قازاقتىڭ ءسوز ونەرى ەجەلگى زاماننان بەرى ءۇش تۇردە جاسالىپ, عۇمىر كەشىپ, ءبىزدىڭ داۋىرگە جەتتى. ولار – حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى (فولكلور), اۆتورلىق اۋىز ادەبيەتى (اقىن-جىراۋلار پوەزياسى) جانە جازباشا ادەبيەت (كونە تۇركى ماتىندەرىنەن باستاۋ الادى). وسى ۇشەۋىنىڭ سوڭعى ەكەۋى بۇگىنگى شاقتا دا دامىپ كەلەدى. قازىرگى كوپجانرلى ادەبيەتىمىز بەن بۇگىندەرى ءوتىپ جاتقان ايتىستارىمىز بۇرىنعى ءداستۇردى جالعاستىرۋمەن بىرگە جاڭاشا, سونى سيپاتتا كورىنىس بەرىپ, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە يە بولۋدا. مۇنىڭ سەبەبى از ەمەس, سولاردىڭ ءبىرى جاڭا جازباشا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن سالعان اباي مەن اۆتورلىق اۋىز ادەبيەتىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, وعان جاڭا سيپات دارىتقان جامبىلدىڭ شىعارماشىلىعى, ولاردىڭ ادەبي-كوركەمدىك ۇستانىمى مەن تالاپ-تالعامى. وسى ەكى ۇلى ءسوز زەرگەرىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدىڭ, رۋحانياتىمىزدىڭ دامۋىندا تاريحي ءرول اتقارعانى ءۇشىن قازاق حالقى ولاردىڭ ەسىمىن, مۇراسىن ارقاشان ارداقتاپ, ۇلىقتاپ كەلەدى, دارىپتەي بەرمەك. ءسوزىمىزدىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە ابايدىڭ دا, جامبىلدىڭ دا 150 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ وتكەنىن, جىل سايىن ولاردىڭ تۋعان كۇنىندە وتكىزىلەتىن الۋان ءتۇرلى سالتاناتتى جينالىستى, شىعارماشىلىق, عىلىمي شارالاردى ەسكە الۋعا بولادى. دەيتۇرعانمەن, ادەبيەتىمىزدىڭ ەكى الىبىن تولىق زەرتتەدىك, تانىپ-بىلدىك دەپ ايتا المايمىز. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ولار تۋرالى از جازىلعان جوق, بىراق زەرتتەۋلەر مەن ماقالالاردىڭ كوبى كوممۋنيستىك يدەولوگيا تۇرعىسىندا بولعانى بەلگىلى. ال ەندى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بۇكىل تاريحىمىزدى, رۋحاني مۇرامىزدى قايتا قاراپ, ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسى مەن مىندەتى تالاپتارىنا سايكەس جاڭاشا زەردەلەپ, باعالاپ جاتقانىمىزدا ابايدىڭ دا, جامبىلدىڭ دا مۇراسىنا قازاق كوزىمەن قاراپ, ءسوز ونەرىمىزدىڭ تابيعاتىنان شىعاتىن زاڭدىلىقتار نەگىزىندە زەرتتەۋ قاجەتتىگى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ماقساتى – جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى كەلەشەكتە قالاي ناسيحاتتالىپ, زەرتتەلۋگە ءتيىس, الدا قانداي ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەگەن ويلارىمىزدى ورتاعا سالۋ.
جاكەڭنىڭ شىعارمالارى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مىڭداعان, ميلليونداعان دانامەن قازاق, ورىس, تاعى باسقا تىلدەردە جارىق كورگەنى بارشاعا ايان. 1930-1950 جىلداردىڭ اراسىندا ول كىسىنىڭ ولەڭدەرى بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولدى, 160-تان استام شەت تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, جەر شارىنا تارادى. اقيقاتىندا, قازاق حالقىن دۇنيە جۇزىنە العاش تانىتقان ادام جامبىل دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سولاي بولا تۇرسا دا جاكەڭدى ءالى دە لايىقتى دارەجەدە, جاڭاشا تاني دا, كورسەتە دە الماي ءجۇرمىز. راس, جەكەلەگەن ماقالالاردا جىر الىبى تۋرالى ءبىرشاما جاڭا كوزقاراس, سونى ويلار بار. الايدا بۇل جەتكىلىكسىز ەكەنى تۇسىنىكتى, ولارمەن شەكتەلىپ قالماساق كەرەك.
ادەتتە ءبىز ۇلى تۇلعالارىمىز حاقىندا ولاردىڭ مەرەيلى تويلارى جاقىنداعاندا عانا ويلانىپ, جەدەلدەتىپ قاۋلى قابىلداپ, ءىس-شارالاردى بەلگىلەپ, توي كۇندەردى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالامىز. وكىنىشكە قاراي, ويلاعاندارىمىزدىڭ كوبىسى اسىعىس ىستەلىپ, كەيبىرى ورىندالماي قالاتىنى بار. كەزىندە ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا قاتىستى قاۋلىنىڭ جوباسى مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 1990 جىلى, ياعني باقانداي 5 جىل بۇرىن دايىندالعان ەدى. ماحامبەت اقىننىڭ 200 جىلدىعىنا ازىرلىك ءتورت جىل بويى ءجۇردى. جامبىلدىڭ 175 جىلدىعىن قاي جاعىنان بولسا دا, اسىرەسە شىعارماشىلىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋ مەن زەردەلەۋ, ۇلىقتاۋ جاعىنان جوعارى دارەجەدە وتكىزۋ ماقساتىندا وسى كۇننەن باستاپ قاجەتتى قۇجات قابىلداپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى بەلگىلەپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا كىرىسكەن ءجون سياقتى. مۇنداي وتە ماڭىزدى ىستە باستى نازار عىلىمي-شىعارماشىلىق ماسەلەلەرگە اۋدارىلعانى ورىندى بولار ەدى. بۇل سالادا وتە اۋقىمدى ءارى قيىن دا جاۋاپتى جۇمىستار بار.
ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الاتىن شارۋا – جامبىلدىڭ ءوزى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دۇنيەلەردىڭ ءبارىن قامتىعان «بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش» جاساۋ. ەندىگى جاڭا كورسەتكىش – جاكەڭنىڭ بىزدە, شەتتە شىققان ءوز شىعارمالارىن, اقىن جايىندا جازىلعان ماقالالاردى, زەرتتەۋلەردى, ولەڭدەر مەن پوەمالاردى, تۇسىرىلگەن فيلمدەردى, ساحناعا قويىلعان سپەكتاكلدەردى, سالىنعان سۋرەتتەردى, تاعى باسقا تۋىندىلاردى تۇگەل تىزىمدەگەن, سيپاتتاعان ەڭبەك بولۋعا ءتيىس.
ەكىنشىدەن, اسا جاۋاپتى ءارى زور ماڭىزدى ءىس – «جامبىل شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن» قۇراستىرىپ, جارىققا شىعارۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي باسىلىم بولعان جوق. ەڭ العاشقى تولىق دەپ سانالعان 1946 جىلعى كىتاپ ءوز ماعىناسىنداعى ناعىز اكادەميالىق جيناق بولا المادى جانە ول قازىر ىزدەپ تابا المايتىن دۇنيەگە اينالدى. ودان كەيىنگى باسىلىمدار دا تولىق ەمەس, نەگىزىنەن, تاڭدامالى سيپاتتا بولدى. بۇلاي بولۋدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ونىڭ باستىسى ي.ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىق اشكەرەلەنگەن سوڭ جاكەڭنىڭ ول تۋرالى جانە سول شاقتاعى پارتيا, كەڭەس قايراتكەرلەرى جايىندا شىعارعان ولەڭ-تولعاۋلارىن تسەنزۋرا كىتاپتارعا ەنگىزبەيتىن. تاعى ءبىر سەبەپ – تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اقىننىڭ كەڭەس كەزىندەگى كومپارتيانىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق ۇگىت-ناسيحاتىنىڭ اسەرىنەن تۋىنداعان شىعارمالارىن جيناققا ەنگىزىپ, بۇگىنگى وقىرمانعا ۇسىنۋ ورىنسىز دەپ ءتۇسىنۋ. البەتتە قازىرگى جاعدايدا بۇل سەبەپتەر ەسكى ۇعىمداردىڭ سارقىنشاعى دەپ قابىلدانۋعا ءتيىس. جەكە مەملەكەت بولىپ, بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەن شاقتا بۇرىنعىداي شەتتەن نەمەسە جوعارىدان تۇسەتىن ساياسي-يدەولوگيالىق نۇسقاۋلاردان, قىسپاقتاردان, تسەنزۋرادان قۇتىلىپ, وي ەركىندىگى, ءسوز بوستاندىعى, پىكىرلىك پليۋراليزم ورناعان زاماندا ەسكىلىكتىڭ تۇتقىنىنان شىعاتىن مەزگىل جەتتى دەپ بىلەمىز. قازىرگى ۋاقىتتا ادەبيەت پەن ونەردى, كوركەم تۋىندىلاردى تالداپ, باعالاعاندا كەڭەس كەزىندەگىدەي تەك ساياسي, الەۋمەتتىك شارتتى ۇستانباي, ءار شىعارمانى كوركەمدىك پەن ەستەتيكالىق قۇندىلىعى جاعىنان زەردەلەۋ ءبىرىنشى كەزەكتە بولۋى كەرەك. بۇگىنگى جاڭا تالاپتىڭ ءبىرى – «ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىسى تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك», دەگەن عانا ءپرينتسيپتى قولدانباي, «ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىسىن تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الۋ. ولاي بولسا, ادەبي, تاعى باسقا مۇرامىزدى دا وسى تۇرعىدان قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۋىپ وتىر. ەندىگى ءبىر تالاپ – ءاربىر شىعارمانى ونىڭ قانداي قوعامدىق, ساياسي جاعدايدا دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرۋ جانە سول ءداۋىرىنىڭ تالاپ-تالعامىنا ۇشتاستىرا زەرتتەۋ كەرەكتىگى. ءۇشىنشى تالاپ – شىعارمانىڭ اۆتورى وزىنەن بۇرىنعى ءداستۇردى قالاي جالعاستىردى, وعان ءوزى نە قوستى دەگەن شارت باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. مىنە, جاكەڭنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن قۇراستىرعاندا وسى تالاپتار نەگىزگە الىنسا دۇرىس بولار ەدى, ويتكەنى ونىڭ ولەڭدەرى, تولعاۋلارى, داستاندارى بۇل تالاپتارعا تولىق ساي كەلەدى, ال مۇنىڭ ءوزى اقىن مۇراسىن جاڭاشا باعالاپ, زەردەلەۋگە تىرەك بولادى, ونىڭ تۇلعاسىن جان-جاقتى ەتىپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقىننىڭ شىعارمالارى سول زاماننىڭ كوركەم بەينەسى ەكەنىن ءارى جامبىل دا سول زاماننىڭ پەرزەنتى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
جامبىل – اقىن, جىراۋ, جىرشى. جامبىل – ويشىل, تاريح كۋاگەرى, ءومىر شىندىعىن جىرلاۋشى. ونىڭ وراسان تالانتى كەز كەلگەن شىعارماسىنان كورىنىپ تۇرادى. كوركەمسوزدىڭ حاس شەبەرى رەتىندە ول نەبىر عاجايىپ تەڭەۋ, مەتافورالاردى قولدانىپ, ءسوزدى ويناتادى, قۇبىلتادى, جاڭا ءسوز ورالىمدارىن جاساپ, بەينەلى تىركەستەر تۋدىرادى, وزىنە دەيىنگى اقىن-جىراۋلار ۇلگىسىن پايدالانا وتىرىپ, ونى جاڭارتا دامىتادى, ءسويتىپ وزىندىك ءسوز قولدانۋ مانەرىن قالىپتاستىرادى. ءوزىنىڭ وسىنداي اسقان كوركەم شەبەرلىگى مەن مارجان تالانتىن جامبىل بۇرىنعى جىراۋلارشا مەملەكەت باسشىلارىنا تىكەلەي قاراتا ارناۋ ايتىپ, ەلدىك, بىرلىك, تاتۋلىق, وتاندى ءسۇيۋ, قورعاۋ سەكىلدى ءوز كەزىندە وتە اكتۋالدى بولعان ماسەلەلەردى كوتەرۋگە جۇمساعان. ەرتەدەگى جىراۋلار سياقتى ۇلكەن جيىنداردا, جوعارعى كەڭەس سەسسيالارىندا, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قينالعان حالىققا ارناعان تولعاۋ-ولەڭدەرى كوركەمدىك ساپاسى مەن ەموتسيالىق كۇش-قۋاتى تۇرعىسىنان جاڭا, بۇگىنگى كوزقاراسپەن باعالانۋعا ءتيىس جانە كەڭەس كەزىندەگى ءومىر مەن ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدى دا ەسكەرۋ قاجەت.
ەسكە تۇسىرەيىكشى, بۇرىنعى ءبىزدىڭ كلاسسيك جىراۋلارىمىز حانعا ارناي سويلەمەيتىن بە ەدى, ءامىرشى مەن حالىق قينالعان شاقتا, ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعاندا اقىل ايتىپ, وتكەن-كەتكەندى شولىپ, كەلەشەكتى بارلاي ايتىپ, جۇرتتى بىرلىككە, سابىرلىققا شاقىرماۋشى ما ەدى؟! سىپىرا جىراۋدىڭ توقتامىسقا, اسان قايعىنىڭ جانىبەككە, شالكيىزدىڭ بي تەمىرگە, جيەمبەتتىڭ ەسىمگە, بۇقاردىڭ ابىلايعا ايتقاندارى جامبىلدىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوسەمدەرىنە ايتقانىنان بولەك ەمەس قوي! جىراۋلار نەگە سولاي ايتتى؟ ايتقىزعان ءدال سول شاقتاعى تاريحي-قوعامدىق جاعداي. جامبىل دا ءوز ۋاقىتىنداعى قوعامى, قاۋىمى تالاپ ەتكەن سوڭ ايتتى. سول ءۇشىن ونى كىنالاۋعا بولا ما؟ ارينە, بولمايدى. ءپالى, جالعىز جامبىل عانا كەڭەس وكىمەتىن ماقتادى ما؟ ول زاماندا كەڭەس وكىمەتىن, ونىڭ كوسەمدەرىن ماداقتاماعان, دارىپتەمەگەن اقىن-جازۋشى بۇكىل وداقتا بولعان جوق. وداق قانا ەمەس, شەتەلدەردە دە كەڭەسكە, پارتيا باسشىلارىنا ارنالعان دۇنيەلەر تۋىپ جاتتى. وسىنىڭ ءبارى – شىندىق قوي, تاريح قوي. ەندەشە, نەگە ءبىز شىندىقتى كولەگەيلەپ, تاريحتان الىپ تاستاۋىمىز كەرەك؟ ولاي ىستەيتىن بولساق, ءبىز كومپارتيانىڭ سىڭارجاق ساياساتىنا قايتا ۇرىنامىز. بۇكىل مادەني, ادەبي مۇرامىزدى «مىناۋ جاقسى, حالىقتىكى», «مىناۋ جامان, حالىققا جات» دەپ تاريحىمىزعا, وي-سانامىزعا قيانات جاساعان جوقپىز با؟ دەمەك, مۇنداي ساۋاتسىزدىقتى, قاتەلىكتى قايتالاۋعا حاقىمىز جوق. ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارىنا, مەيلى ول مۇرا بولسىن, مەيلى بۇگىنگى شىعارما بولسىن, ەڭ الدىمەن رۋحانيات تۇرعىسىنان قاراعان ءجون, ولاردى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق جاعىنان تۇسىنە ءبىلىپ, باعالاعان دۇرىس. اقىندى, جازۋشىنى «نەنى جازدى» دەپ قانا ەمەس, «قالاي جازدى» دەپ تانيتىن شارت العا شىعۋى كەرەك. وسى اسپەكتىدەن كەلگەندە جاكەڭنىڭ كەڭەس وكىمەتى مەن پارتيا كوسەمدەرىنە جانە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ارناعان ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى كوركەمدىك, اسىرەسە ەموتسيالىق قۋاتى جاعىنان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى, ولار ناعىز جىراۋلىق پوەزيانىڭ ۇلگىسى. دەمەك, ولاردى جاقسى عىلىمي تۇسىنىكتەرمەن اكادەميالىق جيناققا ەنگىزۋ تاريحي ادىلدىك بولادى دەپ ويلايمىز. اكادەميالىق تولىق جيناق قۇراستىرىلسا, ول ءوز كەزەگىندە جامبىلتانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, بۇل سالادا باسقا دا قاجەتتى ىستەرگە نەگىز بولارى انىق.
ونى جاساۋ بارىسىندا جاكەڭ تۋىندىلارىندا باياندالاتىن تاريحي وقيعالار, ءسوز بولاتىن تۇلعالار, جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى مول دەرەك جينالادى. دەمەك, جامبىل جانە تاريح, جامبىل جانە قوعام, جامبىل جانە ونەر, جامبىل جانە مادەنيەت دەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزسە, جامبىلتانۋ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلەرى كۇمانسىز.
اكادەميالىق تولىق جيناق «جامبىل ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» جاساۋ ءۇشىن بىردەن-ءبىر دەرەك بولماق. مۇنداي سوزدىك جاكەڭ ءتىلىنىڭ عانا ەمەس, قازاق ءتىلىنىڭ ەكى عاسىردا قالاي دامىپ, وزگەرگەنىن دە كورسەتەرى انىق. اقىننىڭ ءحىح جانە حح عاسىرلاردا تۋعان شىعارمالارىن سالىستىرا زەرتتەپ, ءتىل تاريحىنا قاتىستى تىڭ بايقاۋلار جاساۋعا بولادى.
جامبىل شىعارمالارىنىڭ شەتەلدە جاريالانۋى قانداي دارەجەدە؟
ۇلى اقىن ولەڭ-جىرلارى الەمنىڭ 160-تان استام تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ال 150 جىلدىق تويىنا وراي قىتايدا, يراندا, رەسەيدە جيناعى جارىققا شىقتى. سول كەزدەگى, سول ەلدەگى ەلشى قايراتكەرلەر مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, تايىر مانسۇروۆتار وسى كىتاپتاردى اۋدارتىپ شىعارعان ەدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ ماسكەۋدەن ورىس تىلىندە كىتاپ جازىپ ۇسىندى. تۇركيادا ەلشى بولىپ تۇرعاندا جانسەيىت تۇيمەباەۆ ءبىراز يگى شارالار ۇيىمداستىردى, ءسۇيىنباي, جامبىل كىتابىن تۇرىكشەگە اۋدارتىپ شىعاردى. اسىرەسە تۇركسوي-دا جانە سول ەلدە ەلشىلىكتە ىستەگەن مالىك وتارباەۆ دەگەن تالانتتى قالامگەردىڭ ۇسىنىسى مەن ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە انكارادا ءسۇيىنباي ەسكەرتكىشى مەن الاڭى اشىلدى, ءبىر كوشەگە جامبىل ەسىمى بەرىلىپ, وسى اقىندار جايلى اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى.
ەندى ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى جامبىلدىڭ تاڭدامالى ءبىر تومدىعىن التى تىلگە اۋدارىپ, تاراتسا دۇرىس بولار ەدى.
جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ العىسوزىمەن 1996 جىلى ءۇش تىلدە «جامبىل الەمى» اتتى فوتوالبوم ون بەس مىڭ دانامەن چەحوسلاۆاكيادان باسىپ شىعارىلىپ, مەرەيتويدا قوناقتارعا كادە-سىي رەتىندە تاراتىلعان ەدى. سول ءداستۇردى جالعاستىرىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە «الەمدى جىرى شارلاعان» اتتى فوتوالبوم شىعارۋمىز كەرەك-اق.
وسىدان ون بەس جىل بۇرىن جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا «جامبىل جانە تۇرىك الەمى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وندا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باسشىسى د.قاسەيىنوۆ, اكادەميك عالىمدار, تۇركىتانۋشىلار بايانداما جاساپ, «جامبىل – تۇركى الەمىنىڭ باس اقىنى» دەگەن باعا بەردى.
جامبىل مۇراسىن شەتەلدە ناسيحاتتاۋ, جيناعىن شىعارۋدا ەلىمىزدىڭ شەتەلدەگى ەلشىلەرى بەلسەندىلىك تانىتادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
جامبىل مەرەيتويىنا ارناپ كىتاپتار شىعارۋ جايلى پىكىرىمىزدى بىلدىرە كەتپەكپىز. ۇلى اقىننىڭ 170 جىلدىعىنا شىمكەنت, تالدىقورعان, قوستاناي قالالارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر جيناقتار ازىرلەدى. ال اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەدوگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتى ءتورت تومدىعىن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەكى تومدىعىن شىعاردى.
بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن س.بەگاليننىڭ «جامبىل» رومانى تۇڭعىش رەت جارىق كوردى. ساپارعالي بەگالين جاكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە ون جىل بويى ۇلى اقىن ەلىندە بولىپ, عۇمىرناماسىن جازىپ العان. بىراق ونى شىعارۋعا رۇقسات بەرمەي, ورتەتىپ جىبەرگەن. ءبىر داناسىن وزىنە قۇپيا ۇستاپ, جاستىعىنىڭ ىشىنە سالىپ, تىكتىرىپ ساقتاعان بۇل وتە قۇندى جادىگەر قىسقارتىلىپ, جارتى عاسىردان كەيىن تاۋەلسىزدىك كەزىندە از تارالىممەن ازەر شىقتى. ەندى سول س.بەگالين نۇسقاسىن تەزدەتىپ, تولىق كۇيىندە شىعارۋىمىز كەرەك. جامبىلعا جاڭاشا كوزقاراستاعى ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر ازىرلەنۋى قاجەت, بىراق ونداي ەڭبەكتەردە كومپليمەنتارلىقتان گورى عىلىمي جاعىنا كوڭىل بولىنسە.
كوركەمسۋرەتتى فيلم تۇسىرگەنىمىزدە اسىعىستىققا جول بەرمەگەنىمىز ءجون. ساپالى, سالماقتى تولىققاندى كينو ءتۇسىرۋ – ەلدىگىمىزگە سىن. جاسىراتىنى جوق تاريحي تۇلعالار جايلى اسىعىس-ۇسىگىس شالا, پىسپەگەن دۇنيەلەردى كورىپ قارنىمىز اشادى.
جامبىل جايلى دوكۋمەنتتى فيلم ءتۇسىرىپ, ول بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنە ساي جان-جاقتى قامتىلعان سوم تۋىندى بولىپ, ەتالون رەتىندە كورسەتىلەتىن شىعارما بولعانى دۇرىس.
جامبىل جايلى شىعارمالاردىڭ جايى قالاي؟ شىنىن ايتقاندا, جامبىل بەينەسى كوركەم پروزادا ءالى كۇنگە دەيىن سومدالعان جوق. پ.كۋزنەتسوۆتىڭ «باقىتىن تاپقان ادام» دەپ جازعان رومانى ساياساتقا بەيىمدەلگەن پۋبليتسيستيكالىق دۇنيە. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جازىلعان م.جولداسبەكوۆتىڭ «جامبىلدىڭ جاستىق شاعى», ۋ.قاليجانوۆتىڭ پۋبليتسيستيكالىق-دەرەكتى شىعارماسى مەن ن.قاپالبەك ۇلىنىڭ «بالا جامبىل» پوۆەسى, ءبىرلى-جارىم جازۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرىنەن باسقا ەشتەڭە جوق. كەڭ تىنىستى, ۇلكەن اۋقىمدى ۇلى جىراۋ جايلى رومان جازىلماي جاتىر.
وسى ورايدا كەنەن ازىرباەۆتىڭ, تايىر جاروكوۆ باستاعان اقىنداردىڭ جاكەڭ جايلى تاڭداۋلى ولەڭدەرىن قۇراستىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ قويۋىمىز قاجەت.
جامبىل ەلىندە مىنانداي ىستەردى جۇزەگە اسىرساق دەگەن ۇسىنىستارىمىزدى بىلدىرمەكپىز. جامبىلدىڭ اتا-بابالارى بەيىتىنە مازار تۇرعىزۋ. اكەسى – جاپا, شەشەسى – ۇلدان, اتاسى ىستىباي, باۋىرلارى, بالالارى جاتقان قورىم-بەيىتتى كەزىندە ۇلكەن جۇرەكتى قايراتكەر ازامات س.ۇمبەتوۆ قورشاتىپ قويعان ەدى. ەندى وسى مازاردا جاتقانداردىڭ, تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى كورسەتىلىپ, ارنايى قۇلپىتاس ورناتىپ ۇستىنە مازار سالىنعانى ءجون-اق. جامبىل اۋىلىندا مۋزىكا مەكتەبىن, ۇزىناعاشتا ولكەتانۋ مۋزەيىن سالۋ دا كەزەك كۇتتىرمەس ماڭىزدى ماسەلە. جامبىلدى تاربيەلەپ, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي باپتاپ وسىرگەن سارىباي بي ايدوس ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولادى. بۇل تاريحي تۇلعاعا دا ءوز دارەجەسىندە تاريحي-تانىمدىق شارالار ۇيىمداستىرىلعانى ابزال.
جالپى, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىن – اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي-قورىق دەپ يۋنەسكو تىزىمىنە كىرگىزۋدى ويلاستىرساق.
وعان بۇل وڭىردەگى تاريحي-تانىمدىق, مادەني ەسكەرتكىشتەر, مۋزەيلەر, قورىقتار, فاۋنا مەن فلوراسى, تاريحي تۇلعالارى مولىنان جەتەدى.
پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ اباي ولەڭىن جاتقا ايتىپ, بۇكىل ەلىمىزگە ۇلكەن قوزعالىس تۋعىزدى. بۇل تاعىلىمدى ءىس «جامبىل جىلىندا» دا جالعاسىن تاباتىن شىعار دەپ ويلايمىز.
جامبىل جىلىندا ءار اۋىل 175 كوشەت وتىرعىزسا, ول ماۋەلەپ ءوسىپ, ءار اۋىل اجارىن اشادى عوي.
الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تالدىقورعاندا كورنەكى جەردە جامبىل ەسكەرتكىشى تۇرسا قانداي عانيبەت!
ال الماتىداعى دوستىق كوشەسىندەگى جىر الىبى ەسكەرتكىشىن جانىندا تۇرعان بيىك تۇعىرعا كوتەرىپ قويسا دەگەن كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىسى ەسكەرىلۋى ءتيىس.
م.اۋەزوۆ اتاپ كورسەتكەندەي: «جامبىل تەك ءوز شىعارمالارىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوزى تاربيەلەپ, باۋلىعان – ەر, ايەل اقىندار توبىمەن دە حالىق پوەزياسىنىڭ بۇتاعى, ءبۇرى مول بايتەرەگى». ۇلى اقىن تاربيەلەپ, جانىنا ەرتكەن كەنەن ازىرباەۆ, ۇمبەتالى كارىباەۆ, ەسداۋلەت قاندەكوۆ, ءسايادىل كەرىمبەكوۆ تاعى باسقا دا شاكىرتتەرى جايلى عىلىمي دەرەكتەر, سونداي-اق «جامبىلدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» دەگەن ارناۋلى كوپتومدىعى شىعارىلسا جامان بولماس ەدى. قىرعىز ەلىنە, ماسكەۋ ارحيۆىنە عىلىمي ەكپەديتسيا جىبەرىپ, جاڭا فاكتىلەر, دەرەكتەردى تابۋعا بولار ەدى.
ۇلى اقىننىڭ اۋىلىندا جىلدا 28 اقپان – تۋعان كۇنىنە وراي «جامبىل كۇنى» وتەدى. بۇل يگى ءداستۇر وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلداردا باستالعان بولاتىن. ال توقسانىنشى جىلداردان بەرى قاراي وبلىس اكىمدەرى وزدەرى قاتىسىپ, مازمۇندى وتۋىنە تىكەلەي اتسالىسۋدا.
«2021 جىلدى – جامبىل جىلى» دەپ جاريالاپ, كەشەندى جوسپار جاساپ, ۇلى اقىن ارۋاعىنا باس ءيىپ, دانا دا دارا الىپ اقىندى ارداقتاۋ – بۇگىنگى ۇرپاق پارىزى.
ءيا, جامبىل مەرەكەسى – جىر مەرەكەسى, حالىق مەرەكەسى. ونى ساپالى, مازمۇندى وتكىزسەك دەگەن وي-پىكىرلەرىمىزدىڭ ءبىر پاراسىن ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.
سەيىت قاسقاباسوۆ,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى,
جازۋشى, يۋنەسكو مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
