مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم. جىل باسىندا بالالار بالاباقشاعا باردى. قازاقستاندا توتەنشە جاعداي جاريالانعاننان باستاپ مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ۋاقىتشا جابىلدى. الايدا بىرقاتار وڭىردەگى بالاباقشالار جۇمىس ىستەپ تۇردى. سەبەبى وندا ەپيدەميالىق جاعداي قالىپتى بولدى. سوعان قاراماستان, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اتا-انالارعا بالالارىن ۇيدە قالدىرۋعا كەڭەس بەردى. جىل ورتاسىنا قاراي ەپيدەميالىق جاعدايى جاقسى وڭىرلەردەگى بالاباقشالار اقىرىنداپ, ءبىر توپتاعى بالا سانىن 15-تەن اسىرماي جۇمىس ىستەي باستادى. ال جىل سوڭىنداعى ايلاردا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار كارانتيندىك تالاپتاردى ساقتاپ بىرتە-بىرتە قالىپتى قىزمەتىنە كوشتى.
وسىنداي تۇراقسىز تىرلىكتىڭ اراسىندا جوسپارلى جۇمىستار دا جۇرگىزىلىپ وتىردى. ماسەلەن, بيىل اتا-انالاردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلگەن سىڭايلى. سەبەبى بالاباقشادان ورىن الۋ ءتارتىبى جۇيەلەندى. ەندى اتا-انالار كەزەككە قويۋ قىزمەتىن تەك ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ كەڭسەسى ارقىلى عانا ەمەس, سونداي-اق ءوز بەتىمەن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» بولىمدەرى نەمەسە «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ۆەب-پورتالى ارقىلى جۇزەگە اسىرا الادى. سوندىقتان كوپتەگەن قۇجاتتى جان-جاقتان جيناپ ءجۇرۋدىڭ قاجەتى جوق.
ايتپاقشى, العاش رەت بالاباقشا كەزەگىنە تىركەلگەندەر اراسىندا باسىمدىق ەڭ الدىمەن پەداگوگتەردىڭ بالالارىنا جانە مۇگەدەك بالاسى بار وتباسىلاردىڭ بۇلدىرشىندەرىنە بەرىلەتىن بولدى.
ورتا ءبىلىم بەرۋ. شىنى كەرەك, 2020 جىل ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندەگى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اۋىر جۇك ءتۇسىردى. الەمدەگى 100-دەن اسا مەملەكەت, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بالالارعا ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىن كارانتيننىڭ كەسىرىنەن وقىتۋدىڭ بارىمىزگە تاڭسىق, جاڭا فورماتىنا كوشىرۋگە ءماجبۇر بولدى. تەك كەيىندەۋ ەپيدەميالىق احۋالى دۇرىس وڭىرلەردەگى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەرگە ءداستۇرلى فورماتتا وقىتۋعا رۇقسات بەرىلدى. ەلىمىزدەگى ورتا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءبارى نەگىزىنەن سوڭعى ءتورتىنشى توقساندى قاشىقتان وقىدى.
مۇعالىمدەر جۇمىس جۇكتەمەسىنىڭ ەكى-ءۇش ەسەگە ارتۋىنان ابدەن ابىگەرگە ءتۇستى. باستى باعىت بەرەتىن, كۇندەلىكتى كورىپ ۇيرەنگەن مۇعالىمدەرىنەن الىستاعان وقۋشىلار ەنەسىنەن كوز جازعان قوشاقاندارداي كۇي كەشتى. اتا-انالار ابدىرادى. بالالارىن مەكتەپكە جىبەرىپ قويىپ, جايباراقات جۇمىسىنا جونەلەتىن ولار ەندى ۇيدە مۇعالىم بولۋعا اينالدى. سول ساتتەن باستاپ اتا-انالار تاراپىنان وقۋدى جازعا قالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار, پەتيتسيالار جولداندى. وسىدان سوڭ ۇكىمەت كوپ بالالى وتباسىلار مەن تەحنيكاعا مۇقتاج مۇعالىمدەردى كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتە باستادى. مەكتەپتەگى تەحنيكالار ۋاقىتشا پايدالانۋعا تاراتىلدى, ساتىپ الىنعانى دا كوپ. مينيسترلىك 30 شاقتى ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ونى ينتەرنەتسىز قولدانۋعا جاعداي جاسادى. ارتىنشا كوپ اتا-انا جاڭا فورماتقا بوي ۇيرەتىپ, پەداگوگ قاۋىمنىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, قولداۋعا كوشتى. ويتكەنى وقۋدى جازعا قالدىرۋ وقۋشىلاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايى, بولجاپ بىلۋگە كەلمەيتىن كارانتين, وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ دەمالىسى, مەكتەپتەردەگى جازعى جوندەۋ, ارتىق كەتەتىن قارجىلىق شىعىندار, بالالاردىڭ ناعىز وقيتىن كەزىندەگى ۋاقىتىن كەتىرىپ الۋ قاۋپى, ءشول دە, شولەيت تە بار ۇلان-عايىر دالامىزدىڭ كليماتتىق (وڭتۇستىكتە قاتتى ىستىق, ال مەكتەپتەردە جەلدەتكىش جوق) ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەگەن ۇسىنىس بولدى.
«توتەنشە توقسان» ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن ۇيلەستىرۋشىلەرگە دە, ۇيىمداستىرۋشى مۇعالىمدەرگە دە, وعان اتسالىساتىن اتا-انالار مەن بولاشاعىمىز بالالارعا دا ۇلكەن تاجىريبە بولىپ, جاڭا فورماتتا باستالعان قىركۇيەكتەگى جاڭا وقۋ جىلى بىردەن ءبىر ىزگە ءتۇستى. مۇندا ارينە, پەداگوگ قاۋىمنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ەرەن. وسىعان وراي مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى بيىل تاعى 25 پايىزعا ءوستى. بۇعان قوسا ولار بىلىكتىلىگىنە, داپتەر تەكسەرىپ, سىنىپقا جەتەكشىلىك ەتكەنىنە, سونداي-اق ماگيسترلىك دارەجەسىنە قوسىمشا ۇستەمەاقى الا الادى.
جالپى, وقۋمەن قاتار مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىنىپ جاتقان مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسى دا توقتاعان جوق. ويتكەنى ەلىمىزدە ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتىق مەكتەپتەردىڭ سانى كوپ. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى – جاڭا مەكتەپتەر سالۋ. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلى 100-گە جۋىق جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل – شامامەن 50 مىڭ بالانى جاڭا وقۋ وشاعىنداعى جاڭا ورىنمەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز.
بارىنەن بۇرىن بيىل ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر ءۇشىن توسىن سىناققا تولى جىل رەتىندە ەستە قالعانداي. سەبەبى وقۋ پروتسەسى عانا ەمەس, ۇبت دا بۇرىنعىدان بولەكتەۋ بولدى. اكادەميالىق ادالدىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن جاڭا نورماعا سايكەس تەستىلەۋ تالاپتارىن بۇزعان تالاپكەرلەر ەمتيحانعا جىبەرىلمەدى. ناتيجەسىندە, تىيىم سالىنعان زاتتاردى ەمتيحانعا كىرگىزۋگە ارەكەت ەتەتىندەر سانى 70 ەسەگە ازايدى, 2019 جىلى 128 مىڭنان اسا تەلەفون تابىلسا, 2020 جىلى ولاردىڭ سانى 2500-گە جۋىق بولدى. الايدا ەمتيحان قورىتىندىسىن جويۋ فاكتىسى 100 ەسەگە كوبەيدى: 2019 جىلى 128 تەلەفون الىپ كىرۋ فاكتىسى ورىن الىپ, 24 تالاپكەردىڭ عانا ۇبت ناتيجەلەرى جويىلسا, بيىل تىيىم سالىنعان زاتتار تابىلعان بارلىق 2500 ادامعا قاتاڭ شارا قولدانىلدى. بۇل تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ: ء«يا, ۇبت-نىڭ ورتاشا ۇپايى تومەندەدى, پايىزدىق مولشەردە شەكتى بالل جيناعان تالاپكەرلەردىڭ سانى ەداۋىر ازايدى. بۇل – تەستىلەۋدىڭ ءادىل ءوتۋى ءۇشىن جاسالعان قادام. بيىل ۇبت وتكىزۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى نەمەسە جۇمىستى ناشار ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن 20-دان اسا كوميسسيا مۇشەلەرى مەن باسشىلارى جازالاندى. نەگىزىنەن تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە كوميسسيا قۇرامىندا بىرنەشە مىڭ ادامنىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1,5 ملرد تەڭگە جۇمساۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك, ونىڭ ۇستىنە بۇنىڭ ناتيجەسى ءتيىمسىز. سوندىقتان اتالعان ءراسىم زاماناۋي پروكتورينگ پەن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى قامتاماسىز ەتىلگەن ەلەكتروندى فورماتقا وتەدى», دەدى.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ. كوللەدج ستۋدەنتتەرى دە بيىلعى قيىندىقتاردى كوپپەن بىرگە, انىعى بارلىق ءبىلىم الۋشىمەن بىردەي ەڭسەردى. اياقاستى قابىلدانعان شەشىم, قاشىقتان وقىتۋ سوڭعى ۋاقىتتا دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشكەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا دا وڭاي تيگەن جوق. ويتكەنى ەندى ماماندانىپ كەلە جاتقان ستۋدەنتتەر ءۇشىن وندىرىستەگى تاجىريبەنىڭ ماڭىزى زور. بىراق كوپ كوللەدجدەردە كاسىپتىك تاجىريبەدەن ءوتۋ كەيىنگە قالدى.
قاشىقتان وقىتۋ كەزىندە كەيبىر كوللەدجدەر جاتاقحانالاردى تەگىن ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىپ, ستۋدەنتتەردىڭ وقۋىن ويداعىداي جالعاستىرۋىنا جاعداي جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەر اۋىلىنا شاپقىلاماي, جاتاقحانادا جاتىپ وقۋعا مۇمكىندىك الدى. ال كارانتين كەزىندە قاشىقتان ءبىلىم بەرگەن ەلورداداعى 35 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ ىشىندەگى جاتاقحانادا جاتىپ وقۋىن جالعاستىرعان 157 ستۋدەنتكە تاماقتانۋى ءۇشىن وتەماقى قاراستىرىلدى. قوسا كەتۋ كەرەك, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى ساقتالدى.
جوعارى ءبىلىم. ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى – بىلىكتى كادرلاردىڭ قولىندا. بيىل بولاشاق پەداگوگتەردى دايارلاۋ ىسىندە ىلگەرىلەۋ بايقالدى. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مامىر ايىنداعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا تۇسەتىن ابيتۋريەنتتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرىپ, ستيپەنديا مولشەرىن 42 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي 1 قىركۇيەكتەن باستاپ بولاشاق پەداگوگتەردىڭ ستيپەندياسى 42 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى. بۇل بارلىق ماماندىقتىڭ ىشىندەگى ەڭ جوعارعى ستيپەنديا بولدى. بولاشاق پەداگوگتەردىڭ ستيپەندياسى ارتىپ قانا قويماي, پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا ءتۇسۋ تالاپتارى دا كۇشەيتىلدى. بيىلعى ماۋسىم ايىنان باستاپ پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن شەكتى بالل بىردەن 70 بولىپ بەلگىلەندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل «التىن بەلگى» يەگەرلەرىنىڭ اراسىندا پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعاندار سانى 1,7 ەسە ءوستى, ال كوپتەگەن باعىت بويىنشا ورتاشا بالل 100-دەن استى.
ءبىز بىلىكتى كادر دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىپ, سول كادرلاردى وقىتاتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارىن نازاردان تىس قالدىرعانداي ەدىك. بۇل ولقىلىقتىڭ دا ورنى تولعانداي بولدى. وسى تۇرعىدا ەڭ وزەكتى ماسەلە – البەتتە مۇعالىمدەردەن دە تومەن الاتىن وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى. اتالعان ماسەلە جونىندە ۆەدومستۆو باسشىسى ا.ايماعامبەتوۆ: «ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوو وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. بيىل پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنىڭ قۇنى ارتى. سونىڭ ەسەبىنەن وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى كوبەيتىلدى. 1 قىركۇيەكتەن باستاپ ورتا ەسەپپەن ۇلتتىق جوو-دا جالاقى كولەمى 28%-عا, ال مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە 20%-عا ءوستى. ارينە ءبىز مۇنىمەن عانا شەكتەلمەي, وسى باعىتتاعى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرامىز», دەدى.
جوو وقىتۋشىلارىنىڭ جۇمىس ونىمدىلىگىن مولايتىپ, ەڭبەككە دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋعا تەك جالاقى ماسەلەسى توسقاۋىل بولىپ تۇر دەسەك, قاتەلەسەمىز. وقىتۋشىلاردىڭ باستى مىندەتى – ءبىلىم بەرۋ. بىراق ەسەپ بەرۋ, جوسپارلار تولتىرۋ سياقتى قاجەتى شامالى مىندەتتەمەلەر نەگىزگى جۇمىسپەن اينالىسۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. وسىنى ەسكەرگەن مينيسترلىك وقىتۋشىلار تولتىراتىن قۇجاتتار كولەمىن ەداۋىر قىسقارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر تاپسىرىپ جۇرگەن 11 قۇجات الىنىپ تاستالدى. ولاردىڭ اراسىندا وقۋ ۋاقىتىن اي سايىنعى جانە جىلدىق ەسەپكە الۋ ۆەدوموستارى, ءبىلىم الۋشىلاردى ارالىق جانە قورىتىندى اتتەستاتتاۋعا ارنالعان بىرنەشە ەمتيحان ۆەدوموستارى, قورىتىندى اتتەستاتتاۋدى وتكىزۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىستارىنىڭ ءارتۇرلى حاتتامالارى جانە تاعى باسقاسى بار.
عىلىم. بيىل اقيقاتىندا عىلىمنىڭ, وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ مارتەبەسى ارتقان جىل بولدى. سەبەبى پاندەميا بىزگە عالىمدار ەڭبەگىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىندىردى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنا بارىپ, عالىمدارمەن كەزدەسۋدە: «قازىر بارشا الەمنىڭ جانە بۇكىلالەمدىك ەكونوميكانىڭ تاعدىرى عالىمداردىڭ قولىندا. بۇل ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الەمنىڭ تاعدىرىن فۋتبولشىلار, شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى ەمەس, عالىمدار شەشەدى. ءبىز وسى جاعدايدان ساباق الۋعا ءتيىسپىز», دەدى.
وتاندىق عىلىمنىڭ بيىلعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينانى جانە كوروناۆيرۋستى انىقتايتىن تەست-جۇيەنى ازىرلەگەنى بولدى. بۇل عالىمدارىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋشىلەرمەن, دامىعان ەلدەردەگى مىقتى ماماندارمەن تەرەزەسى تەڭ, الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. عالىمدارىمىزدىڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى كۇرەسى وسى ەكى ەڭبەكپەن عانا شەكتەلىپ قالمادى. عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ستوپ كوروناۆيرۋس» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جاس عالىمدارعا ارناپ Young Researchers Alliance بولگەن گرانتتىڭ يەگەرلەرىنەن وكپەنى جاساندى جەلدەتۋ اپپاراتىن, كوروناۆيرۋستى 15 مينۋتتا انىقتايتىن تەست-جۇيە, ۆيرۋسقا قارسى يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن تاعامدىق ءبيوونىم, بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتىڭ ويلاپ تابىلعانىن بىلدىك. مىنە, قاتارىن تولاسسىز تولىقتىرا بەرۋگە بولاتىن ءتىزىم – وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ قانداي قولداۋعا بولسىن لايىق دەڭگەيدىڭ انىق كورسەتكىشى.
عىلىم ادەتتە دوكتورانتۋرادان باستالادى. ال دوكتورانتتاردىڭ ستيپەندياسى بيىل 102 مىڭ تەڭگەدەن 150 مىڭ تەڭگەگە ارتتى. دەسەك تە دوكتورانتۋرادا وقۋ وڭاي ەمەس, وقىپ بىتكەن سوڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاۋ ودان ەكى ەسە قيىن. سەبەبى دوكتورانتتىڭ 7 ماقالا تاپسىرۋ مىندەتىن ورىنداۋ كۇندىز كۇلكىنى, تۇندە ۇيقىنى ۇمىتۋعا الىپ كەلەدى نەمەسە جەڭىل جولمەن ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەيدى. مىنە, وسى پروبلەماعا بيىل نۇكتە قويىلدى. ەندى ساپاسى تومەن جۋرنالداردا 7 ماقالا جاريالاعاننىڭ ورنىنا, جوعارى كۆارتيلگە كىرەتىن باسىلىمداردا 1-2 ەڭبەك جاريالانسا جەتكىلىكتى. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كۆارتيل قۇرامىنا كىرەتىن جۋرنالداردا 1 عىلىمي ماقالا شىقسا, وزگە جاريالانىمدار ءتىپتى تالاپ ەتىلمەيدى دە. بۇل عالىمداردىڭ كاسىبي الەۋەتىن ارتتىرۋعا سەپتەسەتىنى ءسوزسىز.
