ادەبيەت • 14 قاڭتار، 2021

تەوريانىڭ تابىسى

19 رەت كورسەتىلدى

ءتۇپ-تامىرى سوناۋ ساق ءداۋىرىنىڭ مۇراسى سانالاتىن «الىپ ەر توڭعا»، «ەرگەنوقون»، «شۋ باتىر»، «اتيللا» داستاندارىنا تىرەلەتىن قازاق ادەبيەتى الەمدەگى باي ادەبيەتتەردىڭ قاتارىندا. ودان بەرگى تۇركى قاعاناتى، التىن وردا، قازاق حاندىعى، ءحVىىى-حح عاسىر­لار، كەڭەس ءداۋىرى، تاۋەل­سىز­دىك كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن شىعارمالاردىڭ حالقى­مىز­دىڭ رۋحاني قازىنا-قورىن ءتۇر­لى-ءتۇرلى اسىل مۇرالارمەن بايىت­قانىن شامالاي بەرۋگە بولادى.

ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ادە­بيەت تاريحى اتتى ىرگەلى سالاسى مۇنشا مول قازىنانى جىكتەپ، سارالاۋمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. ال ءدال وسى عىلىمنىڭ تاعى ءبىر سالاسى ادەبيەت تەورياسى، جاسىراتىنى جوق، كەنجە دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ قاتارىندا ەكەنى بەلگىلى. البەتتە، تەورياعا ءتىس باتىرۋ، ونى ومىرمەن ۇشتاستىرۋ قيىن. تەورياعا ءتىس باتىرۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىنەن بولار، وسى كۇنگە دەيىن «ادەبيەت تانىتقىش»، ء«سوز ونەرى»، «ادەبيەت تەورياسى»، «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» سىندى اتاقتى ەڭبەكتەردى ايتپاعاندا،  ادەبي شىعارمالاردى تەوريالىق تۇرعىدا تالداعان، ءتىلى جاتىق، ويى تۇسىنىكتى، عىلىمي ورتا مويىن­داعان، زامان تالابىنا سايكەس، جوو-لارعا وقۋلىق رەتىندە ۇسى­نىلعان قازاق تىلىندەگى ەڭبەكتەر جارىققا شىعا قويعان جوق. مۇنى قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋىمەن تۇسىندىرەر بولساق، اڭگىمەنىڭ ۇزاپ كەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان نەگىزگى ايتار سوزگە كوشكەن دۇرىس بولار. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قولعا العان «قازاق تىلىندەگى ءجۇز جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الماسا دا، دۇنيەجۇزىندەگى تەندەنتسيالار مەن باعىتتارعا جول سىلتەيتىن، بولاشاق جاس ادەبيەتتانۋشىنىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن، تالداپ، سارالاپ، ساراپتاپ ويلانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كولەمدى دۇنيە اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلىپ، قازاق اۋديتورياسىنا جول تارتتى.  «ادەبيەت تەورياسى» اتتى بەس تومدىق كىتاپتىڭ اۆتورلارى – امەريكالىق عالىمدار مايكل رايان مەن دجۋلي ريۆكين. اتالعان بەس تومدىق وقۋلىق ادەبيەت تەورياسىنا ارنالعان كىرىسپەدەن جانە ءتورت تومدىق انتولوگيادان تۇرادى.

مايكل رايان مەن دجۋلي ريۆ­كين ەڭ­بەكتەرى دۇنيەجۇزى بويىنشا سۇرانىسقا يە شىعارمالاردىڭ قاتارىندا. ويتكەنى بۇل ەڭبەك­تەردە ادەبيەتتى جاڭاشا تالداۋ­دىڭ، وقىتۋدىڭ تۇتاس مەتوديكاسى جاسالعان. ارقايسىسى كەمى ءۇش ءجۇز بەتتەن تۇراتىن ءتورت توم­دىقتا سوناۋ پلاتون مەن اريس­توتەل داۋىرىندەگى تەوريالاردان باستاپ قازىرگى زاماندا ەڭ كوپ قولدانىلاتىن «يزمدەر» تۇگەلدەي تالدانعان، ادام، ۋاقىت، زامان، مەكەن تورتتاعانى تۇرعىسىنان قاراستىرىلعان. مىسالى،  ۋيليام شەكسپيردىڭ «كورول لير» تراگەدياسىن تالداۋ بارىسىندا اۆتورلار ءاربىر كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى قۇندىلىقتىڭ سىرتقى الەممەن بايلانىسىن جەكە-جەكە تالدايدى. سوزبەن سيپاتتاۋعا، قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن ايتۋعا كەلمەيتىن ىشكى قۇندىلىقتاردىڭ قوعام شىندىعىنىڭ الدىنداعى تراگەديالىق جەڭىلىسى جان-جاقتى تۇسىندىرىلەدى. جالپى، اۆتورلار بەلگىلى ءبىر شىعارمانى نە بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ شىعارمالارىن تال­داعان كەزدە ونى تەورياعا سا­لۋعا تىرىسپايدى. بىراق سول شى­عار­­ماداعى تەوريانىڭ ۇلەسىن دە ۇمىت­پايدى. كوپ سۇراق قويادى. سول ار­قىلى وقىرماندى ديسكۋسسياعا شاقىرىپ وتىرادى.

اۆتورلار ادەبيەت تەورياسىنىڭ اۋقىمىن تەك امەريكا ادەبيەتىمەن شەكتەمەيتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. ولار رومان، گەرمان، سلاۆيان ءتىل­دى شىعارمالاردى، كينولاردى وزدەرىنە ءتان ەرەكشە ستيلمەن سي­پاتتاي وتىرىپ، تەوريالىق قىر­لارىن اشىپ كورسەتەدى. جالپى العاندا، مايكل رايان مەن دجۋلي ريۆكيننىڭ «ادەبيەت تەورياسى» قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءۇشىن اۋقىمدى ولجا، اسىرەسە تەوريانىڭ تابىسى ەكەنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

بولاشاقتى بەينەلەيتىن NUR ALEM

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

«اللا» دەگەن جازۋى بار جۇمىرتقا

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

ۇقساس جاڭالىقتار