توتەننەن كەلگەن ىندەتتى, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك اۋىرتپالىقتى ايتپاعاندا, جىل اياعىندا رەسەي دۋماسىنىڭ كەيبىر دەپۋتاتتارى قازاق جەرىنە قاتىستى ءجونسىز پىكىر ايتىپ, الاش ازاماتتارىنىڭ نامىسىنا تيگەن-ءدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اتالعان ماسەلەگە وراي قارسىلىق نوتاسىن جولداعانىمەن, كورشى ەلدىڭ تۇلعالارى تاراپىنان ايتىلعان پىكىر تولاستاي قويعان جوق. ءوز كەزەگىندە بۇل قازاق قوعامىندا نارازىلىق تۋعىزا باستاعان-دى.
مەملەكەت باسشىسى «ەگەمەندە» جارىق كورگەن ماقالاسىندا تەرريتوريا ماسەلەسىن عانا ەمەس, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سانسىز ساۋالعا, تۇتاس قوعامدى تولعاندىرعان كوكەيكەستى پروبلەمالاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرگەن. تۇيدەك-تۇيدەك قوردالانعان پروبلەمانىڭ ءتىنىن بۇگىن تارقاتپاسا, ەرتەڭ الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە ۇلاسپاسىنا كىم كەپىل؟ قازىردىڭ وزىندە ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىم توڭىرەگىندە تۇسىنبەستىك بەلەڭ الا باستاعانى بەلگىلى. زامانعا ساي ادامنىڭ وزگەرگەنى قالىپتى سانالىپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن اتا-بابا ءداستۇرى مانسۇقتالىپ جاتقان جايى دا بار. ماسەلەن, جاھاندانۋدىڭ سەبەبىنەن سىرتتان نەشە ءتۇرلى جات اعىمدار, مادەني ەكسپانسيالىق كۇشتەر ەنىپ جاتىر. ءتىپتى جەكە-دارا ۇيىمى اراسىنداعى ەركىن ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەندەرىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, بۇگىندە ولار ۇلتتىق تەلەارنالارعا سىنالاي ەنىپ, ءوز تانىمىن كورەرمەندەرگە تاراتۋ ۇستىندە. ءبىز ءتول مادەنيەتىمىزدى, ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى ەكسپورتقا شىعارماق تۇگىلى, شەتەلدىك مادەنيەتتىڭ ەكسپانسياسىنا قاۋقار كورسەتە الماي وتىرمىز. يدەولوگيالىق تۇرعىدان ۇلتتىڭ يممۋنيتەتىن بەكەمدەپ الماساق, زاردابى اۋىر بولاتىنى ءسوزسىز. ءدىني تۇرعىدان دا, مادەني تۇرعىدان دا يدەولوگيالىق «الۋان تۇرلىلىك» سانالاردى ۋلاي باستاعالى قاشان. «سوندىقتان جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار, تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى», دەدى ءوز ماقالاسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءوز ماقالاسىندا قوعامداعى وزەكتى پروبلەمالاردان حاباردار ەكەندىگىن كورسەتە وتىرىپ, ونى شەشۋدىڭ جولىن نۇسقادى. ەندەشە «ۇلتتىق بولمىسىمىزدان اجىراپ قالماۋ» ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان سىندارلى دا شۇعىل شارالار قابىلدانۋى ءتيىس. ارينە, ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ۇلتتىڭ مادەنيەتىنەن جان-جاقتى حابارى بار, ساناسى باسقا دىنمەن, دىلمەن ۋلانباعان, جاناشىر ازاماتتار جۇرگەنى ابزال.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىندا بيلىك تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى ءمان بەرىلمەگەن ءبىراز ماسەلەنىڭ باسى قايىرىلىپتى. سونىڭ ءبىرى – اشارشىلىق ماسەلەسى. ءباسپاسوز بەتىندە دە وتىزىنشى جىلدارعى اشارشىلىق ايتىلعانىمەن, جيىرماسىنشى جىلدارعى اشارشىلىق تۋرالى ماسەلە كوپ قوزعالا بەرمەيتىن-ءدى. تاۋەلسىزدىك تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان ۇلتتىڭ تاعدىر-تالايى ءسوز بولۋى زاڭدى دا. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىندا قوزعالعان اشارشىلىققا قاتىستى جايتتار بۇگىنگى ازشىلىعىمىزدىڭ «ارعى تەگى» اشارشىلىقتا جاتقانىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ, ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى. سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى».
اششى دا بولسا اقيقات! بىراق تاريحتىڭ تەگەرشىگىن كەرى اينالدىرا المايسىڭ! تەك وتكەننەن ساباق الۋ كەرەك. اقىن قادىر مىرزا الىشە تولعار بولساق, «كوپ حالىق جوعالمايدى كوپتىگىمەن, مىقتى بولماي بولمايدى ال بىزدەرگە!»
تورتكۇل دۇنيەدە اۋماعى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن ەل حالقىنىڭ ازدىعى كەيبىرەۋلەردىڭ تەرريتوريا توڭىرەگىندە استامشىل پيعىلىن بىلدىرۋىنە سەبەپ بولاتىنى بار. وتكەندەگى ەسىمدەرى ەسكە الۋعا تۇرمايتىن دۋما دەپۋتاتتارىنىڭ ساياسي ۇپاي جيناۋ باعىتىندا ايتقانى وسىنىڭ ءبىر دالەلى دە. «قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. بۇگىنگى تاريحىمىز 1991 جىلمەن نەمەسە 1936 جىلمەن ولشەنبەيدى. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تۇرىك قاعاناتى, عۇن, ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن, ءوسىپ-ونگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىيعا تارتىلعان جەرگە» قاتىستى يمپەريالىق پيعىلدىڭ ارىنىن وسىلاي باستى. حالقىنىڭ ءسوزىن ايتتى. جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە ۇلتتىڭ پايىم-پاراساتىنان, شەشىمىنەن باسقا ەشقانداي شەشىم بولمايتىنىن شەگەلەپ ايتتى. پرەزيدەنت وسى ماقالاسى ارقىلى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە توتاليتارلىق جۇيەدەن قالعان «جارىلعىش-سانالاردى» ساۋىقتىرامىن دەگەنشە, دەموگرافيالىق ءوسىمدى ءوز ارناسىنا جەتكىزەم دەگەنشە ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك. ولاي بولسا, شەكارا شەبىندەگى بوساپ قالعان اۋىلداردى جانعا تولتىرۋ ۇكىمەتتىڭ الداعى كۇندەرگى باستى شارۋاسى بولماقشى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وسىلاي دەيدى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ۋاقىت ۇتتىرماي قولعا الىپ, دايەكتى تۇردە ىسكە اسىراتىن تاعى ءبىر شارۋا بار. حالىقتىڭ قالالىق جەرلەرگە جاپپاي كوشۋى سالدارىنان كوپتەگەن اۋىلداردا, اسىرەسە, شەكارا ماڭىنداعى ەلدىمەكەندەردە تۇرعىندار سانى كۇرت ازايدى. ءبىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ, وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. بۇعان قوسا سوڭعى جىلداردا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, ولاردى جوعارىدا ايتىلعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز».
قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا جۇمىسسىز, باسپاناسىز وتىرىپ, جۇمىسسىز ەكەندىگىنە بيلىكتى كىنالايتىندار بار. باسىنا باسپانا, جۇمىس تاۋىپ بەرىپ جاتسا دا تەرىسكەي وڭىرگە بارعىسى كەلمەيدى. سولتۇستىككە بارىپ تامىرىن جايىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, ەڭبەك ەتۋ دە ۇلت قاۋىپسىزدىگىن بەكەمدەۋگە قوسقان ۇلەس بولماق. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى, قاۋىپسىزدىكتىڭ مىزعىماستىعى تەك مەملەكەتكە عانا بايلانىستى ەمەس, ول ازات ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنا تىكەلەي قاتىستى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 30 جىلعا ۋاقىت ىشىندە اتاجۇرتقا ورالعان قانداستارىمىزدىڭ سانى ميلليوننان استى. ورتامىز تولا ءتۇستى. ەندىگى جەردە پرەزيدەنت ايتقانداي, كىدىرىپ قالعان كوشتى قايتا جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەت. الىستاعى اعايىننىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ايبىنىمىزدى اسىرىپ, مارتەبەمىزدى بيىكتەتە تۇسەرى انىق.
حالىق سانىنىڭ ءوسىمى الەمنىڭ توعىزىنشى تەرريتورياسى ءۇشىن قازىرگى كەزدە باستى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە ۇكىمەت دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى, كوپ بالالى وتباسىلارىن الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ شارالارىن شۇعىل قولعا الۋى ءتيىس. وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, جاس وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ حالىقتىڭ وسىمىنە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماقالاسىنان وسىنداي وپتيميستىك وي تۇيدىك. ەل ەرتەڭىن ويلاعان باسشى حالقىمەن اشىق اڭگىمەلەسە وتىرىپ, جوسپارىمەن بولىسەدى. اشىق اڭگىمە ەكى ارادا سەنىم ۇيالاتادى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ اعىنان اقتارىلىپ: ء«بىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز. وسى اينىماس اقيقاتتى بەرىك ۇستانۋىمىز قاجەت. «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ماڭگى ۇرانىمىز بولۋعا ءتيىس» دەگەن تۇجىرىمىن ءاربىر قازاقستاندىق ءبىر ءسات ساناسىنان وتكىزگەنى ابزال. سوندا عانا تاۋەلسىز مەملەكەت پەن ۇلت اجىراماس ۇعىم ەكەندىگىن انىق تۇسىنۋگە بولادى.
P.S. تاريح ساحناسىنا شىققالى بەرى قازاق حالقى مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى. قۇدايعا شۇكىر, عاسىرلار بويى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن بابالاردىڭ ارمانى ورىندالىپ, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الدى. وسىلايشا, الاش جۇرتىنا «مىڭ ءبىرىنشى مۇمكىندىك» بەرىلىپ وتىر. بارىنەن قىمبات قازىنامىز باياندى دا ماڭگىلىك بولسىن!
