مۇستافا شوقاي جانە «ياش تۇركىستان»

مۇستافا شوقاي تۋرالى ءسوز بولعاندا ونىڭ باسشىلىعىمەن ەميگراتسيادا جارىق كور­گەن «ياش تۇركىستان» تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. لاتىن ارپىمەن ىستانبۇلدا شىعاتىن «يەنى تۇركىستان» جۋرنالىنا تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ قىسىمى كۇشەيىپ, اۋقىمى تارىلا تۇسكەندىكتەن, اراب ارىپتەرىمەن جارىق كورىپ ءۇندىستان, اۋعانستان, يران جانە ارابستان سياقتى مۇسىلمان ەلدەرىندەگى تۇركىستاندىقتارعا تۇگەل تارايتىن جۋرنالعا دەگەن سۇرانىس كوبەيگەن ەدى. مۇنداي جۋرنالدى تۇركيادا شىعارۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, مۇستافا شوقاي ەۋروپادا باسىپ, تاراتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە جۋرنالعا «پرومەتەي» ۇيىمى مەن پولشا ۇكىمەتى قارجىلاي كومەك كورسەتەتىن بولدى. سول جىلى قازان ايىندا بەرلينگە كەلىپ, المانيادا وقىپ جاتقان تۇركىستاندىق ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەن مۇستافا شوقاي, جۋرنال­دىڭ العاشقى سانىن دايىنداۋعا تاپسىرما بەردى. وسىلايشا 1929 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى.

جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «تۇركى­­ستان يدەياسىنا قىزمەت ەتەتىن ايلىق جۋرنال» دەپ جازىلدى. ونىڭ «تۇركىستان ۇلت­تىق قوزعالىسىنىڭ باسىلىمى» ەكەنى دە ۇمىت قالعان جوق. باسىلىمنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ايقىندايتىن ء«بىزدىڭ جول» اتتى بەتاشار ماقالادا مۇستافا شوقاي «ياش تۇركىستاننىڭ» ميسسياسىن بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: «جاڭادان شىققان كەز كەلگەن جۋرنال نەمەسە گازەت وقىرماندارىنا ءوزىنىڭ ساياسي مۇراتىن, جولىن جانە ماقساتىن تانىستىرىپ وتەتىن ادەتى بار. داستۇرگە اينالعان بۇل ادەتكە ءبىز دە جۇگىنەمىز. ۇستانعان جولىمىزدى ۇزاق ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. توق ەتەرىن ايتقاندا, جولىمىز بەن ماقساتىمىز: ءبىز, تۇركىستان تاۋەلسىزدىگىن جاقتاۋشىلار, ەلىمىزدىڭ ەركى ءۇشىن جانە جۇرتىمىز تۇركىستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز. تۇركىستاندىقتارعا بۇدان باسقا جول بولماعان. قازىر دە جوق جانە بۇدان سوڭ دا بولمايدى. ...ەگەر ءبىز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى تالاپتارىنىڭ ءمان-ماعى­ناسىن بۇزباي, كۇشىن السىرەتپەي, «ياش تۇركىستان» بەتتەرىندە كوتەرە الساق, وندا ءبارىمىز ءۇشىن قاسيەتتى جانە اۋىر جاۋاپكەرشىلىك ارتقان ابىرويلى بورىش­تىڭ ءبىر بولىگىن وتەگەن بولار ەدىك».

راسىندا, بەتاشار ماقالادا اي­تىل­عان­داي, «ياش تۇركىستان» تۇتاس تۇر­كىس­تاننىڭ جوعىن جوقتايتىن جالعىز ۇلت­تىق باسىلىمعا اينالدى. كەڭەستىك قىسىم كۇشەيگەن كەزدە وسى باسىلىم عانا تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جا­يىندا ءسوز قوزعاپ, قالام تەربەي ءبىلدى. سوندىقتان المانيا مەن تۇركيادا وقىپ جاتقان تۇركىستاندىق شاكىرتتەر مەن ەميگراتسياداعى زيالىلار, سونداي-اق شەت- ەلدەردە ءومىر سۇرەتىن تۇركىستاندىقتار جۋرنال ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. وعان ەۋروپا, تۇركيا, اۋعانستان, يران, ءۇن­دىستان, جاپونيا, قىتايدان ءتىپتى, كەڭەس­تىك تۇركىستاننان وقىرمان حاتتارى اعى­لىپ كەلىپ جاتاتىن.

جۋرنالدىڭ جارىق كورەتىنى تۋرالى «يەنى تۇركىستاننىڭ» 1929 جىلعى №24-25 سانىندا: «ەۋروپاداعى ۇلتشىل تۇركىستاندىق دوستارىمىزدىڭ اتسالىسۋىمەن بەرليندە «ياش تۇركىستان» اتتى باسىلىم جارىققا شىعادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن بىزبەن بىرگە قورعايتىن بۇل باسىلىمدى جۋىق ارادا وقي الا­تىندارىڭىزدى قۋانىشپەن حابارلايمىز», دەپ جازدى.

جاڭا شىققان جۋرنالدىڭ ءتىلى جو­­نىندە: «جۋرنالىمىز بەلگىلى ءبىر ديالەكتىنىڭ ىقپالىندا بولمايدى, ءبىز تۇتاس تۇركىستاننىڭ ورتاق جۋرنالى بولعىمىز كەلەدى», دەپ جازعان رەداكتسيا باسشىلىعى, قاجىر-قايراتىن تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى جولىنا ارنايتىنىن ايتتى. ويتكەنى اۋەلى اراب ارىپتەرىمەن شىققان ىستانبۇلداعى «يەنى تۇركىستان» كەيىننەن لاتىن ارىپ­تەرىمەن جاريالانعاندىقتان, تۇر­كيا­دان باسقا ەلدەرگە تابان تىرەگەن تۇر­كىستاندىقتار بۇل جاڭا باسىلىمدى كوپ بىلە بەرمەيتىن ەدى. سوندىقتان شاعاتاي ديالەكتىسىنە جاقىن تىلمەن جارىق كورگەن جانە قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە وزىندىك باعىتى بار باسىلىمعا اينالعان «ياش تۇركىستان» جۋرنالى تۇركيادان تىس ەلدەرگە (يران, اۋعانستان, ءۇندىستان جانە ت.ب) اۋىپ كەتكەن مۇعاجىر تۇركىستاندىقتارعا ارنالدى. وسىلايشا بەرليندە 1925 جىلى 9 مامىردا قا­بىلدانعان «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى» كوميتەتىنىڭ شەشىمى «ياش تۇركىستان» ارقىلى جۇزەگە استى. ال «يەنى تۇركىستان» 1931 جىلى قىركۇيەكتە تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ تىيىم سالۋىمەن جارىق كورۋىن مۇلدە توقتاتقاننان كەيىن, «ياش تۇركىستان» تەك تاۋەلسىز ۇلتتىق جۋرنال بولىپ قالدى.

جۋرنال رەداكتسياسى 1930 جىلى اقپان ايىندا بەرلين قالاسىنا كوشتى. ويتكەنى «ياش تۇركىستان» جۋرنالىن شىعارۋعا اتسالىسقان جاستار نەگىزىنەن وسى ال­مانيادا توپتاسقان ەدى. جۋرنالعا جازۋ, ماقالا ۇيىمداستىرۋ نەگىزىنەن تاحير شاعاتاي مەن ابدۋلۋاحاب وقتايدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە ەدى. يبراھيم اريف­حان (ياركىن), احمەت نايىم وكتەم, ساليح ەركينكول, تەۆەككۇل ابدۋللاھزادە بابۋر سياقتى تۇركىستاندىقتار دا ءتۇرلى ماقالالار جازىپ, بەلسەنە ارالاسىپ تۇردى. ولار تاقىرىپتارعا وراي ماتەريالدار دايىنداپ, ماقالا جازۋ, وقىرمان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ جانە جۋرنالدىڭ تارالۋى سياقتى باسىلىمعا قاتىستى بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى, سوندىقتان «ياش تۇركىستاننىڭ» بەرليندە جارىق كورۋى الدەقايدا قولايلى بولدى. پاريجدە جالعىز جۇرگەن شوقايدىڭ مۇنىڭ بارىنە ۇل­گەرە قويۋى, ارينە قيىن ەدى. ونىڭ ۇس­تىنە «پرومەتەي» ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە ءتۇرلى ەلدەردە ءوتىپ جاتقان ءىرى كونفەرەنتسيالار مەن باسقوسۋلارعا, كەلىسسوزدەر مەن ماجىلىستەرگە قاتىسىپ, ىرگەلى ءىس-شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇ­رەتىن ونىڭ «ياش تۇركىستاننىڭ» ءاربىر سانى مەن ونداعى ماقالالارعا كوڭىل اۋدا­رىپ وتىرۋعا ۋاقىتى جەتپەيتىن ەدى. سون­دىقتان اتى ايتىپ تۇرعانداي, جۋرنال تۇركىس­تاندىق جاستاردىڭ باسىلىمىنا اينالدى.

«ياش تۇركىستان» 1929 جىلى شىققان العاشقى سانىنان باستاپ ادەبيەت ايدارىن اشىپ, ولەڭ-جىرلار جاريالاي باس­تادى. ماسەلەن, جۋرنالدىڭ العاشقى بەتاشار سانىندا ماعجاننىڭ «تۇركىستان» اتتى ايگىلى ولەڭى مەن شولپاننىڭ «جاپىراقتار» اتتى ولەڭى جاريالاندى. وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك جايت, ماعجان – ەميگراتسياداعى تۇركىستاندىقتاردىڭ ەڭ سۇيىكتى اقىنى ەدى. سوندىقتان جۋر­نالدىڭ 3-4 سانىندا ماعجاننىڭ «الىستاعى باۋىرىما» اتتى ولەڭى جا­ريا­لاندى. تۇركياداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنە ارنالىپ جازىلعان بۇل ولەڭ, مۇستافا شوقايدىڭ العىسوز ىسپەتتى كىرىسپە سوزىمەن بىرگە جارىق كوردى. ال­عى­سوزدى ء«بىز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز» دەپ باستاعان مۇستافا ماعجاننىڭ ولەڭ­دەرىن تۇرىكشىلدىك ءۇشىن ەڭ قۇندى جانە ەڭ پايدالى شىعارما دەپ اتاپ كور­سەتتى. ماعجانمەن بىرگە تۇركىستاننىڭ تۇ­تاستىعىن جىرلاعان اقىندارعا كەڭ ورىن بەرگەن جۋرنال بەتتەرىندە شولپان, فيترات, ەلبەك سىندى اقىنداردىڭ ولەڭ­دەرى جارىق كوردى. ابايدى «تۇركىستاننىڭ ەڭ ۇلى اقىنى» دەپ اتاعان جۋرنال, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنە دە جوعارى باعا بەردى. وسىنداي ۇستانىمدا بولعان مۇستافا شوقاي 1931 جىلى جۋرنال بە­تىندە جارىق كورگەن «اق-قىزىل» اتتى ماقالاسىندا: «احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن شولپان – ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى. ولاردىڭ شىعارمالارىنان ءبىز قىسىم كورگەن ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ولمەس, وشپەس ومىرشەڭ قۋاتىن كورەمىز.  قازىر احمەت پەن شولپاندار قايدا ءجۇر؟ ولار نەگە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى؟ ورىس ادەبيەتى مەن رۋحاني مادەنيەتىنە قاتىستى دۇنيەلەردىڭ ءبارى پۋشكين, تۋرگەنەۆ, تولستويسىز شىعارىلمايدى. ال ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزىنىڭ بايتۇرسىنى مەن شولپانىن نەگە وقي الماي وتىر؟» دەپ اشىنا جازدى.  شوقاي شوۆينيزم مەن شالاعاي ساياساتتى, سىڭارجاق يدەو­لوگيا مەن سونىڭ سو­يىل سوعارى – سوۆەتتىك رەاليزمدى جەرىنە جەتكىزە سىنادى. سون­دىقتان ول «ۇلتتىق ارامشوپتەر جا­ريالانىمى» اتتى ماقا­لاسىندا: «بولشەۆيكتەردىڭ پايىمداۋلارى ناعىز ءومىردىڭ ءوز كورىنىسىنەن تۋىن­دامايدى, «تاپتىق سۇرانىستاردان» تۇرادى. ەن­دەشە, مۇنداي پايىمداۋلارعا نەگىز­دە­لىپ جاسالعان شىعارمالار دا ءومىر شىندىعىن تولىق كورسەتە المايتىنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى بولسا كەرەك» دەپ جازدى. ۇلتقا ۇيىتقى بولار ساياسي جەتەك­شى عانا ەمەس, كورەگەن كوسەم دە بولا بىلگەن مۇستافانىڭ پايىمداۋىنشا ناعىز ادەبيەت ەركىندىك, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تۋادى. ەركىندىك بولماي ناعىز ادەبيەتتى جاساۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان مىسال رەتىندە شوقاي ورىس ادەبيەتىن العا تارتادى: «ماسەلەن, باي ادەبيەت سانالاتىن ورىس ادەبيەتىن الساق, ول بولشەۆيكتەردەن بۇرىنعى داۋىردە جاسالعان. ورىستىڭ پاتشالىق جۇيەسى ز ۇلىم جۇيە بولعانىنا قاراماستان, جازۋشىلاردىڭ قالامىندا ەركىندىك بار ەدى. ورىستىڭ ەڭ ۇزدىك جازۋشىلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن ماكسيم گوركي ءوزىنىڭ الەمگە تانىلعان شىعارمالارىن پاتشالىق زاماندا جازدى. ال كەڭەس زامانىندا گوركي بولشەۆيك بولا ءجۇرىپ, بىردە-ءبىر ەلەۋلى شىعارما جازعان ەمەس. نەلىكتەن؟ سەبەبى بۇل بولشەۆيك جازۋشىنىڭ زەر­دەسى پرولەتاريات ديكتاتۋراسى ۋىمەن ۋ­لانعان ورتادا گۇلدەپ, كوركەيە الماي وتىر». مۇستافا شوقايدىڭ پىكىرىنشە, ادەبيەت اياققا قاراي تىگىلەتىن ەتىك ەمەس. ادەبي شىعارمالار ادام بالاسىنىڭ ەڭ ىزگى كوزقاراستارىنان تۋىندايدى. سول ءۇشىن ول سىرتتان كەلەتىن قارسىلىقتارعا توزە المايدى.

ارينە ساياسي باعىتتاعى باسىلىم­ بولعاندىقتان «ياش تۇركىستان» بەتتەرىندە نەگىزىنەن ساياسي-الەۋمەتتىك سىن ماقالالار جاريالاندى. سونىمەن قاتار جۋرنالدا تەك تۇركىستاندىقتاردىڭ ەمەس, تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسىپ جاتقان ازەربايجان, سول­تۇستىك كاۆكاز, ەدىل-ورال, قىرىم, گرۋزيا, ۋكراينا حالىقتارى تۋرالى دا قوعامدىق ساياسي تاقىرىپتاردا ماقالالار جاريا­لاندى. باسىلىم «ولاردىڭ جەڭىستەرى ءبارىنىڭ جەڭىسى, ولاردىڭ قايعىسى ءبارىنىڭ قايعىسى ەكەنىن» ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىردى. بۇل بايلانىستار تەك «ياش تۇركىستان» باعاندارىمەن شەكتەلىپ قالمادى. كاۆكاز جانە ازەربايجان ۇلتتىق مايدانىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان شوقاي, جىل سايىن مامىر ايىندا كاۆكاز جانە ازەربايجان تۋرالى ماقالالار جاريالاپ تۇردى. ازەربايجاندىق ساياسي مۇعاجىرلار ىستانبۇلدا شىعاراتىن «ودلۋ يۋرد» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىندا «تۇركىستان ماسەلەسى» دەگەن ما­قالاسى جاريالانعان شوقاي 1933 جىلى كاۆكاز مەيرامىندا جان تەبىرەنتەر ءسوز سويلەدى. ازەربايجاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇ­نىنە بايلانىستى 28 مامىردا پاريجدە وتكەن جينالىستا سويلەگەن مۇستافا «كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇركىستاندىقتار مەن ازەربايجاندىقتاردى بولمەيتىنىن, كەرى­سىنشە بىرىكتىرەتىنىن, سەبەبى سۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى تاسىمال جولى ەكەنىن» باسا ايتادى. ول سول كۇنگى «ياش تۇركىستان» بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالادا: ء«بىز, نەگىزىندە, ۇلكەن كۇشكە يەمىز. بۇل كۇش – تۇرىك بىرلىگى, تۇرىك مايدانى, وداعى, ياعني تەك قۇر ءسوز ەمەس, ءىس بىرلىگى… ەۆرەيلەر: «ۆارشاۆادا ءبىر ەۆرەيدىڭ ءتىسى اۋىرسا, امەريكاداعى ەۆرەيدىڭ جانى سىزدايدى» دەيدى. سول سياقتى ءبىز دە تۇرىكتەكتەس ءبىر ەل ازاپ شەكسە, بارشا تۇرىكتەر ازاپ شەگەدى» دەۋىمىز قاجەت… ءبىز اسا قيىن جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. قازىرگى جاعداي ءبىزدىڭ ءوز كۇشتەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەۋدە. مەنىڭ مىناداي ۇسىنىسىم بار: «بىزدەر – ازەربايجاندار, ەدىل-ورالدىقتار, قىرىمدىق جانە تۇركىستاندىقتار – تەك كوز قىلۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ءوز ءىس-ارەكەتتەرىمىزدىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىس ەكەندىگىن انىقتاۋ ءۇشىن دە كەڭەس تۇرىندە جىلىنا ءبىر رەت باس قوسىپ تۇرۋىمىز قاجەت. باس قوسۋعا ەڭ قولايلى كۇن ازەربايجاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى – 28 مامىر بولۋى مۇمكىن», دەپ جازدى.

مۇستافا شوقاي بەرليندە جارىق كورگەن «ميللي يۋل» جانە ۆارشاۆادا شىققان «شيمالي كاۆكازيا» جۋرنالىندا ءتۇرلى ماقالالار جاريالاپ, انكاراداعى «تۇرىك يۋردى» مەن كوس­تەنجەدەگى «ەمەل» جۋرنالدارىمەن دە حات الىسىپ تۇردى. بۇل رەتتە ونىڭ ءىس-ارەكەتى مەن جازعان ماقالالارى تەك تۇرىك حالىقتارىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايتىن. بارىنشا كەڭ  تاراعان «ياش تۇركىستانعا» جازىلۋعا وتىنىشتەر تيان-شاننان, شانحايدان, مۋكدەندەن, ءۇندىستاننان, جاپونيادان, حەلسينكيدەن, ت.ب. كەلەتىن. اسىرەسە ءۇندىستاندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان «ياش تۇركىستاننىڭ» 20 جانە 21 ساندارى تولىعىمەن ۋردۋ تىلىنە اۋدا­رىلىپ باسىلدى. بالكىم وسىنىڭ دا اسەرى بولار, شوقاي مۇسىلمان الەمىندە تانىمال تۇلعاعا اينالدى. سوندىقتان ول يەرۋساليمدە وتكىزىلۋى جوسپارلانعان يسلام كونفەرەنتسياسىنا تۇركىستاننىڭ اتىنان دەلاگات رەتىندە قاتىسۋعا شاقىرۋ الدى.  

بولشەۆيزمگە قارسى ورتاق كۇرەستە تاعدىرلاس سلاۆيان ازاتتىق كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىپ ۇيىمداسۋىنا دا مۇستافا شوقايدىڭ كوپ ەڭبەگى سىڭگەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا وسى توپتاردىڭ سىي-قۇر­مەتىنە بولەنگەن مۇستافا شوقاي «ياش تۇركىستاننىڭ» 29-سانىندا جارىق كورگەن «جەپحەمىزدى  بىرلەستىرەيىك» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا بۇدان بۇرىن جاساعان ۇندەۋىن قايتالادى: «كاۆكاز, ۋكراينا, تۇركىستان, ەدىل-ورال, قىرىم جانە ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى كازاچيلەر – ءبارىمىز ۇلتتىق كۇشتەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, ءوز وداعىمىز بەن ورتالىعىمىزدى قۇرۋىمىز كەرەك. بۇل ورتالىق, ءاربىر جەكە ۇلتتىق ۇيىم ءوز ازاتتىعىن قورعاعان جاعدايدا مەيلى ول بولشەۆيك بولسىن, مەيلى ۇلتتىق سيپاتتا بولسىن, يمپەرياليزمگە قارسى كۇرەستە ءبىزدىڭ ۇلت-ازاتتىق بىر­لىگىمىزدى ءبىلدىرۋى قاجەت».

ارتىنشا-اق «ەميگراتسيا ءباسپاسوزى» بۇل ماقالانى قولدايتىن ماقالالار جاريالاي باستادى. «يانا ميللي يۋل» جۋرنالى 4-سانىندا, «يستيقلال» 9-سانىندا, «يەنى تۇران» 5-سانىندا جانە «ۆولنىە كازاچەستۆا» 105-سانىندا جاۋاپ جازدى. شوقايدىڭ وسىعان ۇقساس ۇيىتقىلارى ناتيجەسىندە شەتەلدەگى تۇرىك حالىقتارى مەن وزبىرلىق كورگەن وقشاۋ ۇلتتار ءوز ارالارىنداعى مادەني جانە ساياسي بايلانىستارىن نىعايتىپ, كوممۋنيزم جانە فاشيزمگە قارسى باسقا دا ساياسي توپتارمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرا ءتۇستى. وسىلايشا گرۋزين, ۋكراين جانە كازاچەستۆو بەلسەندى تۇردە اتسالىسقان «پرومەتەي» توبى جاڭا سيپات الدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا شوقاي تۇركىستان ۇعىمىن الەمدىك ساياسات ساحناسىندا ىرگەلى مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرە ءبىلدى. سول ارقىلى بۇعان دەيىن ەۋروپانىڭ ساياسي ورتاسىنا بەيمالىم بولىپ كەلگەن تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى.

«يەنى تۇركىستان» مەن «ياش تۇر­كىستان» باسىلىمدارىمەن قاتار ەۋروپا باسپاسوزىندە بەلسەندى تۇردە ماقالالار جاريالاعان مۇستافا شوقاي جالپى كەڭەستىك رەسەي تۋرالى بەيمالىم جايت­تاردى باياندايتىن ماقالالارىن ورىس باسپاسوزىندە, تاۋەلسىزدىك تۋرالى ماقالالارىن فرانتسۋز باسپاسوزىندە جاريالادى. ول سونىمەن قاتار ەۋروپانىڭ ءتۇرلى باسىلىمدارىندا اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, پولياك تىلدەرىندە جارىق كورگەن ماقالالارىن دا وقىرمانداردىڭ سۇرانىسى بويىنشا ەميگرانتتاردىڭ ورتاق ءتىلى – ورىسشاعا اۋدارىپ, قاي­تادان جاريالاپ وتىردى. مىسالى, «پرومەتەي» جۋرنالىندا جاريالانىپ, جالپى جۇرت­شىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان «تۇركىستاندا حالىقارالىق قاتىناس ماسە­لەسى» اتتى ماقالاسى كوپتىڭ سۇرانىسى بويىنشا فرانتسۋز تىلىنەن ورىسشاعا اۋدا­رىلىپ, كاۆكازدىق ەميگرانتتاردىڭ ساياسي باسىلىمى «گورتسى كاۆكازا» جۋرنالىندا قايتا باسىلدى. اتالعان ەڭبەگىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇركىستاندا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن جان-جاقتى تالداي كەلىپ: «كەڭەس وكىمەتى ون ەكىنشى جىلىنا اياق باستى. ...شەتەلدەردەن كەلگەندەرگە ۇلتارالىق تۋىستىقتىڭ سالتانات قۇرعانى جايىندا ءتۇرلى اڭىز ايتىلادى. قىسقاسى, ولاردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدى مەكەن ەتكەن ازشىلىق ۇلتتار بۇل دۇنيەدەگى پەيىشتە ءومىر سۇرەدى ەكەن. الايدا وسى پەيىش-ءومىردىڭ قانشالىقتى توزاق ەكەنىن جانە مۇندا بولشەۆيكتەردىڭ جازالاۋشى-قۇبىجىق, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا ازاپ شەككەن كۇناھارلار ءرولىن سومداپ جۇرگەنىن كورۋ ءۇشىن كەڭەستىك گازەتتەرگە ءبىر كوز جۇگىرتىپ شىعۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇركىستانداعى ءتۇرلى ۇلت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى اي­عاقتايتىن جەتكىلىكتى مالىمەت بار. ءبىز ولاردىڭ ىشىندە تەك كەڭەستىك رەسمي دە­رەكتەرگە عانا توقتالامىز. ويتكەنى بولشەۆيكتەردىڭ ءوز-وزدەرىنە جالا جاپپايتىندارىنا سەنىمدىمىز», دەپ جازعان مۇستافا شوقاي, بۇل ماقالاسىندا دا كەڭەستىك, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە «زا پارتيۋ» جانە «پراۆدا ۆوستوكا» سياقتى رەسمي باسىلىمدارعا سىلتەمە جاسادى.

مۇستافا شوقاي دايەك-دەرەكتەردى بەلسەندى بولشەۆيك جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىنان, سونىمەن قاتار كوبىنەسە رەجىمنىڭ تۇركىستاندا جاريالاناتىن رەسمي «كازاحستانسكايا پراۆدا», «ەڭ­بەكشى قازاق», «قازاق ادەبيەتى», «اق جول», «قىزىل وزبەكستان», «جاڭا فەرعانا», «ازات بۇحارا», «بۇحارا پرولەتارياتى», «شارق حاكيكاتى», «شۋرالار تۇرىكمەنستانى», «تۋركمەنسكايا يسكرا», «تۋركمەنستان», «قىزىل يۋلدۋز», «اۆاز-ى تاجيك», «رەحبەر-ي دانيش», «كۋرتۋلۋش», «پراۆدا ۆوستوكا», «زا پارتيۋ», «سوۆەتسكايا ستەپ» سياقتى قازاقشا, وزبەك­شە, تۇرىكمەنشە, تاجىكشە, ۇيعىرشا جانە ورىسشا باسىلىمدارىنان پايدالاناتىن ەدى.

وسى ارادا ايرىقشا توقتالارلىق جايت, مۇستافا شوقايدىڭ تۇجىرىم-پىكىرلەرىن ناقتى دالەلدەرگە سۇيەنىپ, رەسمي قۇجاتتار ارقىلى بەرۋىندە ەدى. پەر رەنسدەل اتاپ كورسەتكەندەي, شو­قاي ءتاسىلدى وڭتايلى, ۇرىمتال ءارى وتە ناق­تى قولداندى. ول كەڭەستىك رەجىمنىڭ كەسىرىنەن ءجۇز مىڭداعان تۇركىستاندىقتىڭ قۇربان بولىپ, قىرىلعانى جانە ول جەردە ساۋاتسىزدىقتىڭ قانشالىقتى بەل العانى تۋرالى دالەلدەردى, سونداي-اق ماركسيزم-لەنينيزم جەڭىسىنىڭ قۇر دابىرا ءسوز بەن كوزبوياۋشىلىقتان باسقا ەشتەڭە ەمەس ەكەنىن بولشەۆيكتىك كىتاپتار مەن باسىلىمداردىڭ ماتىندەرىنەن الىپ, قورىتىندى جاسادى. سوندىقتان شوقاي شىعارعان «ياش تۇركىستان» بولشەۆيكتەر بيلەگەن تۇركىستانداعى سولاقاي سايا­ساتتى اشكەرەلەگەن, ستاليندىك رەپرەسسيا – قاندى قىرعىندا قىرشىنىنان قيىلعان الاش ارىستارىنىڭ اماناتى مەن اقيقاتىن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا جەتكىزگەن بىردەن-ءبىر مىنبەر بولا ءبىلدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇستافا شوقايدىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرى, مازمۇندى ماقالالارى مەن جازبالارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, وقىرمان قولىنا ءتيدى. ول تۋرالى ءبىرشاما زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى دە جارىق كوردى. وسى ورايدا ون جىل بويى ەۋروپادا ۇزبەي شىعىپ كەلگەن «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ ءاربىر سانىن بۇگىنگى قازاق تىلىنە ىڭعايلاپ, قايتا باسىپ شىعارسا – ۇلكەن قىزمەت بولار ەدى. ويتكەنى مۇس­تافا شوقايدىڭ باسشىلىعىمەن شىق­قاندىقتان, جۋرنالدا جارىق كورگەن ءار­بىر ماتەريال, ماقالا ونىڭ قاراۋىنان وت­كەن, ياكي تاپسىرماسىمەن جازىلعان دۇنيە ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە بۇل باسىلىم بەتىندە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ 1929-1939 جىلدارداعى قاندى قاساپ سولاقاي ساياساتىنىڭ بوياماسىز شىندىعىن كورۋگە بولادى.

شەتەلدە قيىن جاعدايدا ءومىر سۇرە ءجۇرىپ مۇستافا شوقاي مۇنىڭ بارىنە قاي ۋاقىتتا جانە قالاي ۇلگەردى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ ءبىر عانا جاۋابى بولسا كەرەك. ول – تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگى يدەياسى! بۇعاۋلىق قامىتىن كيگەن ەلىنىڭ تاعدىرى ەسكە تۇسكەندە ول تىنىم  تاۋىپ, تىنىش ۇيىقتاي المادى. دوستارى كەيدە ءبىراز دەمالۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتە قالسا: «دەمالۋ ءۇشىن الدىمىزدا ءالى شەكسىز ءومىر بار», دەپ جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەتىن. ونىڭ ەڭبەگى ەش كەتپەدى, ءوزى دۇنيەدەن وتكەن 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان تۋرا ەلۋ جىلدان كەيىن ەلى تاۋەلسىزدىك الدى, ال 130 جىلدىعى قارساڭىندا تۇگەل تۇركىنىڭ ءتورى بولعان تۇركىستان قايتا تۇلەپ, تامىرلاس جۇرتتاردىڭ ىنتىماعى ارتىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلا ءتۇستى... رۋحىڭ شات, جانىڭ ءجانناتتا بولسىن, تاۋەلسىز, تۇتاس تۇركىستاننىڭ تەمىرقازىعى!