قوعامدىق ۇيىمدار اۋىلعا بەت بۇرسا يگى

ۇەۇ دەرەكقورىنىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا ەلىمىزدە تىركەلگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى بۇگىندە 25 مىڭعا جۋىقتاعان. كورسەتكىشتىڭ 10 مىڭ­نان استامىن سالىقتىق ەسەپ ۇسىن­عان ۇيىمدار قۇرايدى. بىرقاتار دەرەك كوزىنە سۇيەنسەك, بەلسەندى ۇيىم­داردىڭ سانى 5 مىڭنىڭ اينالا­سىندا. بۇل باعىتتا ۇكىمەتتىك قۇرى­لىم­داردىڭ جۇرگىزىپ وتىر­عان جۇ­مىسى ۇەۇ دەرەكقورىن جەتىل­دىرۋ­مەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل قادامدار مەم­لەكەت پەن ءۇشىنشى سەكتور جانە بيزنەس اراسىنداعى اشىقتىقتى دا قام­تاماسىز ەتەتىن بولادى. ءارى ۇەۇ تاجىري­بەسىندە قامتىلماعان سالالاردى انىقتاپ, قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن سول باعىتقا بۇرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. سا­راپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ماسە­لە قوعامدىق قورلاردىڭ كورسەتكىشىن انىق­­تاۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. قوعام­دىق قورلاردىڭ قانداي دا ءبىر سالا­دا­عى بەلسەندىلىگى ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە قوعام مەن ازاماتتاردىڭ مۇمكىن­دىك­تەرىن, قولدا بار رەسۋرستارى مەن قاجەت­تى­لىكتەرىن تالداۋدىڭ ناقتى قۇرالى. سوڭ­عى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى باسقارۋ قۇ­رىلىمدارى دەرەكتەر بازاسىنا مالى­مەتتەردى ۇسىنباعان ۇيىمدارمەن ازا­مات­تىق قوعامنىڭ باسىمدىقتارى جايىن­دا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى بەل­سەندى قولعا العان.

بىلتىر جاستار ساياساتىن دامىتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن قوعامنىڭ الەۋ­مەتتىك وسال توبىنا قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا مەملەكەتتەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا 1,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. جاس­تار ساياساتى مەن بالالار باستامالارىن قولداۋعا – 554,1 ملن تەڭگە, ال 305,4 ملن تەڭگە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, 231,5 ملن تەڭگە – ءبىلىم, عىلىم, اقپا­رات, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت سالاسىنداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە, 214,2 ملن تەڭگە – قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا, 114,6 ملن تەڭگە – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن قولداۋعا باعىتتالعان. وسى ورايدا گرانتتار مەن سىيلىقتار تۇرىندە قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا نىساندارىن ەنگىزۋدى بىرقاتار ساراپشى ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردى ازاماتتىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن شەشۋدەگى بەل­سەن­دى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانۋ­دىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرادى.

ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وتان­دىق تاجىريبەسىنە توقتالعان قازاق­ستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ ۆيتسە-پرە­زي­دەنتى, ساياساتكەر دوس كوشىم ەلىمىزدە ءۇشىنشى سەكتور جوبالارىن قولداۋعا گرانت بەرەتىن كوپتەگەن شەتەلدىك ۇيىم­دار مەن ەلشىلىكتەر دە بار ەكەنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك قاجەتتىلىگى بار باعىتتارعا تەن­دەر ارقىلى قولداۋ كورسەتىلىپ وتى­رۋى­نىڭ دالەلىن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلاردى, كوپ بالالى انالاردى قورعاۋ, ناۋقاس بالالارعا, كەمتار جان­دار­عا كومەك كورسەتۋ ماقساتىنداعى جوبالار بارىسىنان كورۋگە بولاتىنىن ايتادى. د.كوشىم سونىمەن بىرگە ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمداردىڭ نەگىزگى باعىتى پايداعا جۇمىس ىستەمەۋ ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, وركەنيەتتى ەلدەردە ءوز قار­جى­سىنا نەمەسە دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ كوپتىگىن نەگىزگە الدى. بۇل ەلدەردە ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى باستاعان ىسىنە بار ىنتاسىمەن كىرىسىپ, ناتيجە شىعارۋعا, قولداۋعا, مۇقتاج سالالارعا كومەك قولىن سوزۋعا دايىن.

ساياساتكەر اتاپ وتكەندەي, قازاقستان­داعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ العاشقى كورسەت­كىشى «سەمەي – نەۆادا», «جەل­توقسان», «ازات» قوزعالىسىنان باس­تاۋ الادى. اتالعان ۇيىمدار قوعام­عا قاجەتتىلىگىن الدەقاشان دەلەلدەگەن. ال سالاداعى جەتىسپەيتىن ماسەلە, ەندى-ەندى اياعىنان تۇرىپ كەلە جاتقان كوپ­تە­گەن قوعامدىق ۇيىمعا دەمەۋ­شى­لىك كورسەتەتىن ۇيىمداردىڭ ازدىعى. بۇل باعىتتا ساناۋلى عانا ازاماتتاردى ايتىپ وتۋگە بولادى. ءارى ولاردىڭ كوپشىلىگى قايىرىمدىلىق جۇمىستارىن جاريا ەتە بەرمەيدى. كەرىسىنشە, سپورتشىعا, ارتىسكە قولداۋ كورسەتەتىندەر وسى ءىسىن جاريا ەتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تانىلمالدىلىعىن ارتتىرعىسى كەلەدى. ناشاقورلىقپەن كۇرەس, ولاردى ەمدەۋگە قولداۋ كورسەتۋ سياقتى ءىس-ارەكەتتەر سيرەك. سوندىقتان دا قوعامعا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قا­جەتتىگى مەن اتقاراتىن ءرولىن ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلگەندە عانا مەملە­كەت­تىك بيلىك, بيزنەس جانە ءۇشىنشى سەك­تور­دىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى ارتا تۇس­پەك.

الەمدەگى باقۋاتتى ەلدەر تاجىريبە­سىن­دە ءۇشىنشى سەكتور قالاي جۇمىس ىس­تەي­دى؟ وسى ساۋال نەگىزىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ رەيتينگىندەگى العاش­قى وندىقتىڭ جۇمىسىنا زەر سال­عان ساياسات­كەر ايدوس سارىم سولتۇستىك ەۋروپا ەلدە­رىندەگى قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ قۇ­پياسىنا توقتالدى. بۇل ەلدەردە كەز كەل­گەن ازامات كەم دەگەندە ءۇش-ءتورت قو­عامدىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولادى. ياعني شاعىن عانا اۋدان ورتالىعىندا جەرگىلىكتى تاريحي ۇيىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ, ەكولو­گيا­­لىق قوزعالىستىڭ ەرىكتىسى, مادەني ۇيىمنىڭ مۇشەسى رە­تىن­دە بەلسەندى. ەۋ­روپا, كورەيا سياقتى كوپتەگەن ەلدە ەرە­سەكتەردىڭ, بالالاردىڭ حوردا ءان ايتۋ تاجىريبەسىنىڭ ءوزى اتالعان ەلدەر­دە جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ وزىنە ۇنا­عان ىسكە ىنتىزارلىعىن كورسەتسە كەرەك. كاسىپوداقتار ۇيىمىنا, پارتياعا مۇشەلىككە ءوتۋ دە ىشكى بەلسەندىلىكتى بىلدىرەدى. ەگەر دە قوعامدا وزگەرىسكە دا­يىن ءىس-ارەكەتتەر ورىن الاتىن بولسا, ونىڭ ناتيجەسى ازاماتتىق قۇندىلىقتارعا قىزمەت ەتپەك. قوعامىشىلىك ۇيىمداردىڭ دامۋى كەز كەلگەن بەلسەندى ازاماتقا كور­شىلەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋعا, كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە جۇرۋگە دە ىقپالى زور. قوعامداعى ءار ازاماتتىڭ بەلسەندىلىگى مەن وعان قوعام تاراپىنان قول­داۋدىڭ بولۋى ءوز كەزەگىندە ەڭبەك ونىم­دىلىگىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ساراپشىلار جوققا شىعارمايدى. ون­داي ازاماتتاردىڭ ەلىنە, وتانىنا دەگەن سەزىمى دە ەرەكشە بولماق. تىپتەن ۇكى­مەت­تىك ­ەمەس ۇيىمدارعا بىرىككەن ازاماتتار وزدەرى سول ۇيىمنىڭ دەمەۋشىسى بولا وتىرىپ, قوعامدى يگى ىسكە جۇمىل­دى­رىپ جاتسا, كانەكي.

ء«بىزدىڭ قوعام دا وسى باعىتتا جىلجۋى كەرەك» دەگەن ويىمەن بولىسكەن ا.سارىم ەلىمىزدەگى بەلسەندى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كورسەتكىشىن ايماققا شاعىپ قاراعاندا تۇككە تۇرعىسىز بولىپ قالاتىنىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي ءومىر قالا, وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىمەن شەكتەلىپ قا­لاتىنى قىنجىلتادى. قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردە انالار كەڭەسى, اقساقالدار القاسى سياقتى جاقسى ۇلگىسى بار دەگەنىمىزبەن دە اۋدان, اۋىلداردا ادامداردىڭ باسىن قوساتىن رۋحاني-مادەني, قوعامدىق شارالار از, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى ماردىمسىز.

وسى ورايدا اۋىل بالالارىنا فۋت­بول الاڭدارىن سالىپ بەرۋ ۇلگى­سىن­­دەگى جارقىن مىسالداردى العا تارت­قان ساراپشى ۇيىمشىلدىق پەن ءپات­ريوتيزمدى دامىتۋدا ۇيىمدىق, ۇجىم­دىق ۇلگىدەگى ءىس-ارەكەتتەردىڭ جەتىس­پەي­تىنىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار فەرمەرلىك ۇيىم­داردان گورى كووپەراتيۆتەر سانىن كوبەيتۋ ۇجىمدىق ۇيىم­شىل­دىق­تى, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا ىقپال ەتپەك. مۇنداي بەلسەندىلىكتى اجەلەر ان­سامبل­­­دەرى نەگىزىندە دە دامىتۋعا بولا­دى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامنىڭ قارتتار بو­لى­گىنىڭ جالعىزسىراماۋىمەن قاتار وتباسى ۇيىمشىلدىعىنا دا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. اۋىلدىق جەرلەردە اجە­لەرى­مىزدىڭ قوبديشاسىندا ساقتالعان بەشپەت, ساقينا, بىلەزىك ءتارىزدى كونە بۇيىم­داردى جيناۋ ارقىلى جەرگىلىكتى مۋزەيلەردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ دا قوعامدى ىزدەنىسكە باستايتىن يگى ءىس. سوندىقتان دا ىرگەلى ىستەردى ۇيىم­داس­تىرۋدا باستاپقىدا اكىم­دىك­تەر­دىڭ, پارتيالاردىڭ وسى ىسكە نازار اۋدارۋى ماڭىزدى. بۇگىندە الەۋ­مەتتىك جەلىنىڭ ازا­ماتتاردىڭ ىشكى بەلسەندىلىگىنە كەرى ىقپالى تۇرعىسىندا ويلارىن ورتاعا سالعان ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ازامات­تىق قوعامنىڭ جارقىن كورىنىسى قوعام­نىڭ ىزگىلىككە باستاعان كەز كەلگەن قادا­مى­نان كورىنەتىنى انىق.

ەلىمىزدەگى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەل­سەندىلىگى پاندەمياعا بايلانىس­تى ەرىك­تىلەر قوزعالىسى بارىسىندا ەرەك­شەلەندى دەۋگە نەگىز بار. قيىن جاع­داي­دا ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزىپ, قو­عامدا بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەيجاي قا­راي المايتىن ازاماتتاردىڭ بار ەكەنى قۋانتادى. ەندىگى كەزەكتە ءۇشىنشى سەكتوردىڭ كۇش-جىگەرىن تۋعان ولكەنى دامىتۋعا, بالالار مەن جاسوس­پىرىم­دەر جوبالارىن قولداۋعا, قارتتارعا كومەك­تەسۋگە جۇمىلدىرۋعا باعىتتاۋ قاجەت­تى­گىن قۇپتاعان ساراپشىلار بۇل باعىتتا ۇجىمدىق بەلسەندى ۇيىمدارمەن قاتار ەلى­مىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قوعامداعى ءوز ورنىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن تۇسىنگەنى ابزال.

الماتى