كەيىپكەرىمىز كەز كەلگەننىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن مۇنداي كۇردەلى تاقىرىپقا كەزدەيسوق كەلمەگەن. قازاقستاندىق قانا ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان گرانت قاراستىرىلا قويمايتىن, بيۋدجەت بولىنىسىمەن اينالىساتىن اتقامىنەرلەر نەمقۇرايلى قاراعانمەن, ناۋقاستار ءۇشىن كۇيزەلىسپەن تەڭ اۋرۋدى زەرتتەۋگە, ءبىر ناتيجە شىعارۋعا شىنىمەن قۇلىقتى بولعاندىقتان بەت بۇردى. ويتكەنى ول ءوزى دە ۆيتيليگومەن اۋىردى.
«وقۋشى كەزىمدە تەرىمدە اق داقتاردىڭ پايدا بولا باستاعانىن بايقادىم. دەرماتولوگقا كورىندىم, دارىگەر ماعان «ۆيتيليگو» دەگەن دياگنوز قويدى. بۇل ۋاقىتتا مۇنداي ۇعىمنىڭ بار ەكەنىنەن دە بەيحابارمىن. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە دەنەمدەگى اق داقتار كوبەيە باستادى. سودان سوڭ بۇل اۋرۋ تۋرالى ينتەرنەتتەن قاراي باستادىم. شىنى كەرەك, مەنىڭ ءبىلىمىم وسىمەن شەكتەلدى. سەبەبى سول كەزدە قازاقستاندا ۆيتيليگونى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ارنايى عىلىمي ورتالىقتار بولمادى. ۆيتيليگودا قانداي دا ءبىر اۋىرسىنۋ بەلگىلەرى جوق, ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتىندە وزگەرىستەردىڭ پايدا بولاتىنى بولماسا, بۇل اۋرۋ ادامنان ادامعا جۇقپايدى. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ۆيتيليگو اۋتويممۋندىق اۋرۋ تۇرلەرىنە جاتادى. تەرىگە ءتۇس بەرەتىن مەلانوتسيت جاسۋشالارىنىڭ ولۋىنە بايلانىستى اعارا باستايدى. ياعني اعزامىزداعى اۋتويممۋندىق جۇيەمىز وسى مەلانوتسيتتەردى شابۋىلداپ, جويادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ادام دەنەسىندە اق داقتار پايدا بولادى. ۆيتيليگومەن اۋىرعان ادامدار, سونىڭ ىشىندە جاستار كوبىنە ءوزىن وزگەلەردەن كەم ساناپ, كۇيزەلىسكە تۇسەدى. ويتكەنى دەنەسىندە اقتاڭداقتارى بار ادامدى قوعام كوزقاراسىمەن شەتتەتەدى, ولارعا ۇركە قاراپ, الىستاعىسى كەلەدى. قورقىنىشىن تۇسىنۋگە دە بولادى, كوپ حالىق ۆيتيليگونى الاپەسكە ۇقساتادى. ال الاپەس جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى», دەيدى «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى.
ونىڭ بيولوگيا عىلىمىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەكتەپ كەزىنەن باستالدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ۋاقىتتا ءبىرىنشى رەت م.ايتقوجين اتىنداعى مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا تۇردى. سودان بەرى اتالعان ينستيتۋتتا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. نەگىزى عىلىمعا دەگەن العاشقى قادامى وسى ينستيتۋتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋ ارقىلى جاسالدى. وندا ءجۇرىپ تۋبەركۋلەز, ومىراۋ بەزى ىسىگى سەكىلدى قاتەرلى اۋرۋلارعا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, بيولوگيا سالاسىنداعى نەگىزگى ادىستەردى مەڭگەردى. كەيىن ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىنا تاپسىرىپ, اقش-تاعى 1848 جىلى نەگىزى قالانعان Wisconsin-Madison ۋنيۆەرسيتەتىنە بيوتەحنولوگيا عىلىمى بويىنشا ماگيستراتۋراعا ءتۇستى.
«ماگيستراتۋرادا ءبىلىم الا ءجۇرىپ فارماتسەۆتيكا سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. ويتكەنى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيام دا دارىلىك پرەپاراتتار وندىرىسىنە قاتىستى ەدى. سوندىقتان فارماتسەۆتيكادا قالامىن دەگەن وي بولدى. بىراق كەيىن مەنىڭ جولىم عىلىم ەكەنىن ءتۇسىندىم. سول سەبەپتى ءوزىمنىڭ العاشقى ۋنيۆەرسيتەتىمە ورالىپ, «بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا» فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورانتى اتاندىم», دەيدى ج.مۇقاتاەۆ.
كەيىپكەرىمىز دوكتورانتۋرانىڭ 1-كۋرسىن وقىپ جۇرگەندە ءوز تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىمداردى ىزدەستىردى. وكىنىشكە قاراي قازاقستاندا ۆيتيليگونى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار قازىرگى تاڭدا جوق. وسىلايشا ول نورزۆەستەرن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Northwestern University) پروفەسسورى, PhD دوكتورى, ۆيتيليگو تۋرالى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزگەن عالىم كەرولاين لە پۋلعا (Dr. Caroline Le Poole) حات جازدى. دوكتورانتۋرانىڭ تالابى بويىنشا 3 ايلىق زەرتتەۋ تاجىريبەگە بارۋى كەرەك بولاتىن. بىراق كەرولاين لە پۋل قازاقستاندىق دوكتورانتۋرانىڭ باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن 3 ايلىق تاعىلىمداما ناتيجەلى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنىن جەتكىزىپ, جۇسىپبەككە قوسىمشا 1 جىلدىق گرانت تاعايىنداپ, ۆيتيليگونى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ءوزىنىڭ زەرتحاناسىنا جۇمىسقا قابىلدادى.
ونداعى ماڭىزدى تاجىريبەسى مەن جەمىستى جۇمىسى جونىندە: «اقيقاتىندا مەن ءدال وسى اقش-عى لە پۋلدىڭ زەرتحاناسىنداعى ەڭبەگىممەن, جۇمىس تاجىريبەممەن تولىققاندى عىلىم جولىنا كەلگەنىمدى سەزىندىم. اتالعان زەرتحانادا ۆيتيليگونى ەمدەۋگە ارنالعان دنك ۆاكتسينانىڭ (گەندىك تەراپيا) تيىمدىلىگىن تىشقان جانە ۇلكەن جانۋارلاردا تەكسەرۋمەن اينالىستىم. ناتيجەسىندە اتالعان تەحنولوگيامەن كىشى يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋ كاسىپكەرلىك گرانتىن (Small Business Innovation Research) جەڭىپ الدىق. ال كاسىپكەرلىكتىڭ قولداۋى بۇگىندە ستارت-اپ, Temprian Therapeutics كومپانياسىن قۇرۋعا نەگىز بولدى. سونىمەن قاتار ەڭ ماڭىزدىسى – شەتەلدىك جەتەكشىم, دوكتور لە پۋلدىڭ باستاماسىمەن PhD دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدا جاسۋشالىق نەگىزدەگى يممۋنوتەراپيانى قولدانۋ ارقىلى ۆيتيليگونى ەمدەۋ جانە الدىن الۋ جولدارىن قاراستىردىق. ياعني ادام اعزاسىنان يممۋندىق جۇيەنى رەتتەۋشى جاسۋشالاردى الىپ, ولارعا بيوتەحنولوگيالىق ادىستەرمەن حيمەرالىق انتيگەن رەتسەپتورىن ەنگىزىپ, ارنايى نىسانعا باعىتتالعان ترانسگەندى جاسۋشالاردى قايتا اعزاعا جىبەرەمىز. سوندا وزگەرتىلگەن رەتتەۋشى جاسۋشالار اۋرۋدىڭ وشاعىنا باعىتتالا الاتىن قابىلەتكە يە بولىپ, سول ايماقتاعى اۋتويممۋندىلىقتى رەتتەۋگە جانە تەجەۋگە ىقپال ەتەدى دەپ تۇجىرىمدالدى. وسى تۇجىرىمدى تەكسەرۋ ءۇشىن, ناق سول تاجىريبەنى دوكتورلىق زەرتتەۋىمدە العاش رەت ۆيتيليگو اۋرۋىمەن اۋىراتىن تىشقاندارعا جاساپ كوردىم. ناتيجەسىندە جوعارى جەتىستىككە قول جەتكىزىپ, تاجىريبە تۋرالى عىلىمي ماقالالارىم Q1 (98%, 94%, 94%) جوعارى يمپاكت فاكتورى (7,8; 7,2; 5,08) بار يممۋنولوگيا جانە دەرماتولوگيا سالاسىنداعى حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالدارعا جاريالاندى», دەدى جاس عالىم.
عىلىمي جۇمىسىنىڭ بارىسىندا جارىققا شىققان ءۇش ەڭبەكتىڭ ەكەۋى – ءبىرىنشى اۆتورلىق ماقالا, ال بىرەۋى – قوسالقى اۆتور رەتىندە جاريالانعان ماقالا. بۇدان بولەك 4 وتاندىق ماقالا مەن 7 تەزيس شەتەلدىك جانە جەرگىلىكتى كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىندا جارىق كوردى. اتالعان عىلىمي جۇمىستاردى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جانە پوستەر رەتىندە جاسادى. ايتا كەتەۋ كەرەك, جاس عالىم بۇل جۇمىستارىن ۆيتيليگو اۋرۋىنىڭ تەراپياسىنا وراي اقش جانە حالىقارالىق PCT پاتەنتىن الۋعا تاپسىرعان.
