اۋرۋدى ادام تىلەپ المايدى. باسقا سالعان سوڭ سودان ايىعۋدىڭ, ءبىرجولا جازىلىپ كەتۋدىڭ جولدارىن بارىنشا ىزدەيدى. بۇگىنگى تاڭدا سان ءتۇرلى اۋىر ناۋقاستان ساۋىعۋدىڭ قوسىمشا ءبىر جولى – «شەتەلدە ەمدەلۋ» دەيتىن تۇسىنىك قالىپتاسقانى راس.
اۋرۋدى ادام تىلەپ المايدى. باسقا سالعان سوڭ سودان ايىعۋدىڭ, ءبىرجولا جازىلىپ كەتۋدىڭ جولدارىن بارىنشا ىزدەيدى. بۇگىنگى تاڭدا سان ءتۇرلى اۋىر ناۋقاستان ساۋىعۋدىڭ قوسىمشا ءبىر جولى – «شەتەلدە ەمدەلۋ» دەيتىن تۇسىنىك قالىپتاسقانى راس.
ءوز تۇرمىسى ءماز بولماسا دا, بالاسىن شەتەلگە ەمدەتۋگە اپارعان ءبىر جولداسىمىز: «بالاڭنىڭ دەنساۋلىعى بولماسا, جۇمىس ىستەگەنىڭ دە, اقشا تاپقانىڭ دا كوڭىلگە مەدەت بولمايدى ەكەن», دەگەندى ايتقان. اينالامىزداعى شەتەلدەرگە بارىپ ەمدەلىپ قايتقان ادامداردى سانامالاساق, كەم دەگەندە ءتورت-بەسەۋى اۋىزعا ىلىگەدى. بۇل, ارينە, ءبىر عانا ادامنىڭ اينالاسىنداعى جاعداي. ال شەتەلدەردە ەمدەلۋگە مۇمكىندىگى دە, اقشاسى دا بار بايلاردىڭ ورتاسى تۋرالى اڭگىمە مۇلدە باسقا. ينتەرنەتتى جاي عانا ءبىر ءسۇزىپ شىقساڭىز, گەرمانيا مەن ءيزرايلدىڭ, شۆەيتساريا مەن يتاليانىڭ, باسقا دا مەديتسيناسى مىقتى دامىعان ەلدەردىڭ اتاقتى كلينيكالارىن جارنامالاعان, سولارعا جەتكىزىپ سالۋعا قىزمەتىن ۇسىنعان كومپانيالاردىڭ كوپتىگىنەن كوزىڭىز تۇنادى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, مەيلى باي بول, جارلى بول, دەنساۋلىق ءۇشىن شەگىنەتىن جەر جوق. اسىرەسە, بايلار ايلاپ جاتىپ ەمدەلمەسە دە, ىشكى اعزاسىن تۇگەلدەي تەكسەرۋدەن وتكىزۋگە ۋاقىتىن دا, اقشاسىن دا جۇمسايتىنىن شەتەلدەردە تەكسەرۋدەن وتكىزۋ قىزمەتىن ۇسىنعان كومپانيالاردىڭ كوپتىگى دە ايعاقتاپ تۇرعانداي. مىسالى, ىشكى اعزالاردى گەرمانياداعى كلينيكالاردا تەكسەرتۋ ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 6 مىڭ ەۋرو توڭىرەگىندە قاراجات جۇمسالادى. بۇل – جولعا كەتەتىن قارجىدان بولەك, 4 كۇن قوناقۇيدە تۇنەۋ مەن تەكسەرىلۋ قىزمەتىنىڭ قۇنى. بۇدان بولەك, قازاقستان حالقىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ەلوردادا وتكەن ۇلكەن ءبىر جيىندا ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگتىڭ باسقارما باستىعى, پروفەسسور الماز شارمان وتانداستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە ەمدەلۋ ءۇشىن جىل سايىن 200-250 ميلليون دوللار كولەمىندە اقشا جۇمسايتىنىن ايتقانى دا ەستە. سوعان قاراعاندا, شەتەلدەردە ەمدەلۋ قالتالى وتانداستارىمىز ءۇشىن اناۋ ايتقانداي قيىن شارۋا ەمەس.
شەتەلدەردە ەمدەلۋ قازىنا ءۇشىن قانشاعا ءتۇسىپ جاتىر دەيتىن قىزىعۋشىلىق توڭىرەگىندە دە ىزدەنىپ كوردىك. سوڭعى جىلدارداعى مالىمەت مىناداي: 2009 جىلى مەملەكەت ەسەبىنەن شەتەلدەرگە 70 ناۋقاس جىبەرىلگەن. ولارعا 20 ميلليارد 53,9 ميلليون تەڭگە توڭىرەگىندە (128,1 ميلليون دوللار) قارجى جۇمسالعان. 2010 جىلى 42 ناۋقاس شەتەلدەردە 1 ميلليارد 339,9 ميلليون تەڭگەگە (8,5 ميلليون دوللار), 2011 جىلى 65 ناۋقاس 2 ميلليارد 755,4 ميلليون تەڭگەگە (17,6 ميلليون دوللار) ەمدەلگەن. ال, 2012 جىلى 55 ادامدى شەتەلدەرگە ەمدەۋگە جىبەرۋ قۇنى 3 ميلليارد 896,6 ميلليون تەڭگەنى (24,8 ميلليون دوللار) قۇراعان. سوندا ءتورت جىلدىڭ ىشىندە 232 ناۋقاسقا مەملەكەت ەسەبىنەن 179 ميلليون دوللار اقشا جۇمسالعانى انىقتالىپ وتىر.
ءبىز بۇل اقپاراتتى «Tengri news» سايتىنان الدىق. ال, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلى ەمدەلگەن الگى 55 ناۋقاسقا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 678,5 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. سونداي-اق, بيىلعى جىلعا بولىنگەن قارجى – 1 ميلليارد تەڭگە. قالاي دەسەك تە, قازىنادان بولىنەتىن قاراجاتتىڭ باستاپقى جىلدارعا قاراعاندا جىلدان-جىلعا قىسقارىپ كەلە جاتقانى انىق. نەگە دەسەڭىز, ەلورداداعى زاماناۋي كلينيكالاردا بۇرىن جاسالماعان وتالاردىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى جاسالا باستادى. ونىڭ ىشىندە كەسپەي, اشپاي جاسالاتىن شاعىن ءينۆازيۆتى وتالاردان باستاپ اشىق جۇرەككە جاسالاتىن كۇردەلى وتالارعا دەيىن بار. سوڭعى جىلدارى باۋىر, بۇيرەك, وكپە, ۇيقى بەزىن اۋىستىرۋ كوپتەپ جاسالعانىن, ءتىپتى جۇرەك اۋىستىرۋ دا جۇزەگە اسقانىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. ترانسپلانتاتسيا, ياعني اعزالاردى اۋىستىرۋ ەمى بىزدە ەندى عانا دامي باستاعانى ءۇشىن, مەملەكەت قازىناسىمەن شەتەلدەردە ەمدەلۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعانداردىڭ 90 پايىزى اعزالاردى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ناۋقاستار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
ارينە, اڭگىمە مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا تىرەلگەندە ناقتىلىقتىڭ بولماۋى, شەتەلدەرگە ەمدەلۋ ءۇشىن كىمدەردىڭ بارعانى, ولاردىڭ ەمدەلۋ ناتيجەلەرى تۋرالى قولجەتىمدى اقپاراتتاردىڭ بولماۋى كوپتەگەن كۇماندى ويلارعا جەتەلەيتىنى انىق. مىسالى, ءتورت جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەت قارجىسىنا ەمدەلگەن 232 ناۋقاس – سونشا تاعدىر, سونشاما ءۇمىت پەن ارمان, تاۋەكەل... بۇلار كىمدەر؟ ەڭ سوڭعى ءۇمىتى مەملەكەتتىڭ قازىناسىنداعى قارجىعا تىرەلگەن, شىن مانىندە شەتەلگە ەمدەلمەسە اۋرۋىنان ايىعۋى نەعايبىل اۋىر حالدەگى ناۋقاستار ما الدە... بۇل, ارينە, قىلدان نازىك ساۋال. ونىڭ ار جاعىندا مەملەكەت بۇل ادامداردىڭ شەتەلدەردە ەمدەلۋىنە قول ۇشىن سوزعانىمەن, اقشالار بوسقا جەلگە ۇشپاي, ولار ناۋقاستارىنان تولىق ايىعىپ كەتتى مە, نە جاعدايى جاقساردى ما دەيتىن ءجىڭىشكە سۇراق تاعى بار.
جالپى, ۇكىمەت «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن شەتەلگە ەمدەلۋگە جىبەرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2009 جىلى قاۋلى شىعارعان. بۇل قاۋلىعا 2011 جىلى وزگەرىس ەنگىزىلدى. وندا شەتەلگە جىبەرىلۋگە ءتيىس اۋرۋلار مەن رەسپۋبليكانىڭ جەكە ساناتتاعى ازاماتتارىنىڭ تىزبەسى جاسالعان بولاتىن. بۇل تۋرالى قازاقستان ازاماتتارىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن شەتەلگە ەمدەلۋگە جىبەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس ورگانىنىڭ مۇشەسى, م.ع.د. پروفەسسور ءاليحان دوساحانوۆ بىلاي دەيدى: «شەتەلگە جىبەرۋ ءۇشىن ناقتىلانعان سەگىز ءتۇرلى اۋرۋ بار. وعان قوسا, جاڭا تۋعان سابيلەر مەن 18 جاسقا دەيىنگى بالالار, سونداي-اق, ەرەكشە جاعدايلاردا قىزمەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋ كەزىندە اۋىر جاراقات العان جانە مەرتىككەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, رەسپۋبليكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ەمدەلىپ, بىراق ەمنىڭ وڭ ناتيجەسى بولماعان جاعدايدا شەتەلگە ەمدەلۋگە جىبەرىلەدى. ناۋقاستار شەتەلدەردە ۇكىمەتتىڭ شىعارعان ارنايى قاۋلىسى شەڭبەرىندە ەمدەلەدى. بۇل ءىستىڭ تەحنيكالىق جاعىمەن ءبىز شۇعىلدانامىز. ياعني, ناۋقاستاردىڭ قۇجاتتارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ, شەتەلدەردەگى كلينيكالارمەن حابارلاسۋ, سول كلينيكالاردىڭ ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداۋ سىندى جۇمىستاردى رەتتەپ بولعان سوڭ, كوميسسياعا حابارلايمىز. ۆيتسە-مينيستر ە.ءبايجۇنىسوۆ باسقاراتىن كوميسسيا ناۋقاستاردىڭ شەتەلگە ەمدەلۋى ءۇشىن ارى قاراي جۇمىس ىستەيدى».
بۇل اڭگىمەدە ءبىز كەز كەلگەن اۋىر ناۋقاستىڭ نە ونىڭ قامقورشىسىنىڭ تىكەلەي جۇمىس ورگانىنا حابارلاسا المايتىنىن بىلدىك. ناۋقاستاردىڭ شەتەلدەردە ەمدەلۋى ءۇشىن قويىلاتىن تالاپتار بار. ول ەلىمىزدەگى ەمدەۋ ورتالىقتارىندا ەم العان جانە سودان ناتيجە بولماعانى دالەلدەنگەن بولۋى شارت. سونداي-اق, ناۋقاستاردى شەتەلدەرگە ەمدەۋگە جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى وبلىستىق, قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرى, نە سول سالانىڭ رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى باس ماماندارى عانا ايتا الادى.
شەتەلدە ەمدەلۋ – جەكە ادام ءۇشىن دە, مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى ءۇشىن دە قىمباتقا تۇسەتىن ەمدەلۋدىڭ ءتۇرى. جوعارىدا دەنساۋلىعى سىر بەرگەن وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى شەتەلدە ەمدەلۋگە تالپىناتىنىن ايتتىق. ارينە, جوعارى مامانداندىرىلعان, ەڭ سوڭعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كلينيكالاردىڭ, ولار تۋرالى جارنامالاردىڭ كەز كەلگەن جانعا اسەرى كۇشتى. سوسىن اركىم ءوز قارجىسىنىڭ قوجايىنى, قايدا ەمدەلەتىنىن ءوزى بىلەدى. بىراق, ادىلەتتىلىك ءۇشىن, كوپتىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن مەملەكەت قارجىسىمەن ەمدەلۋ ماسەلەسىندە اشىقتىق, جاريالىلىق بولۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. ميلليون ەمەس, ميللياردتاپ قارجى ءبولىنىپ جاتقاندا, ول تۋرالى جان-جاقتى اقپاراتتاردىڭ ازدىعى كوڭىلدە كۇدىك ۇيالاتادى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
