سوعان سايكەس وداق قۇرامىنداعى باسقا دا رەسپۋبليكالار ءوز مەملەكەتتىك سىيلىعىن تاعايىنداعان ەدى. قازاقستان اباي اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىق دەپ بەلگىلەدى. العاشقى لاۋرەاتتارى ت. احتانوۆ, ح. ەسەنجانوۆ, س. مۇقانوۆتار بولعان مەملەكەتتىك سىيلىق تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اباي اتىنداعى دەگەن مارتەبەسىنەن ايىرىلعان ەدى.
حاكىمنىڭ 175 جىلدىعى اياسىندا سىيلىق قايتا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق اتاندى. مەرەيلى مەزەت, مارتەبەلى جىلدىڭ اسەرىنەن بە, بيىل بۇل سىيلىققا شىعارماسىن ۇسىنۋشىلار كوپ-اق بولدى. كوميسسيانىڭ ەكى وتىرىسىنان (اشىق جانە جابىق داۋىس بەرۋ) كەيىن رەسمي مالىمدەمە جاريالانباستان جەتى شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ سىيلىققا لايىقتى دەپ تانىلعانى انىقتالدى. وسى تۇستا كوزى تىرىسىندە كلاسسيك اتانعان جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى – تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمى ءتىزىم ىشىنەن تابىلماعانى قوعامدىق پىكىر تۋدىرعان ەدى. ال وقىرمان جانە قالامگەرلەر قاۋىمى ءوزىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسىن سىيلىق يەلەرىنىڭ اراسىنان كورگىسى كەلەتىنىن اشىق ايتتى. سوڭعى ءسوزدى ەل باسشىسىنان كۇتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جازۋشى تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ كانديداتۋراسىن قولداپ, سىيلىق العان سەگىز قالامگەردىڭ ءبىرى ەتۋى – ادەبي جىلدىڭ ەڭ ادىلەتتى شەشىمى رەتىندە باعالاندى. بۇل – شىن مانىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ انىقتىعىن تاعى ايشىقتاعان قادام بولدى.
جىل زاڭى
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى اياسىندا بەكىتىلىپ, 2017 جىلدان باستاپ ىسكە اسقان «قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتى ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ قاعيدالارى» باعدارلاماسى بويىنشا اۆتور قۇقىعى 70 جىلعا شەكتەلەتىن. بۇل قاعيداعا قوعامدا ءتۇرلى نارازى پىكىرلەر تۋىنداعان بولاتىن.
وسى ءبىر كۇرمەۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى 2020 جىلدىڭ سوڭىنداعى مادەنيەت تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن بىرقاتار وزگەرىس ارقىلى شەشىلىپ, اۆتورلىق قۇقىقتى ساتىپ الۋ مەرزىمى 70 جىلدان 5 جىلعا قىسقاردى.
ياعني جاڭا زاڭ بويىنشا ەندى اۆتوردىڭ قۇقى شەكتەلمەيدى. باستىسى, اۆتور باسپامەن كەلىسىمگە كەلۋى كەرەك. دەمەك, باسپا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا اۆتوردان كىتابىن ساتىپ الىپ, شىعارۋ قۇقىنا يە بولادى. ول مەرزىم بىتكەن سوڭ اۆتوردىڭ قايتا شىعارۋعا قۇقى بار. بۇل ەڭ الدىمەن بەكىتىلگەن مەرزىمگە بايلانىستى.
جومارت جازۋشىلار ءبىر جىلدا ءبىر توم ۇسىنسا, بۇكىل عۇمىرىندا ءبىر عانا كىتاپتىق شىعارما بەرەتىن قالامگەرلەر دە از ەمەس. قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ دەرلىگى وسىنداي. ابايدىڭ ءوزى ءبىر تومدىق ولەڭ قالدىرسا, ماحامبەتتەن باس-اياعى سەكسەن ولەڭ امانات. ارعى-بەرگى ادەبي كەزەڭدەردە بۇل تاقىلەتتەس مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. توگىلىپ تۇسكەن تولەگەننەن دە قالعانى وسى شاما. وسىنى ويلاعاندا, ءبىر عۇمىرىندا ءبىر عانا كىتاپ جازاتىن قالامگەرلەردىڭ كوبى بار بايلىعىن ازىن-اۋلاق اقى ءۇشىن 70 جىلعا مەملەكەتكە بەرۋى ارقاعا ايازداي باتاتىن جاعداي ەدى. وسىنى شەشكەن زاڭ, شىن مانىندە «جىل زاڭى» اتانۋعا ابدەن لايىق.
سونىمەن ساتىپ الىناتىن ادەبيەتتەردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىنا بايلانىستى ەنگىزىلگەن بىرقاتار وزگەرىستەر 2020 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا كۇشىنە ەندى.
جىل ۇسىنىسى
بالالار تاقىرىبىنا قالام تارتاتىنداردى «دانىشپانداردىڭ اقىنى», «دانىشپانداردىڭ جازۋشىسى» دەيتىن ءسوز اۋەلدە-اق قالىپتاسقان.
ونىڭ ءمانى – بالا جانىنىڭ سونشا نازىك, بالا قيالىنىڭ شەكسىز, بالا الەمىنىڭ تۇنىق ءارى تاڭعاجايىپ بولاتىنىندا جاتىر. وقىرمان ورتا جولدان شىقپايدى, عايىپتان پايدا بولمايدى, ول بەسىكتەن قالىپتاسادى. بەسىك جىرى, انا ءالديى, اتا مەن اجە ەرتەگىسى, حالىقتىق رۋحاني قاينار باستاۋلار, بالالار ادەبيەتى كلاسسيكاسى ارقىلى وقىرمان جەتىلەدى. كىتاپ وقيتىن بالالار كىتاپ وقيتىن قوعامدى قۇرادى. ال ءوز كەزەگىندە وقىرمان قوعام – ەڭ ىزگى, رۋحاني كەمەل, ساناسى جەتىلگەن, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى بەرىك ورناعان قوعام بولادى.
كەيىنگى جىلدارى بالالار ادەبيەتىنىڭ كەنجەلەپ قالعانى, بالالارعا ارناپ جازاتىن جازۋشى قالامگەرلەردىڭ سيرەپ بارا جاتقانى انىق بولدى. ونىڭ سان الۋان سەبەبى دە جوق ەمەس. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس وسى ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر. كەزەك كۇتتىرمەس كەڭ تاقىرىپقا اينالدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى ۇكىمەت باسشىسىنا بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ ء«تيىستى باعدارلامالار اياسىندا بالالار ادەبيەتىن دامىتۋعا ارنايى قارجى ءبولۋدى ۇسىنامىز. بالالارعا ارنالعان كىتاپتاردى باسىپ شىعارۋعا جەڭىلدىك بەرۋ ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتۋ قاجەت» دەپ ۇسىنىسىن ايتتى. ادەبيەتكە قاتىستى ماسەلەدە وسى ۇسىنىستى «جىل ۇسىنىسى» دەپ تاپقاندى ءجون سانادىق.
جىل تاقىرىبى
الەم ادەبيەتىندە باس-اياعى 36 درامالىق سيۋجەت بار دەيدى جورج پولتي. بارلىق سيۋجەت گىلگامەش, ياعني ءبارىن كورگەن باتىر جايلى داستاندا, عۇلاما گومەردىڭ جىر-اڭىزدارىندا, قاسيەتتى كىتاپتاردا تاسقا باسقانداي تاڭبالانىپ, سان الۋان سيتۋاتسيالار جازىلعان, ايتىلعان, جەتەر جەرىنە جەتكەن. بىراق ءاربىر ءداۋىر ءوزىنىڭ جاڭا يدەيالارىمەن, جاڭا تاقىرىپتارىمەن كەلەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ زاماننىڭ ماڭدايىنا جازىلعان جاڭا تاقىرىپ جاھاندىق پاندەميا, جانۋار-جاندىكتەن جۇعاتىن ۆيرۋس.
وتكەن عاسىرلاردىڭ دا وزەگىن تالدىرعان وبالار, ىندەتتەر, دەرتتەر بولدى. ءار ءجۇز جىل سايىن قايىرا سوعىپ, قابىرعا سوككەندەي بولعان سول ىندەتتەر دە ءوز كەزەڭىنىڭ قالامىنا ازىق ەدى. دۇنيەجۇزى ادەبيەتىندە سول زاۋالدار جايلى ءبىرشاما شىعارمالار جازىلدى. سولاردىڭ جاڭعىرىعى, ادامزات قيالىندا دامىپ, جەتىلىپ, ءوسىپ, وركەن جايعان نۇسقالارى – جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرىن جويىپ, يا بولماسا وزگەرتىپ, قۇبىلتىپ, مۋتاتسياعا ۇشىراتىپ, زومبيگە اينالدىرىپ بارىنشا تالداندى, تالقىعا ءتۇستى, جازۋشى مەن ستسەناريشىلەرگە تالعاجاۋ بولدى.
اقپارات الماسۋدىڭ اسىپ دامىعان ۋاقىتىندا ادامزات بالاسىنىڭ الەمدىك ەپيدەميا, جاھاندىق پاندەميا دەرلىك ۆيرۋسپەن بەتپە-بەت جولىعىپ وتىرعانى جاڭا. سوندىقتان دا وسى ءبىر جىلدىڭ ەڭ باستى تاقىرىبى – كوروناۆيرۋس ىندەتى بولۋى تاڭعالاتىن جايت ەمەس. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تۇسىنداعى يسپان تۇماۋىنان كەيىنگى جويقىن جاۋ دا وسى بولىپ وتىر. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, كينو ءوندىرىسى, الەۋمەتتىك جەلى, قالامگەرلەر قاۋىمىن بىرىكتىرگەن, ءبىر يدەيا توڭىرەگىنە ۇيىستىرىپ, ءبىر تاقىرىپ اۋانىندا اينالسوقتاتقان دا وسى ىندەت.
ءبىز ءالى سوعىستىڭ ىشىندەمىز, ءبىز ءالى جولدامىز, ءتاڭىرى قالاپ وسى دەرت تىيىلعان سوڭ دا ادەبيەتتە بەرىسى – ەلۋ جىل, ءارىسى – عاسىرعا ازىق بولار تاقىرىبىڭىز دا وسى شىعار. سول توقسان تاراۋلى تاقىرىپتى كىم اشىپ, كىم وسى كەزەڭگە سوزدەن ەڭ ۇلى ەسكەرتكىش تۇرعىزادى ەكەن؟! ماسەلە – سوندا.
جىل كىتابى
حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن مادەني-رۋحاني ءىس-شارالار ءوتتى. سولاردىڭ ەڭ اۋقىمدىسى, ءجونى دە, جولى دا بولەك ىرگەلى ەڭبەك رەتىندە اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنىمىز – اباي شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى.
بۇل باسىلىمدى دايارلاپ باسىپ شىعارۋ ءىسى قيىندىعى مول, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى جۇمىس. سوندىقتان دا مۇنداي رۋحاني ماڭىزى زور ىسكە جىلدار وتكىزىپ بارىپ ورالاتىنى دا سودان. اتالعان جيناق تا 1995 جىلعى ەكى تومدىقتان كەيىن 25 جىلدان سوڭ جارىق كورىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك, كۇنى بۇگىنگە دەيىن اباي شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى ون مارتە (1909, 1922(24), 1933, 1939, 1945, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995 ) جارىق كورگەن ەكەن. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا (م.اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن) دايىندالعان.
جاڭا جيناقتى دايارلاۋدا, ەڭ الدىمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن جارىق كورگەن باسىلىمدار سالىستىرىلىپ, تۇگەل قايتا قارالىپتى. جانە ونداعى م.اۋەزوۆ قالىپتاستىرعان ۇستانىمدار نەگىزگە الىنعان. اسىرەسە 1933, 1957, 1961 جىلدارداعى جيناقتارعا باس ابايتانۋشى قولىمەن ەنگىزىلگەن جاڭا شىعارمالار مەن وعان بەرىلگەن تۇسىنىكتەر پايدالانىلدى. ال جاڭا جيناقتىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن جۇيەلەۋدە اباي شىعارمالارىنىڭ ەڭ سوڭعى تولىق باسىلىمى جانە تاريحي-مادەني مۇرا رەتىندە يۋنەسكو قورعاۋىنا الىنعان 1995 جىلعى نۇسقانىڭ قۇرىلىمى مەن نەگىزگى ارقاۋىن ساقتاۋعا تىرىسقان.
ايتا كەتەيىك, ءۇش تومدىق «جازۋشى» باسپاسىنان 3000 دانامەن باسىلىپ شىعىپ, كىتاپحانالارعا تاراتىلدى.
جىل پوەماسى
قازاقتىڭ قابىرعالى اقىنى عالىم جايلىبايدىڭ ولەڭدەرىن وقي باستاعاندا ارقانىڭ تەڭىزدەي تولقىپ, تەبىرەنىپ جاتقان اقسەلەۋلى دالاسى, سول دالاداعى كوكتەم نوسەرى, كۇركىرەگەن كۇننەن ورە جونەلگەن بوكەن لاعى, ءبىر ءسات قالىقتاۋ كۇيىندە قاناتىن كەرە تۇرىپ قالعان دالا قىرانى كوز الدىڭىزعا كەلەدى.
ەندى بىردە قاراڭعى ءتۇندى جارىپ شىعىپ, تاۋ ءىشىن كۇڭىرەنتىپ ساكەن سالعان ءان الىستان ەمىس-ەمىس ەستىلەتىندەي.
عالىم جايلىباي جۇيتكي اققان جىلدارعا ەن سالعانداي جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اقىن. وقىرماندار اقىننىڭ تولعاقتى, تولايىم پوەمالارىن اسىعا كۇتىپ, اقىن سالعان ەنىنەن تانىعانداي ءوز كىتاپ سورەلەرىنە ەنشىلەپ الىپ وتىرادى. دۇنيەجۇزىلىك پاندەميا, الەمدەگى, ەلىمىزدەگى كارانتين, ۇرەي مەن ءۇمىت, قاۋىپ پەن قاتەر قالام ۇستاعان قاي جاندى دا قامسىز, ۋايىمسىز قالدىرعان جوق. سونىڭ ءبىر بەلگىسى – شەر تولقىتىپ شىعارعان وي ۋىتىنداي, اششى كوز جاسىنداي وسى پوەما. «سۇراق بەلگىسى» – ادامنىڭ وزىنە, قوعامعا, الەمگە, زامانعا داتى, سونىڭ ءبارىنىڭ ادامعا داتى. ماڭگىلىك ساۋال, ماڭگىلىك ساۋعا. اقىننىڭ ساۋالى, اقىننىڭ ساۋعاسى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ جاۋابىن كىم بەرەدى؟ كىم بەرە الادى؟..
دۇنيەنى دەندەگەن دەرتتىڭ داۋاسىن ىزدەگەن ءدۇدامال شاقتا جازىلعان «سۇراق بەلگىسى» پوەماسىن دەر شاعىندا جازىلعان تۋىندى دەپ تانىدىق. اقىننىڭ ىشكى تولقىنىسى قوعام تىنىسىمەن ۇيلەسىم تاپقانداي.
ايتا كەتەيىك, پوەما «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانىپ, وقىرمان قاۋىم اراسىندا كوپ تالقىلانعان ەدى.
جىل اڭگىمەسى
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «ۇرەيلى ءۇش كۇن» اتتى اڭگىمەسى وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ءبىرشاما ۋاقىت بويى الەۋمەتتىك جەلىدە تالقىلاندى.
قازاق ادەبيەتىنە جاڭا ءبىر تىنىس بولىپ سەزىلگەن بۇل شىعارما انتيۋتوپيا جانرىندا جازىلعان. مازمۇنى دا, فورماسى دا وزگەشە ستيلدەگى ءھام بولاشاقتى بولجاعان اڭگىمەنىڭ اۋانى ەرەك, وقيعاسى اۋىر. بۇل تۋرالى اۆتوردىڭ ءوزى: «ۇرەيلى ءۇش كۇن» اڭگىمەسىنىڭ بىرنەشە استارى بار, ونى تولىق كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى تالداۋ جاساۋ كەرەك بولادى. ءاسىلى, انتيۋتوپيا (نەمەسە ديستوپيا) جانرى – شەتەل ادەبيەتىندە سۇرانىسقا يە جانر. بۇل جانر قيسىق اينا سياقتى, وقىرمانعا قازىر كىم ەكەنىمىزدى نەمەسە كەلەشەكتە قايدا بارىپ ات شالدىراتىنىمىزدى كورسەتىپ كەتەدى. الەمدىك كلاسسيكا دەپ سانالاتىن «1984» نەمەسە «فارەنگەيت بويىنشا 451 گرادۋس» انتيۋتوپيا روماندارىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن وقىلاتىنى سودان بولسا كەرەك (وكىنىشتىسى, وسىنداي شىعارمالار قازاق تىلىنە اۋدارىلماي جاتىر). ال ادامزات قوعامى ۇلكەن وزگەرىس قارساڭىندا تۇر, الدىمىزدا الەۋمەتتىك, تەحنوگەندىك پروبلەمالار بار ەكەنى تاعى بەلگىلى. سول زامانعا جەتكەندە ادام ءوزىنىڭ ادامشىلىعىن ساقتاي الا ما, جوق پا, «ۇرەيلى ءۇش كۇن» وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەيدى», دەيدى. ال ادەبيەتشى, سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى بۇل اڭگىمەنىڭ قازاق پروزاسىنا بەلەس بولاتىنىن ايتادى. «انتيۋتوپيا كوپتەگەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەن قيىن جانر ەدى. كەزىندە ءبارىمىز دە كوبو ابەنىڭ «باسا-كوكتەپ كىرگەندەر», ەۆگەني ءزامياتيننىڭ ء«بىز» شىعارمالارىن ءسۇيسىنىپ وقىعان بولاتىنبىز. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نوبەل سىيلىعىن ەنشىلەگەن كادزۋو يسيگۋرونىڭ ەڭ مىقتى شىعارماسى دا ونىڭ «قول ۇزبە مەنەن» دەپ اتالاتىن انتيۋتوپيالىق رومانى. نۇرجاننىڭ مىنا اڭگىمەسى ءدال بۇگىنگى تاڭداعى قازاق پروزاسى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق», دەدى.
ەرلان ءجۇنىس,
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
