جالپى, اقپارات ايدىنىنان قالىس قالعان, قازاققا ايتىلماي قالعان ءبىر دۇنيە – 2015 جىلى 4 اقپاندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى جارتى ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز شوعىرلانعان التاي ايماعىندا وتكەن, تۇقىمى قۇرىپ بارا جاتقان قازاقى توبەتتەر بايقاۋى.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا, بۇرىنعى قازاقتار ءيتتىڭ بۇل ءتۇرىن «تاۋتوبەت» دەپ تانىسا, كەيىنگىلەر قازاقى توبەت دەپ بىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. عىلىمي اتاۋى دا – قازاقى توبەت.
اتالعان شارا التاي ايماعىنا قاراستى شىڭگىل اۋدانى جەرىندە ۇيىمداستىرىلعان. مۇنداي بايقاۋ بۇرىنىراق ەكى رەت وتكىزىلگەن ەكەن, سوڭعى بايقاۋ «3-رەتكى قازاق توبەتىنىڭ بايقاۋى» دەپ اتالعان.
بايقاۋعا اۋداننىڭ 3 كەنتى مەن 4 اۋىلدىق وكرۋگىنەن اسىل تۇقىمدى 40 توبەت قاتىستىرىلعان. بايقاۋعا قاتىستىرىلعان 40 توبەت بايقاۋعا ۇمىتكەر بولعان 300-دەن استام توبەتتىڭ ىشىنەن ىرىكتەلىپ تاڭدالعان. 300-دەن استام توبەتتەردىڭ ىشىنەن ناعىز قازاقى مىقتى 40 توبەتتى ىرىكتەۋدە ولاردىڭ سىرتقى دەنە ءبىتىمى, سالماعى, بويىنىڭ بيىكتىگى ەسكەرىلگەن.
ىرىكتەۋدەن وتكەن توبەتتەردىڭ ۇزدىگىن انىقتاۋ بويىنشا توبەتتەردىڭ ءجۇرىسىنىڭ جىلدامدىعى, كۇش-قۋاتى, الىسۋ ورەسى, يەسىن تىڭداۋ, بويسۇنۋ قابىلەتى, قىراعىلىعى, قارعۋى, لاقتىرىلعان زاتتى ءىلىپ الۋى, يەسىنە سەلبەسىپ مال قايىرا ءبىلۋ قاسيەتتەرى سىنالادى. بايقاۋعا قاتىستىرىلعان قازاقى توبەتتەر «ەركەك يتتەر» جانە «ۇرعاشى يتتەر» دەگەن ەكى توپقا بولىنگەن ەدى. «ەركەك يتتەردىڭ قاتارىندا» قازاقى توبەتتەردىڭ اسىل تۇقىمىن جيناپ وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن شىڭگىل اۋدانى ورتالىعىنان كەلگەن مامىر دەگەن كىسىنىڭ توبەتى جەڭىمپاز اتانسا, «ۇرعاشى يتتەردىڭ قاتارىندا» ارال اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ مالشىسى ادىلبەك مىرزانىڭ توبەتى جەڭىمپاز اتانعان. جەڭىمپازدارعا 3 مىڭ يۋان (195 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە سىياقى بەرىلگەن. بايقاۋ بارىسىندا جۇلدەگەرلەرگە ارناپ 12 ورىن بەلگىلەنىپ, تاڭداۋلى 40 توبەتتىڭ 12-ءسىنىڭ يەلەرىنە جۇلدەلى ورىن بۇيىرعان.
اتالعان شاراعا ولكەلىك, ايماقتىق اسىل تۇقىمدى جانۋارلاردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ماماندار شاقىرىلعان. ايتا كەتەرلىگى, مارقۇم, ەتنوگراف جاعدا بابالىقتىڭ جازىپ قالدىرۋىنشا: «تاۋتوبەت – تاۋ, تاۋداي, ۇلكەن, ءىرى, ءداۋ, كەسەك دەگەننەن تۋعان ءسوز. تاۋتوبەتتەر ۇيشىككە جاتپايدى. قار نەمەسە مۇز ۇستىنە جاتا سالسا دا, ايازعا ەش توڭبايدى. الەمدەگى 116 يت ءتۇرى ىشىندە قازاقتىڭ تاۋتوبەتى ەڭ ءىرىسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ كەۋدەسى, موينى, تۇمسىعى – جۋان, باسى, اۋزى – ۇلكەن, تىستەرى – ءىرى, ەزۋلەرى سالاقتاپ جۇرەدى. تۇمسىعى كەلتەلەۋ بولسا دا, جۋان بولىپ كەلەدى. ءجۇنى قالىڭ, ۇزىن قىلشىقتى. باس ءجۇنى بەت-اۋزىن جاۋىپ تۇرادى. قۇلاقتارىن دا ءجۇن باسىپ العان. دەنەسىن دە قالىڭ ءتۇبىت قاپتاعان. ەكىنشى تۇرىندە ءجۇنى ءسال تىقىرلاۋ, الايدا ءتۇبىتى قالىڭ شىعادى» دەگەن.
قالامگەر, ەتنوگراف, جاس تاريحشى كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلىنىڭ زەرتتەۋىنشە «قازاق توبەتىنىڭ وتانى – سىر مەن ىلە, بالقاش. قازاق توبەتىنىڭ شىعۋ تەگى – بايىرعى يت تۇقىمى مەن تۇران جولبارىسىنىڭ بۋدانداستىرىلۋىنان كەلىپ شىققان. پاتشالىق رەسەي تۇسىندا تۇران جولبارىسىن ارنايى وپەراتسيالارمەن اياۋسىز قۇرتقان سوڭ, قازاق توبەتىنىڭ جولبارىسپەن بۋدانداسۋ مۇمكىندىگى جوعالىپ, توبەتتەر جاپپاي ۇساقتالعان. كەيىنگى ۋاقىتتا ءارتۇرلى وڭىرلەردەن كىرگەن يت تۇقىمدارىمەن شاتاسقان سوڭ ناعىز قازاقى توبەتتىڭ سارا تۇقىمىن تابۋ قيىنعا سوققان», دەيدى.
الماتى
