يساتاي باتىردىڭ كىندىك قانى 1791 جىلى قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان قۇمىندا تامعان. قازىر بۇل جەر «تايمان جالى» دەپ اتالادى. اكەسى تايمان بەگالى ۇلىنىڭ وتباسى 1808 جىلى ماحامبەت اۋىلىنان 13 شاقىرىم جوعارىداعى شوي (باقساي) وزەگى تۇسىنان جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنا, ىشكى وردادا وتىرعان بوكەي سۇلتاننىڭ قاراماعىنا وتكەن.
ەل ىشىندەگى ەستى قاريالاردان جەتكەن اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, بوكەي سۇلتان مەن تايمان ءارى دوس, ءارى سىرلاس بولعان. جالتىر كولىنىڭ جاعاسىندا وتىرعاندا شەشەسىنىڭ جىلدىق اسىن بەرگەن بوكەي جينالعاندار الدىندا تايمانمەن دوستىعى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, بالالارىنا داريتىنىنا سەندىرىپتى. يساتايدىڭ ستارشىن بولۋىنا وسى جايت اسەر ەتسە كەرەك. داناگوي قاريالار ونىڭ 1837 جىلى قازان ايىندا حان ورداسىن شاپپاۋىن باتىردىڭ اكەسى تايمان مەن بوكەيدىڭ اراسىنداعى دوستىقتى بۇزعىسى كەلمەگەنىمەن توپشىلايدى.
يساتاي تايمان ۇلى شىنشىلدىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن, باتىلدىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن ىشكى ورداعا كەڭىنەن تانىمال بولدى. جاسىنان الىمدى, سوزگە شەشەن, وجەت, قارا قىلدى قان جاراتىن يساتاي 21 جاسىندا ستارشىن بولىپ تاعايىندالىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستى. بوكەي حان ونىڭ باسقارۋىنا كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى قاراقامىس, كۇيگىن, كولدەنەڭ, بايسارى, كەمەلى ارالدارىن بەردى. وسىلايشا ورداداعى بەدەلدى ادامداردىڭ بىرىنە اينالدى. حان تاپسىرماسىمەن پەتەربۋرگكە بارا جاتقان بۇحار ەلشىسىن قارسى الىپ, استراحانعا دەيىن قاسىنا ەرگەن. ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ باسشىسى, گەنەرال گەنستىڭ ىشكى ورداعا كەلگەن ساپارىندا قاسىندا بولعان. دەگەنمەن, سول تۇستا يساتايدى كورە الماۋشىلار كوبەيە تۇسكەن ەدى. سولاردىڭ جالعان جالاسىمەن 1818 جىلى سارايشىق تۇرمەسىنە قامالدى. ال 1824 جىلى تاعى دا تۇتقىندالىپ, ورىنبور تۇرمەسىنە جابىلدى. بىراق وعان تاعىلعان كىنالار دالەلدەنبەي, تۇرمەدەن بوساتىلدى. ول ىشكى ورداداعى قارا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قورعاپ, سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, زورلىق-زومبىلىعىن تالاي رەت اشكەرەلەدى. ءسويتىپ ىشكى وردادا پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق مۇددەسىن ىسكە اسىرۋشى حان جاڭگىردىڭ حالىققا جاساعان وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەستى.
جاڭگىر حانمەن كەلىسپەۋشىلىگى ءحىح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ ورتا كەزىنەن باستالدى. 1833 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جاڭگىر حان وسىعان دەيىن يساتاي باسقارعان كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى ءشوبى شۇيگىن, سۋى مول بەس ارالدى قاراۋىلقوجا باباجانوۆتىڭ بيلىگىنە بەردى. ال يساتايدى قاراۋىنداعى ەلىمەن شارۋاشىلىققا قولايسىز, سۋى دا, ءشوبى دە از, قۇم باسقان مىڭتوبەگە اۋدارادى. الايدا بۇل يساتاي تايمان ۇلى مەن ونىڭ قولاستىنداعى حالىقتىڭ جاڭگىر حانعا دەگەن نارازىلىعىن تۋعىزدى.
ءحىح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باس كەزىندە-اق ونىڭ كوسەمدىك تۇلعاسى انىق بايقالدى. ول حاندىق بيلىك ءۇشىن كۇرەسكەن جوق. حالىق مۇڭىن جاقتاۋشى بولدى. سوندىقتان قازاق شارۋالارى يساتاي باتىردىڭ اينالاسىنا كوپتەپ جينالدى. ويتكەنى ولار يساتايدى وزدەرىن باي-فەودالداردىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارار تۇلعا دەپ ەسەپتەدى.
يساتاي تايمان ۇلى باستاپ, ماحامبەت وتەمىس ۇلى قوستاعان كوتەرىلىس ەكى كەزەڭگە ۇلاستى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 1836-1837 جىلداردا بوكەي ورداسىندا بولعان كوتەرىلىس. ەكىنشى كەزەڭدەگى كوتەرىلىس 1838 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كىشى ءجۇز جەرىنىڭ باتىس بولىگىندە ورىستەدى. بوكەي ورداسىندا 1836-1837 جىلداردا بولعان حالىق كوتەرىلىسى يساتايدىڭ باسقارۋىنداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىندا باستالىپ, بوكەي ورداسىنا تارادى. ال 1837 جىلدىڭ قازان ايىندا كوتەرىلىس ىشكى وردانى تولىق قامتىدى دەۋگە بولادى. بۇل كەزدە كوتەرىلىسشىلەر كوسەمى يساتاي باتىردىڭ قول استىنا ەكى مىڭنان اسا ادام بىرىكتى. ولار قاراپايىم قازاق شارۋالارىن ەزىپ-جانشىعان باي-فەودالداردىڭ اۋىلدارىن شاۋىپ, ولاردىڭ مال-م ۇلىكتەرىن كەدەي شارۋالارعا ءبولىپ بەردى. قازاق شارۋالارىنىڭ يساتايدىڭ قول استىنا جينالۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا جاتىر.
جالپى, يساتايدىڭ ماڭايىنا بوكەي ورداسىنداعى ستارشىندار مەن جاۋجۇرەك باتىرلار توپتالدى. ونىڭ قاتارىندا اقىن ماحامبەتتەن باسقا ءۇبى ءۇسا ۇلىن, سارت ەدىل ۇلىن, قابىلانباي قالدىباي ۇلىن جانە باسقالاردى ەرەكشە ايتۋعا بولادى. قابىلانباي قالدىبايۇىنىڭ كوتەرىلىس كەزىندەگى قاھارماندىعىن پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى اسكەرلەرىنىڭ باسشىسى, پودپولكوۆنيك گەكەنىڭ ءوزىنىڭ مويىنداعانىن ايتقان ءجون.
اقىلدى, بايسالدى, ۇستامدى يساتاي باتىر جاڭگىر حاننىڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ اسكەرىن شاقىرتۋى مۇمكىن ەكەنىن, ەگەر پاتشا اسكەرى حانعا كومەككە كەلسە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ولارعا قارسى تۇرار اسكەرى دە, قارۋ-جاراعى دا جوعىن ەسكەردى. ويتكەنى پاتشا اسكەرى بالا-شاعاعا, قارياعا قاراماي, بەيبىت, قارۋسىز وتىرعان ەلدى قىرىپ-جويىپ, بارىن تارتىپ اكەتەتىنى داۋسىز ەدى. سول سەبەپتەن حانعا حالىق تالابىن تەك ايبارمەن, قىسىممەن ورىنداتار ارەكەتكە كوشەدى. يساتاي باتىر حانعا 10 كۇن مۇرسات بەرىپ, نەگىزگى تالاپتارىن ورىنداتۋعا, سونىڭ ىشىندە ەلگە پاتشا اسكەرىن شاقىرتپاۋدى ماقسات ەتىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بەل بايلادى. ونىڭ جاڭگىر حانمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋىنىڭ باستى سەبەبى بار. بۇل – ۋاقىتتى سوزىپ, جايىق وزەنى قاتقاننان كەيىن قول استىنداعى ادامدارمەن وزەننىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ كەتۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ. 1836-1837 جىلدارداعى بوكەي ورداسىنداعى حالىق قوزعالىسىنىڭ شىرقاۋ شىڭى رەتىندە تاستوبە شايقاسى بولعانىن ايتقان ءجون. يساتاي باتىر باستاعان كوتەرىلىسشىلەر زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان پاتشا اسكەرىمەن شايقاستا قاھارماندىقتىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتتى. تاستوبە شايقاسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن قازاقتىڭ سوعىس تاريحىنا جازىلۋعا لايىق وقيعا رەتىندە باعالاۋ كەرەك.
تەگىندە يساتاي مەن ماحامبەت پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتى مەن سۇلتان بايماعانبەت ايشۋاقوۆ باستاعان جەرگىلىكتى فەودالداردىڭ قاراپايىم حالىقتى ەزىپ-جانشۋىنا قارسى ازاتتىق كۇرەستى ۇيىمداستىردى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە يساتاي تايمان ۇلى كىشى ءجۇزدىڭ باس باتىرى, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل ءبيى, كوشەلى شەشەنى, قىسقاسى ءالىم, جەتىرۋ جانە باي ۇلىنىڭ كوسەمىنە اينالدى. ولار الدىمەن سۇلتان قايىپقالي ەسىم ۇلىمەن اسكەري-ساياسي وداق قۇردى. ونىڭ سەبەبى يساتاي مەن ماحامبەتكە كىشى جۇزدەگى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى كۇرەسۋشىلەرمەن كۇش بىرىكتىرۋ قاجەت ەدى. ال قايىپقالي ەسىم ۇلى – پاتشا وكىمەتىنىڭ كىشى ءجۇزدى وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى جان اياماي كۇرەسىپ كەلە جاتقان ەر.
يساتاي تايمان ۇلى مەن قايىپقالي ەسىم ۇلى قۇرعان اسكەري وداق ءوز جەمىسىن بەردى. قوس قولباسشىنىڭ قول استىنا ءۇش مىڭنان اسا سارباز جينالدى. ارينە, بۇل از كۇش ەمەس ەدى. تەك ولاردىڭ قارۋ-جاراعى عانا زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان پاتشا وكىمەتىنىڭ اسكەرىنەن الدەقايدا از بولاتىن. سونىمەن بىرگە كوتەرىلىسشىلەردىڭ جەڭىلۋىنە ۇيىمداستىرۋ كەزىندەگى قاتەلىكتەر مەن قوس قولباسشىنىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ الشاقتىعى كەرى اسەرىن تيگىزدى. ءيا, يساتاي تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلدى. بىراق بۇل قازاقستاننىڭ باتىس بولىگىنىڭ كەيىنگى دامۋىندا وزىندىك ءىز قالدىردى. اسىرەسە الىم-سالىقتىڭ كوتەرىلۋىنە بەلگىلى دارەجەدە شەكتەۋ قويىلدى. ىشكى وردادا حاندىق بيلىكتىڭ جويىلۋىن تەزدەتتى. جاڭگىر قايتىس بولعاننان كەيىن بوكەي حاندىعىنا حان تاعايىندالمادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشى-عالىمدارىمىز يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ باتىس ايماقتا حالىقتى ازاتتىق كۇرەسكە ۇيىمداستىرۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگىن كورسەتۋدە سامارقاۋلىق تانىتىپ وتىر. ولار تەك بوكەي ورداسىنداعى كوتەرىلىسكە كوڭىل ءبولىپ, ال كىشى ءجۇز جەرىنىڭ باتىس بولىگىندە 1838 جىلدىڭ العاشقى التى ايىنداعى بولعان وقيعالار كورسەتىلمەي قالۋدا. بار بولعانى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءۇش مىڭنان اسا ساربازدىڭ جينالۋى يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ, قايىپقاليدىڭ شارۋالاردى ءوز تەڭدىگى مەن ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە كوتەرۋ جولىنداعى وراسان زور ءىس-قيمىلىنىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز. ەگەر يساتاي مەن ماحامبەت, قايىپقالي باستاعان كوتەرىلىسشىلەر پاتشا وكىمەتىنىڭ كىشى ءجۇزدى وتارلاۋ ساياساتىنا قاۋىپ توندىرمەسە, پاتشا وكىمەتىنىڭ زەڭبىرەكتەرمەن قارۋلانعان اسكەر جىبەرىپ نەسى بار ەدى؟ الايدا ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشى-عالىمدارىمىز ءالى دە بۇل ماسەلەگە بىرجاقتى, ءۇستىرت قاراپ وتىر.
ارينە, كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلگەندىگىنە قاراماستان قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىندا وتارشىلدىق وزبىرلىق پەن فەودالدىق ەزگىگە قارسى كۇرەس تۋىن جاڭا ساتىعا كوتەرىپ, بۇقارانىڭ سانا-سەزىمىنىڭ ويانۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلار باستاۋىندا بولعان كوتەرىلىس 1837-1847 جىلدارداعى ك.قاسىم ۇلى, ە.كوتىباروۆ, ج.نۇرمۇحامەدوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن كوتەرىلىستەرگە, سونىمەن بىرگە 1869-1870 جىلدارداعى ورال, تورعاي وبلىستارى مەن ماڭعىستاۋداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە اسەرىن تيگىزدى. باسقاشا ايتقاندا, يساتاي تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىس XIX عاسىردىڭ I جارتىسىنداعى قازاقستان تاريحىنا ۇمىتىلماستاي وقيعا بولىپ ەندى. كوتەرىلىستىڭ ءون بويىندا يساتاي تايمان ۇلىنىڭ قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەندىگى انىق بايقالدى. ءار جاقتان الەۋمەتتىك قۇرامى ءارتۇرلى توپتاردىڭ باسىن قۇراۋ ۇلكەن ىسكەرلىكتى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتى قاجەت ەتەتىن بولسا, مۇنداي قاسيەت يساتاي باتىردان تابىلدى. ول كەدەي شارۋالارمەن قاتار اۋقاتتى ادامداردى, بيلەر مەن باتىرلاردى, سۇلتانداردى كۇرەسكە جۇمىلدىردى.
يساتاي تايمان ۇلى – ار-نامىسقا بەرىك, قايتپاس ەر, ەلىنە مەيىرىمدى, ونى قورعاۋعا ارقاشان دايىن, ارتىندا ونەگەلى ءىسى قالعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قولباسشىسى. كوتەرىلىس باسشىسى باسىنان وتكەن اۋىر ءارى قاۋىپتى وقيعالارعا مويىمايتىن قايسارلىق كورسەتىپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ازاتتىق ءۇشىن الىسىپ ءوتتى. تەك يساتاي عانا «ولگەنىنشە كوپتى سوڭىنا ەرتە الدى»
(ح.دوسمۇحامەدوۆ). وسى كوتەرىلىس تاريحىن العاشقى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ا.ريازانوۆ يساتايدى «قازاقتىڭ ۇلتتىق باتىرى» دەپ اتادى.
قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعىن اڭساعان يساتاي باتىردى ەشقانداي سىناق تا, جەكە باسىنىڭ قايعى-قاسىرەتى دە جاسىتا المادى. ورىس ءجۋرناليسى ن.ساۆيچەۆ يساتاي باتىر تۋرالى: «تىپ-تىنىش تۇرعان اسپاندى ءتىلىپ, شۋىلداي اعىپ, جان-جاعىنا وت شاشىپ, جۇرتتى تاڭ قالدىرىپ كەلە جاتقان مەتەوردى كورەسىز. تاپ وسى مەتەور سياقتى جارقىن بەينەلى, ابزال, تەرەڭ اقىل-ويدىڭ يەسى, حالىق قامىن ويلاعان قاجىرلى باتىر – يساتاي» دەپ جازعان ەدى. شىندىعىندا ول – قارا حالىقتىڭ قامى ءۇشىن قول باستاپ, قاندى شايقاسقا تۇسكەن, ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا قۇربان بولعان ۇلت باتىرى.
امانكەلدى شامعونوۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
اتىراۋ وبلىسى
