ەشتەڭە قالمادى، تالپىنىس جوق. جاڭا باعىتتاردى جان-جاقتان ۇيرەنىپ كەلگەنمەن، ۇلتتىق بوياۋدان اجىراپ بارادى. ونى ناسيحاتتايتىن نە ارنا، نە راديونى كورمەيسىڭ. انشىلەر تويعا شىعىپ جان باعادى، ال سۋرەت­شىلەر قالاي كۇن كورەدى؟ ساياسي ناۋ­قاندار كەزىندە پورترەتتەر سالۋعا تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتاتىن كەز بولادى، بىراق ول شىعارماشىلىقپەن اينا­لىسۋ ەمەس. جاستار شەتەل اسىپ كەتىپ جاتىر، ويتكەنى بيلىك تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ تابا الماي كەلەدى. سونشا تالانتتى بولا تۇرا بىردە-ءبىر رەت كورىنە الماي، ومىردەن ءوتىپ كەتكەن، تالانتتى سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر قانشاما؟! جانىڭ اشيدى. انارحيستەردىڭ زامانىنداعىداي قازاق سۋرەتشىلەرى باس باسىنا بىتىراپ ءجۇر. سۋرەتشىلەر وداعىنا رەنجيتىن ەشتەڭەمىز جوق، ول – ەشقانداي قاراجاتى جوق بىرلەستىك قانا، – دەگەن ءمۇسىنشى پىكىرىن تىڭداپ باس شايقادىق. ەرەكشە قولتاڭباسىمەن باتىس پەن شىعىستىڭ ستيليستيكاسىن بىرىكتىرىپ، جاڭاشا بەينەلەپ جۇرگەن ءمۇسىنشى شوقان تولەشتىڭ ون جۇمىسى كيپر زاماناۋي ونەر مۋزەيىندە قويىلعان. «اقساقال» اتتى تۋىندىسى مۋزەيدىڭ كىرەبە­رىسىنە كورنەكتى جەرگە ورناتىلىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىن­شا، بىزدەگى مادەنيەت پەن ونەر دە وسىنداي قام­قورلىققا ءزارۋ.

– وزدەرىڭىزگە ءمالىم، تۇركيا ازاماتى گيۋنسال سۋاتتىڭ باسشىلىعىمەن «تۇ­ركى الەمى» مۋزەيىن اشۋ ماقسا­تىندا تۇركى مادەنيەتىن تانىتاتىن ەكسپوناتتار مەن كارتينالاردى دۇنيەجۇزىنەن جيناقتاپ جاتىر. سول سيمپوزيۋمعا مەن دە قاتىسىپ، جۇمىستارىمىزدى قويدىق. گيۋنسال سۋاتتىڭ ءوزىنىڭ ىقىلاس تانىتۋىمەن، مەنىڭ «اقساقال» دەگەن 2،5 مەترلىك ەسكەرتكىشىمدى مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىنە ورناتتى. ۇلكەندى سىيلاۋ مادەنيەتى جالپى تۇركى الەمىنە ءتان قاسيەت، سوندىقتان اقساقال يدەياسى ەلدى باتۋاعا شاقىرعان داناگوي ابىز كەيپىندە سومدالدى، – دەپ تۇيىندەگەن ءمۇسىنشى ونەرگە ءمان-ماعىنا بەرۋ ارقىلى ىزگىلىكتى قوعام قالىپتاساتىنىن ايتادى.

– اۋىز اشىپ قاراپ وتىرا بەرەتىن ەمەس، استانادان كىشىگىرىم ونەر ورتالىعىن اشىپ، بالالاردى ونەر­گە باۋلىپ كەلەمىن. ايىنا ءبىر رەت شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ تۇرامىن. تاعى ءبىر ايتارىم، اكىم-قارالار اۋىسقان سايىن باستامالارى دا اياقسىز، جالعاسپاي قالىپ كەتە بەرەدى، ءبىرىزدى جۇيە جوق. وسىعان الاڭدايمىز، – دەيدى.

بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءبىر تۇرىنە جاتاتىن ءمۇ­سىن جانرى – ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىندا وراسان ورنى بار شىعارماشى­لىق سالا. كەڭەس داۋىرىنەن كەيىن ەدىگە راحماديەۆ، نۇر­لان دالباي،  3D ول­شەممەن جۇمىس ىستەيتىن جال­عىز ءمۇسىنشى مۇرات سىدىقوۆ، ەستونيا ونەر اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى اسقار نار­توۆ سىندى ونەر مايتالماندارى مۇسىن­دەمە باعىتىن الەم­دىك قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق سالت-ءداس­­تۇر ەرەكشەلىكتەرىمەن ۇشتاس­تىرا دامىتىپ كەلەدى. كەزىندە قازاق ءمۇسىن ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان حاكىمجان ناۋرىزباەۆ بەينەلەگەن اباي ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلۋىنا، ونىڭ كومپوزيتسيالىق شەشىمىنىڭ ويداعىداي شىعۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ىقپال ەتكەندىگى جايىندا ادەمى اڭگىمە ايتىلادى. «تاپسىرما الۋىن العانمەن، ەندى مۇنى قالاي ورىندايمىن دەپ ۋايىم شەكتىم. ءبىردى-ەكىلى كەزدەسكەندە مەنىڭ وسى قالپىمدى بايقاپ قالعان بولۋ كەرەك. مۇقاڭ: ء«اي، حاكىمجان، جاسىما، جىگەرلەن. اباي اعاڭنىڭ ارۋاعى قولدايدى، باتىل ىسكە كىرىس. ويلانۋعا ۋاقىت جوق» دەپ قايراپ قويدى. سونىمەن، اقىن وبرازىن مۇسىندەۋگە كىرىسىپ تە كەتتىم. ءمۇسىن ونەرىنىڭ ونەر­دىڭ وزگە تۇرىنەن كوپ وزگەشەلىگى بار دەسەك، سونىڭ ءبىرى بولاشاق تۋىندىنىڭ جەر جاعدايىمەن، گەوكەڭەستىكپەن ۇندەسىپ جاتۋى. جاسالاتىن ەسكەرت­كىشتىڭ بولاشاق تۇراتىن ورنى مۇقيات ەسكە الىنۋى كەرەك. وسى شارت ويداعىداي ورىندالعاندا عانا ەسكەرتكىشكە «جان بىتەدى»، دەپ جازادى حالىق سۋرەت­شىسى ناۋ­رىزباەۆ ءوز ەستەلىگىندە. مۇنان كەيىن دە كەمەڭ­گەر ەس­كەرتكىشىنىڭ تۇعىرلى تۇل­عا­سى ءتۇر­لى كوم­پوزيتسيالىق شەشىمدەرمەن ماز­­مۇن جاعىنان ءار الۋان بەينەدە سومدالىپ كەلەدى. جۋىردا عانا اباي بەينەسىن سيليكوننان اينىتپاي جاساپ شىققان گيپەررەاليست-ءمۇسىن­شى ايدوس ەسماعامبەت  – تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تانىلىپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ ءبىرى. شىعارماشىلىعىن جاڭا قىرىنان تانىتىپ جۇرگەن ءمۇسىنشى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تولىق باعالان­­بايتىندىعىن، ناسيحاتى كەمشىن ەكەنىنە ناليدى.

– ۇلكەنى دە، كىشىسى دە ءوز بەتىن­شە تەندەر ۇتىپ الۋعا تىرىسادى. زاماناۋي ونەردى باعالايتىن تۇسى­نىك تاياز بولىپ تۇرعاندا، تولىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ قيىن. 2010 جىلدان بەرى ءمۇسىن سالاسىنا دەن قويىپ كەلەمىن، بىراق شىنايى باعا­لاۋ، ءتۇسىنۋ كورمەدىم. جاستارعا بار­لىق جاعىنان قولداۋ كورسەتىلىپ، نازار اۋدارىلسا، كورمەلەر ءجيى وتكىزىل­سە دەگەن تىلەگىم بار، – دەيدى ول.

قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەتالىسى جايىندا سۇراستىرا كەلە، بۇگىنگى قوعامنىڭ شىندىعى تەرەڭ ونەرگە ءاتۇستى قاراۋعا بولماي­تىن­دىعىن، ۇلتتىق بەينەلەۋ ونە­رى­نىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرى كو­كەي­كەستى ماسەلەلەرگە اينالىپ وتىر­عانىن كورسەتىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە قازاق بەينەلەۋ ونەرى قام­قورلىققا ءزارۋ، جاڭاشا ۇلتتىق مەك­تەپ قالىپتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان وزگەرۋ، ءوسۋ كەزەڭىندەگى بۇگىنگى مادەني قۇبىلىستى كوركەمدىك داستۇرلەر نەگىزىندە زەرتتەپ، سارالاۋ، ناقتى شەشىم قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ دابىل قاققان ونەر جاناشىرلارىنا قۇلاق تۇرسە، قانەكەي؟! ايتپەسە الماتىداعى 23 ميلليون تەڭگەگە (ونىڭ 15 ميلليونى بيۋدجەت ەسەبىنەن) ساباننان تۇرعىزىلعان الىپ ءتيىن سياقتى تالعامسىز ەسكەرتكىشتەر ەسىمىزدى تاندىرۋدان تانباي كەلەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت شاقىراتىن شاھار

ەلوردا • بۇگىن، 08:23

اقجايناق استانا

ەلوردا • بۇگىن، 08:22

وزىق ءوندىرىس ورنىندا بولدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

باعدارىڭ قالاي، باس قالا؟

ەلوردا • بۇگىن، 08:17

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • بۇگىن، 08:10

ۇتقانىمىز شامالى بولىپ تۇر

قوعام • بۇگىن، 08:05

ەگىزدەر فەستيۆالى

قوعام • بۇگىن، 08:00

احاڭنىڭ ادالدىعى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

قارالى كەزەڭ كارتيناسى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار