سونى سەرپىلىس,ساناداعى سىلكىنىس

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر جىلى اياقتالار تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مەرەكەسى تاريحي تاڭداۋ كۇنى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋ كۇنى رەتىندە ەرەكشە بەلسەندىلىكپەن, ساياسي زور ورلەۋمەن اتاپ ءوتىلدى. بيىلعى جىلدى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار جاسامپاز ەڭبەككە, قاجىر-قايراتقا تولى بيىك اسۋلارمەن, جارقىن بەلەستەرمەن اياقتاعالى وتىر. بۇل ورايدا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قويىلعان تالاپتار مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىنە تىڭ سەرپىن بەرىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى ناقتى شەشۋگە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋدىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جايلىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, ەلباسى تاپسىرمالارى مەن وڭىرلىك باعدارلامالاردىڭ ويداعىداي ورىندالۋى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى. ناتيجەسىندە وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا بارلىق مىندەتتەمەلەر تابىستى ورىندالدى.

بەرەكەگە ۇلاسقان مەرەكەلى جىل

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر جىلى اياقتالار تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مەرەكەسى تاريحي تاڭداۋ كۇنى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋ كۇنى رەتىندە ەرەكشە بەلسەندىلىكپەن, ساياسي زور ورلەۋمەن اتاپ ءوتىلدى. بيىلعى جىلدى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار جاسامپاز ەڭبەككە, قاجىر-قايراتقا تولى بيىك اسۋلارمەن, جارقىن بەلەستەرمەن اياقتاعالى وتىر. بۇل ورايدا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قويىلعان تالاپتار مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىنە تىڭ سەرپىن بەرىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى ناقتى شەشۋگە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋدىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جايلىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, ەلباسى تاپسىرمالارى مەن وڭىرلىك باعدارلامالاردىڭ ويداعىداي ورىندالۋى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى. ناتيجەسىندە وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا بارلىق مىندەتتەمەلەر تابىستى ورىندالدى.

سوڭعى ءۇش جىل بويى وبلىستىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىپ, 111 پايىزدى قۇراپ وتىر. جان باسىنا شاققاندا 1,2 ميلليون تەڭگەنىڭ تاۋارلارى شىعارىلىپ, قىزمەتتەرى كورسەتىلدى. 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا ءونىم 1,5 ەسە ارتىق ءوندىرىلدى.

ءوڭىر ومىرىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن باستى سالا بولىپ تابىلادى. ونىڭ سەرپىندى دامۋىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ, ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلدى. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 58,2 پايىزى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل سالانىڭ الەۋەتىن ودان ءارى كوتەرە ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى داۋسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگرارلىق كەشەندى جان-جاقتى قولداۋ ساياساتى ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلە جاتقانىنا مىسالدار كوپ. بۇگىندە قىزىلجارلىق ديقاندار استىق داقىلدارىن الىس-جاقىن ەلدەرگە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىنا ەنىپ, ەكولوگيالىق تازا ءونىم وندىرۋگە جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقاسىندا, وڭىرلىك ءونىم وندىرۋدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 24 پايىزعا جەتتى. سۋبسيديالانۋ كولەمى ارتىپ, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىقتارىنا 9,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ينۆەستيتسيا تارتۋ مولشەرى دە ايتارلىقتاي ۇلعايىپ, 30 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى. ءسويتىپ, 193,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, الدىڭعى جىلعا قاراعاندا ءوسىم 11 پايىزعا ارتىق بولدى. ەگىنشىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋ, باسەكەگە قابىلەتتى داقىلدار ءوسىرۋ نىعايتىلدى. سوڭعى ەكى جىلدا اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى كولەمى 1,3, مايلى داقىلدار 1,5 ەسەگە, كوكونىس 6,2 پايىزعا مولايدى. اگرارلىق تاۋار وندىرۋشىلەر بيىل دا وتاندى مول استىقپەن قۋانتتى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان گەكتار بەرەكەلىگى 14,7 تسەنتنەردەن اينالىپ, 5,1 ميلليون توننا ەل ريزىعى قامبالارعا قۇيىلدى. ەلباسىنىڭ ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى شەڭبەرىندە شارۋاشىلىقتار ءىرى قارا مالىن ساتىپ اكەلدى. 21 اسىلتۇقىمدى رەپرودۋكتور, 5 مال سەمىرتۋ الاڭى قۇرىلدى. باعدارلاما الەۋەتىن ەت ءوندىرۋدىڭ 1,8, ءسۇتتىڭ 4,3 پايىزعا مولايۋىنان اڭعارۋعا بولادى.

ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 30 جوبانى ىسكە قوسىپ, 2 مىڭ ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ مىندەتى تۇر. قازىر 25,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 26 جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاراپ مىندەتتەمە ورىندالادى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى, مۇناي-گاز, تەمىرجول, ەنەرگەتيكا كەشەندەرى ۇلكەن الەۋەتكە يە. بۇل سالاداعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 125,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, يمپورتتىق ۇدەرىس ارتتى. وڭدەۋ ونەركاسىبى جاندانىپ, جىل باسىنان 5,5 پايىزعا ءوستى.

قۇرىلىس سالاسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋدە, تۇرعىنداردىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن باسپانا سۇرانىسىنا جاعداي جاساۋدا «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز 2020 جىلعا تامان 1,34 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي الاڭىن پايدالانۋعا بەرۋدى ويلاستىرۋدامىز. بۇل – قيال ەمەس, ورىندالاتىن ۋادە. بيىل 113,2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىگىمىز دە, قابىلەتىمىز دە تولىق جەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك از قامتىلعان جاندارعا, جاس وتباسىلارعا جالعا بەرىلەتىن ۇيلەر كوپتەپ تۇرعىزىلاتىن بولادى. قازىر وبلىس ورتالىعىنان شەتكەرى اۋماقتا جاڭا «بەرەكە» شاعىن اۋدانى بوي كوتەرىپ كەلەدى. وندا سالىنىپ جاتقان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, كوپقاباتتى ۇيلەر كەشەنى, الەۋمەتتىك عيماراتتار اۋماق سانىنە اينالارى ءسوزسىز. الداعى مىندەت – قۇرىلىس قارقىنىن تومەندەتپەۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمىن جوسپارلانعان مەجەگە جەتكىزۋ, بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن تولىق يگەرۋ. تۇرعىنداردى, اسىرەسە, اۋىلدىقتاردى تىرشىلىك نارىمەن قامتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا, «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 335 ەلدى مەكەنگە ساپالى اۋىزسۋ جەتكىزۋ سەكىلدى اۋقىمدى شارالار اتقارىلادى. بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا بۇل سالاعا رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى قازىنادان مول قارجى قاراستىرىلعان.

جۇمىسسىز ادامداردى جۇمىسقا ورنالاس­تىرۋ شارالارى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. باعدارلامانى قارجىلىق قولداۋ ءۇشىن 4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاردەمدەسۋىمەن 877 ادام الەۋمەتتىك جۇمىستارعا, 936 ادام جاستار تاجىريبەسىنە جىبەرىلدى. 300 ادام كاسىپتىك قايتا دايارلىقتان ءوتتى. ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىمەن 600 ادام شاعىن نەسيەلەر الدى. جىل اياعىنا دەيىن 11 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. سوڭعى ءۇش جىلدا 92 مىڭ ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانىن, جۇمىسسىزدار سانى 3,7 مىڭ ادامعا كەمىگەنىن, حالىقتىڭ تابىسى 1,3 ەسەگە كوبەيگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

ەلباسى ءوز جولداۋىندا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ۇسىنىپ, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم مەن كاسىبي ماشىق جايىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەنى بەلگىلى. وبلىستان بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 60 پايىزدان استامى الەۋمەتتىك سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. ول تۇسىنىكتى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا سوڭعى ءۇش جىلدا 35,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. بۇل بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. «بالاپان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى 1,6 ەسەگە ۇلعايىپ, 8,7 مىڭ جاڭا ورىن پايدا بولدى. ناتيجەسىندە بۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن قامتۋدى 52,1 پايىزدان 77 پايىزعا دەيىن ۇلعايتا الدىق. قازىر بۇل كورسەتكىش 89 پايىزعا كوتەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن 594 جاڭا ورىن اشىپ, قامتۋ كورسەتكىشىن 91 پايىزعا جەتكىزەتىن بولامىز. كەلەسى جىلى 120 بالاعا لايىقتالعان 720 ورىندى حيميا-بيولوگيا بەيىنىندەگى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى سالتاناتتى تۇردە ءوز ەسىگىن ايقارا اشاتىن بولادى. جاڭا بۋىن اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ۇزاقمەرزىمدى جاڭعىرتۋ اياسىندا ءبىرتالاي ىستەر تىندىرىلدى. سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ 47 پايىزى باعىتتالىپ, ەمدەۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, وسى زامانعى مەديتسينالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالۋى الدەقايدا جاقساردى. بالا تۋ كورسەتكىشى 0,8 پايىزعا ءوستى. كەرىسىنشە, جالپى ءولىم-ءجىتىم 5,4, سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 20,5, تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىققاندار 18,4 پايىزعا ازايدى. بيىل انا ءولىمى تىركەلگەن جوق.

اۋىلدىق جەرلەردەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا كوپ سىن ايتىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ماتەريالدىق بازانىڭ السىزدىگى مەن بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعىندا جاتىر. ەلباسى وسى ولقىلىقتاردى تۇزەتۋ تالابىن قويدى. بۇگىندە ارقايسىسى كۇنىنە 250 ناۋقاستى قابىلداي الاتىن 4 اۋداندىق ەمحانانىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ, كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. بيىل دارىگەرلەرمەن قامتۋ 2,4 پايىزعا كوبەيدى. دەسەك تە, اتقارىلعان جۇمىستارعا قاراماستان بۇل ماسەلە وتكىر كۇيىندە تۇر. ءالى دە 200-گە جۋىق جوعارى ءبىلىمدى مامان جەتىسپەيدى. كەلەم دەۋشىلەردى قۋانا قارسى الامىز. بارلىق الەۋمەتتىك جاعدايلار جاسالاتىنىنا كەپىلدىك بەرەمىز.

بيىل سولتۇستىكقازاقستاندىقتار كەڭىنەن تويلاعان اتاۋلى مەرەكەلەر, ايتۋى وقيعالار مادەني ءومىرىمىزدى, رۋحىمىزدى بايىتىپ, جاس ۇرپاقتى جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋدىڭ, قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەپ-قاستەرلەۋدىڭ تاماشا مەكتەبىنە اينالدى. ن.نازارباەۆ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» ماقالاسىندا ءوز ءداۋىرىنىڭ اسقان قولباسشىسى, ديپلوماتى دەپ باعا بەرگەن كورنەكتى تۇلعانىڭ 300 جىلدىعى ونىڭ ءىزى تالاي قالعان قىزىلجار وڭىرىندە دە ءتۇرلى شارالارعا ۇلاستى. قىزىلجار توپىراعى تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەرگە باي. سولاردىڭ بىرەگەيىنە ەل ىشىندە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» اتالىپ كەتكەن, بىردە اسكەري لازارەتكە, بىردە قويماعا اينالدىرىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە ءتورت قابىرعاسى عانا جەتكەن اسا قىمبات جادىگەردى جاتقىزۋعا بولادى.

ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, باس ساردار, قوعام قايراتكەرى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ 350 جىلدىعى, تۇركى ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى, الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ 120 جىلدىعى سەكىلدى مەرەيتويلار ولاردىڭ مۇرالارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمەن ەرەكشەلەندى. باتىر بايان, توقسان بي, سەگىز سەرى, شوقان ءۋاليحانوۆ, شال اقىن, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, يۆان شۋحوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, ەبىنەي بۋكەتوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, تاعى باسقا ەلىنە ەلەۋلى, حال­قىنا قالاۋلى بولا بىلگەن جەرلەستەرىن ءسولتۇس­تىكقازاقستاندىقتار اركەز ماقتان تۇتادى.

سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا ءوزارا دوس­تىق, تۇسىنىستىك اۋانىندا توپتاسا وتىرىپ مە­رە­كە­لى جىلدى بەرەكەلى جىلعا اينالدىرا ءبىلدى.

سامات ەسكەندىروۆ,

سولتۇستىك قازاقستان

وبلىسىنىڭ اكىمى.

وبلىستىڭ جالپى سيپاتتاماسى:

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى 1936 جىلى قۇرىلعان. قازىرگى اۋماعى 1999 جىلى 8 ساۋىردە بەلگىلەنگەن.

اۋماعى 97,99 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 4 پايىزىن قۇرايدى. وبلىس قازاقستاننىڭ قيىر تەرىسكەيىندە ورنالاسقان. قوستاناي, اقمولا وبلىستارىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعان, تۇمەن, ومبى وبلىستارىمەن شەكتەسەدى.

تۇرعىندار سانى – 576748 ادام نەمەسە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 3,4 پايىزىنا تەڭ.

قالا حالقىنىڭ سانى 241168 ادام نەمەسە 41,8 پايىز, اۋىلدا تۇراتىنداردىڭ سانى 335580 ادام نەمەسە 58,2 پايىز.

وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ىرگەسى 1752 جىلى قالانعان. اۋىلدىق اۋداندار – 13, وبلىستىق باعىنىستاعى قالالار – 1, اۋداندىق باعىنىستاعى قالالار – 4, اۋىلدىق وكرۋگتەر – 197.

اگروونەركاسىپ كەشەنى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ اسا ماڭىزدى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇلەسىنە جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ 30 پايىزعا جۋىعى تيەدى.

ونەركاسىپ ءوندىرىسى قۇرىلىمىندا ۇقساتۋشى ونەركاسىپ ەڭ ۇلكەن كولەمگە يە.

وبلىستىڭ جەر قويناۋلارى پايدالى قازبالارعا باي: بىرەگەي كەن ورىندارى بارلانعان. ۋراننىڭ رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ 19 پايىزى, قالايىنىڭ – 65, تسيركونيدىڭ – 37 پايىزى شوعىرلانعان. سونداي-اق, ۆولفرام, موليبدەن, مىس, التىن, مەتالعا جاتپايتىن پايدالى قازبالار مەن تاۋ-كەن شيكىزاتى, پورفيريتتەر, ساز, كەرامزيت, تاعى باسقالارى كەزدەسەدى. مۇناي مەن گاز جيناقتاۋ ءۇشىن قولايلى تەكتونيكالىق قۇرىلىمدار بار.

وبلىس سان الۋان لاندشافتىمەن, سۇلۋ تابيعاتىمەن, تاماشا تاريحىمەن ەرەكشەلەنەدى. ارحەولوگيالىق قازبالار ادامدار قىزىلجار وڭىرىندە العاش رەت پالەوليت داۋىرىندە پايدا بولعانىن دالەلدەيدى. بۇعان مەملەكەت قورعاۋىنداعى 500-گە جۋىق ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دالەل. ەنەوليت كەزەڭىندەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن سيپاتتايتىن «بوتاي» قونىسى كوپ ماعلۇمات بەرەدى. الەمدە العاشقى بولىپ سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ورماندى دالاسىندا جىلقى مالىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەنى, قىمىز اشىتىلعانى جايلى قۇندى دەرەكتەر بەرەدى.

سولتۇستىك وڭىردە «ەڭ» دەگەن ماعىناعا لايىقتى اتاۋلار كوپ. ماسەلەن, ەڭ بۇرالاڭى كوپ ەسىل وزەنى وبلىستى باسىپ وتەدى. ونىڭ ۇزىندىعى – 2400 شاقىرىم. الەمدەگى ەڭ ۇزىن ءترانسسىبىر تەمىرجول ماگيسترالى وتەدى. (9187شاقىرىم) گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ەڭ ۇزىن سۋ قۇبىرى دا وسىندا ورنالاسقان. «سولتۇستىكتىڭ قاقپاسى» سانالاتىن پەتروپاۆل شاھارىندا شىعىس پەن باتىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ كەرۋەن جولدارى توعىسقان.

وڭىردەن قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, شال اقىن, ماعجان جۇماباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, يۆان شۋحوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ سەكىلدى تۇلعالار, اقىن-جازۋشىلار شىققان.

ەگىنشىلەر ەرلەدى

ەلباسى بيىل وڭىرىمىزدە بولعان جۇمىس ساپارى كەزىندە استىق وسىرۋشىلەرگە قاراتا «سىزدەر-الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ديقاندارسىز» دەپ, ولاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. جىل قورىتىندىسى دا وسىنى اڭعارتادى. جازدىڭ قولايسىز اۋا رايىنا قاراماستان گەكتار شىعىمدىلىعى 14,6 تسەنتنەردەن اينالىپ, 5 ميلليون توننادان استام ءونىم جينالدى.

پوگودين اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىن قورىتىندىلاۋعا ارنالعان جيىنعا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن حالىق قالاۋلىلارى, ەڭبەك ارداگەرلەرى, ۇيىم-مەكەمە باسشىلارى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قاتىسىپ, ايماق باسشىسى سامات ەسكەندىروۆ اگروونەركاسىپ سالاسى بويىنشا پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى جايلى بايانداپ بەردى. بايانداماشى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن ءوندىرۋ جانە ءىرى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ىسكە قوسۋدان ىرگەلى جۇمىستاردىڭ اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. جەر وڭدەۋدە, ءدان سىڭىرۋدە, توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋدا وزىق تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلىپ, 40 مىڭ تونناعا جۋىق مينەرالدىق تىڭايتقىشپەن بايىتىلدى. 15,9 ميل­ليارد تەڭگەگە 1 مىڭداي وسى زامانعى تەحنيكالار ساتىپ الىنىپ, وسىرىلگەن استىقتىڭ 70 پايى­زى وسىنداي زاماناۋي كەشەن­دەر­دىڭ قاتىسۋىمەن جينالىپ ءجۇر. رەسپۋبليكا بويىنشا ءوندىرى­لەتىن استىق ءونىمىنىڭ 25-30 پايى­زى وبلىسقا تيەسىلى بولسا, وسى­ناۋ جەتىستىككە ءىرى جانە ور­تا اگروقۇرىلىمداردىڭ قوس­قان ۇلەسى زور. ماسەلەن, «تۇقىم», «نوعايباي», «جنۆ», «دايىن­دىق», «زەنچەنكو جانە ك», تاعى باسقا سەرىكتەستىكتەر تۇسىمدىلىكتى 25-28 تسەنتنەرگە جەتكىزە ءبىلدى. ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى –1 ميلليون, تايىنشا اۋدانى – 732 مىڭ, جۇ­ماباەۆ اۋدانى – 658 مىڭ توننا ەل ريزىعىن قامبالارعا قۇيدى.

سامات ساپاربەك ۇلى مال شا­رۋا­شىلىعى سالاسى ەڭبەككەرلەرىنىڭ تابىسىنا دا ارنايى توقتالدى. بۇگىنگى كۇنى «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى مەن «تايىنشا-استىق» جشس ءۇشىن ءار سيىردان جىلىنا 8 مىڭ ليتر ءسۇت ساۋ قالىپتى ءۇردىس سانالادى. «مامبەتوۆ جانە ك» كس-دە ءىرى قارا مالى تولدەرىنىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 1,5 كيلوگرامدى قۇرايدى. مال فەرمالارىن قايتا جاڭعىرتۋ قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

سالتاناتتى باسقوسۋدا الدىمەن اگرارلىق سالانىڭ ارداگەرلەرىنە ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلىپ, اقشالاي سىيلىقتار تاپسىرىلدى. جاس ديقاندار اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان «جىلدىڭ ۇزدىك مەحانيزاتورى» بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن «قىزىلتۋ-نان» اگروفيرماسىنىڭ كومباينشىسى جاقسىلىق مۇسايبەكوۆ ۇتىپ الدى. جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەر وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى سىيلىقتارى مەن ديپلومدارعا يە بولدى. ءبىر توپ ەڭبەك مايتالماندارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن, قۇرمەت گراموتالارىمەن, العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى.

جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان جيىن جەرگىلىكتى ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىنە جالعاستى.

ءومىر ەسقالي,

«ەگەمەن قازاقستان».

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

بولاشاعى زور يننوۆاتسيالىق جوبالار

يندۋستريالاندىرۋدى يننوۆاتسيالار­سىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ەلباسى قا­زاق­­ستاننىڭ تاياۋ اراداعى الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى ءىرى تابىستارىنىڭ ءبىرى 2017 جىلى اس­تا­نادا ەكسپو كورمەسى بولاتىنىن, ونىڭ نەگىزگى ءمانى «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ ەكەندىگىن, مۇنىڭ ءوزى ەل دامۋىن جاڭا بەلەسكە جەتەلەيتىنىن اتاپ كور­سەت­كەن بولاتىن. وسى تالاپتارعا وراي ءوڭى­رى­مىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ء/ۇيدب/ ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ اۋقىمدى جوبالارى قاراس­تى­رىلعان. يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەس­جىل­دىعىندا 40 ميلليارد 750 ميلليون تەڭ­گەنىڭ 30 جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ناتيجە­سىندە ەكى مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەل­گەن. ءۇيدب-سىن ىسكە اسىرۋدىڭ بەلسەن­دى ساتىسىندا مەملەكەت تاراپىنان بيز­نەس­كە جۇزگە تاقاۋ قولداۋ تەتىكتەرى كورسە­تىلىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بەلسەن­دى جۇرگىزىلدى. ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي 20 جوبا اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالادى. تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىن وركەندەتۋ, جەل ەنەرگياسى قوندىرعىلارىن ورناتۋ سەكىلدى تىڭ باعدارلامالار دا بار. ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىق ماڭىزداعى 17 كاسىپورىن بوي كوتەرىپ, 9-ى جاڭعىرتىلدى. ەكونوميكاعا 300 ميلليارد تەڭگەدەي ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, ەكسپورت كولەمى 700 ميلليون اقش دوللارىنان استى.

بۇگىنگە دەيىن 25,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 26 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا «مۇنايماش» اق «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسا وتىرىپ ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتۋمەن, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. مۇناي ونەركاسىبىنىڭ مەحانيكالىق تسەحىن جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن جالپى قۇنى 1,5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن جوبانى يگەرىپ, 12 زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق قوندىرعى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, وندىرىستىك تسيكل­دى 80 پايىزعا قىسقارتۋعا, جىلىنا 10 ميلليون تەڭگەنىڭ ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ەندى اقپاراتتىق تەرمينالدار كومەگىمەن ءوندىرىستى باقىلاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى قولدانىلماق. قۇرامىندا مول قالايى قورى بار كەن ورنىن يگەرۋدى جوبالاپ وتىرعان سىرىمبەت مەتاللۋرگيا كومبيناتى وزىق جوبالاردىڭ ءبىرىن باستاپ كەتتى. ينۆەستيتسيا مولشەرى – 70 ميلليون اقش دوللارىنا جۋىق. جىلىنا ءبىر ميلليون تونناعا دەيىن ءونىم وندىرۋگە قاۋقارلى كومبينات تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا 500-دەن استام جۇمىس ورنىن قۇرا الادى. «س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» اق جىل اياعىنا دەيىن دوڭعالاقتى تەحنيكانى جاڭعىرتۋعا ارنالعان جاڭا تسەحتى ىسكە قوسۋدى مەجەلەسە, «پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى»/پامجز/ كەلەسى جىلى ەنەرگەتيكا جابدىقتارىن سەريالاپ شىعارۋ جونىندەگى جوبانى اياقتايدى. بۇل كاسىپورىننىڭ بىرەگەي ونىممەن ەنەرگەتيكا جابدىقتارى نارىعىنا شىعۋى وزگەلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.

يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەس­جىل­دىعىندا دا وبلىس كاسىپورىندارىنا يننوۆاتسيا ەنگىزۋ ودان ءارى جالعاسادى. «پامجز» اق «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى ءوندىرىسىن بىرلەسە يگەرۋگە قاتىساتىن بولادى.«زيكستو» اق جارتىلاي ۆاگوندار مەن جۇك اربالارىن شىعارۋدى يگەرۋدى جانە جۇك ۆاگوندارىنىڭ قالىپتى دانەكەرلەنگەن ارباشا ۇلگىلەرىن ازىرلەۋگە تاپسىرىس الدى. «س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» اق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, تەمىرجول, مۇناي-گاز كەشەندەرىنىڭ مۇقتاجدارىن وتەۋ, سول سياقتى, ساندىق تەلەديداردى ۇيىمداستىرۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارى ءۇشىن راديوەلەكتروندىق اسپاپتار ءوندىرىسىن دامىتۋعا ماماندانۋىن جالعاستىرادى.

وبلىستىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق الەۋەتىن پايدالانۋ ماقساتىندا بىرنەشە جوبالاردى ىسكە قوسۋ قاراستىرىلعان. مىسالى, «باقسى» كەن ورنى زور الەۋەتكە يە. ونى يگەرۋ كەن بايىتۋ كومبيناتتارى قۇرىلىسىن سالۋعا جانە شيكىزاتتاردى تەرەڭدەتە وڭدەۋگە زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قازىر بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كەلىسىمشارت جاسالدى. ۆەنگەرلىك كومپانيا «ۆولودارسكوە» كەن ورنىنان پوليمەتالداردى بارلاۋ جانە ءوندىرۋدى قولعا الۋ ءۇشىن بارلاۋ جۇمىستارىنا 5 ميلليارد تەڭگە باعىتتايتىن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوڭىردىڭ مينەرالدىق-شيكىزاتتىق الەۋەتىن كەشەندى تۇردە دامىتا وتىرىپ شيكىزاتتى تەرەڭدەتە وڭدەيتىن تاۋ-كەن ءوندىرۋ كلاستەرىن قۇراتىن بولامىز.

مارات ىسقاقوۆ,

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق

دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭمىندەتىن اتقارۋشى.

وتاندىق كاسىپكەرلىك: قورعاۋ جانە قولداۋ

ۇكىمەت قابىلداعان باعدارلامالار ىشىندە وتاندىق بيزنەستى قورعاۋ مەن قولداۋدى كۇشەيتۋگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. وسى تۇرعىدان العاندا, وبلىس­تا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار قىرۋار. قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قولداۋ كورسەتۋدىڭ 70-تەن استام تەتىكتەرى بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ 5-ەۋى – ينۆەستيتسيا تارتۋعا, 9-ى – يننوۆاتسيانى, 25-ءى – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, 1-ەۋى – مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن دامىتۋعا,10-ى – ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋعا, 11-ءى – قارجىلاندىرۋعا, 5-ەۋى – «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسىن قولداۋعا ارنالعان. مىسالى, «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ليزينگتىك قارجى, يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارىنا بىلىكتى جوبالاۋ ۇيىمدارى مەن شەتەل ماماندارى تارتىلسا, «ەكسپورتتاۋشى-2020» باعدارلاماسى ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋدى ماقسات ەتەدى. وسى باعدارلاماعا وراي جۇمساعان شىعىننىڭ 50 پايىزى قايتارىلادى, سەرۆيستىك كومەك كورسەتىلەدى, ەكسپورتتىق ساۋدا وپەراتسيالارىن قارجىلاندىرۋ جۇرگىزىلەدى. «ينۆەستور-2020» باعدارلاماسى ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا باعىتتالىپ, جارعىلىق كاپيتالعا قاتىسۋعا, زاەمدىق قارجى, ليزينگ بەرۋگە, ينۆەستيتسيالىق پۇرساتتىلىقتى پايدالانۋعا قولداۋ جاسايدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى رەس­پۋبليكامىزدا 2010 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى باعدارلامانىڭ «جاڭا بيزنەس-باستامالاردى قولداۋ», «كاسىپكەرلەردىڭ ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ», «كاسىپكەرلىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ» باعىتتارى بويىنشا ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىندا ءوز قىزمەتىن ىسكە اسىراتىن كاسىپكەرلەرگە قايتارىمسىز نەگىزدە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جوباسى اۋىلدىق كاسىپكەرلەر مەن ءوز ءىسىن اشقىسى كەلەتىن تۇرعىندارعا, اتاپ ايتقاندا, ءوز بەتىنشە ەڭبەك ەتەتىندەرگە, جۇمىسسىزدار مەن از قامتىلعاندارعا ارنالعان. مەملەكەتتىك تەتىكتەر نەسيەلەردى ارزانداتۋعا, كەپىلزاتتىق قامتاماسىز ەتۋدى بەرۋگە, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋعا, سىرتقى نارىققا شىعۋعا, بيزنەستى زاماناۋي ءتيىمدى جۇرگىزۋ داعدىسىنا ۇيرەتۋگە, بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى.

وڭىردە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ 17 فيليالى, 2 رەسپۋبليكالىق وكىلدىك: «شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق مەن «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق, 27 شاعىن نەسيەلەندىرۋ ۇيىمى, 13 نەسيەلىك سەرىكتەستىك جۇمىس ىستەيدى. اتالمىش قارجىلىق ۇيىمدار بىلتىر شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە بيزنەستى دامىتۋعا 28 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ءۇش جىلدا 18,60 ميلليارد تەڭگەگە – 201, ونىڭ ىشىندە بيىل 3,3 ميلليارد تەڭگەگە 55 نەسيە بەرىلدى. ولاردىڭ 14 پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىنىڭ 7 پايى­زى مەملەكەت تاراپىنان قايتارىمسىز جاردەم تۇرىندە قارجىلاندىرىلدى. بيزنەس احۋالىن جاقسارتۋ, اتاپ ايتقاندا, ارتىق اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى, ونىڭ ىشىندە ليتسەنزيا مەن رۇقسات الۋعا بايلانىستى بوگەتتەردى جويۋ شارالارىن باستى نازاردا ۇستايمىز. مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ يس «ە-ليتسەنزيالاۋ» ءادىسىن ەنگىزۋ جولىمەن اۆتوماتتاندىرىلۋدا. 30-دان استام كاسىپكەرلەر بىرلەستىگى تىركەلىپ, 14 وڭىرلىك ساراپتاما كەڭەسى قۇرىلعان. وسى بىرلەستىكتەر ارقىلى ءوڭىردىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى زاڭنامالىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋگە ارنالعان جۇمىستارعا تارتىلادى. ماقساتتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا بيزنەس ەكونوميكانىڭ تۇتىنۋ سەكتورىنىڭ اجىراتىلماس بولىگىنە اينالدى. بۇگىن وبلىس كاسىپكەرلىگى قارقىندى دامىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ءوسىمىنىڭ نەگىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى 3,1 پايىزعا ارتىپ, 22,6 مىڭ سۋبەكتىنى قۇراپ وتىر. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سانى – 99,1 مىڭ ادام نەمەسە وبلىستىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جەتەقابىل. ولار 251,8 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن شىعاردى. ءسويتىپ, جالپى وڭىرلىك ونىمگە قوسقان ۇلەسى 19,6 پا­يىزدان 25 پايىزعا دەيىن ءوستى. رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل كورسەتكىش 20 پايىزدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, ىلگەرىلەۋ بار دەگەن ءسوز.

بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جالپى ءتۇسىم كولەمىنىڭ 60 پايىزدايىن وبلىستىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قامتاماسىز ەتەدى. 2005 جىلدان بەرى سالىقتىڭ, الىمدار مەن باسقا دا تولەمدەردىڭ ءتۇسىمى 3,7 ەسە مولايىپ, 2012 جىلى 29,2 ميلليارد تەڭگە بولدى.

قازىرگى ۋاقىتتا شاعىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ ساۋدا-ساتتىقتان وندىرىستىك سەكتورعا اۋىسۋىنا, سول سياقتى, قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىنداعى الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋىنە قولايلى جاعداي جاسالدى.

تاتيانا مالينوۆسكايا,

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم

باسقارماسىنىڭ باس مامانى.

ءتىل جانە ءدىل

«قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ». «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا پرەزيدەنت الدىمىزعا وسىنداي تالاپتار قويدى. ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسىن نىعايتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرۋىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى ۇلت ازداۋ قونىستانعان تەرىسكەي وڭىرلەردە دە تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مەرەيى وسە تۇسكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇگىندە وبلىستا قازاق ءتىلدى وقۋ-تاربيە مەكەمەلەرىنىڭ سانى جىل ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. ەگەر بىلتىر بالاباقشالار سانى – 61, مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتار سانى – 477 بولسا, بيىل تيىسىنشە 63-كە جانە 488-كە كوبەيدى. 1990 جىلدارى قازاق بالالارىنىڭ 30 پايىزى عانا انا تىلىندە ءبىلىم السا, قازىر بۇل كورسەتكىش 65,6 پايىزعا جەتتى. جالپى وبلىس بويىنشا 585 مەكتەپتىڭ 146-سى قازاق, 133-ءى ارالاس مەكتەپ بولىپ تابىلادى. اكىمدىكتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن دايىندىق توپتارى مەن باستاۋىش سىنىپتار سانىن كوبەيتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس 5 قازاق مەكتەبى, 13 قازاق سىنىپتارى قۇرىلدى. 2015 جىلعا تامان 34 مەكتەپتە قازاق سىنىپتارىن اشۋ جوسپارلانعان.

وزگە ۇلتتار وكىلدەرى دە قازاق­ستان­نىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. قازاق مەكتەپتەرىندە ولاردىڭ 350-گە جۋىق بالالارى ءبىلىم الادى. سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە ءتىل ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋى قازاق ءتىلى جانە تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعىن جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. العاشقى جىلدىڭ وزىندە وزگە ۇلتتىڭ 10 تۇلەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىن قالاپ الدى. بۇگىنگە دەيىن ونى 22 ستۋدەنت ءبىتىرىپ شىقتى. ولاردىڭ قاتارىنداعى يۋليا ماركوۆا, ولگا ليزۋن, يرينا ەرنست, زويا زولوتارەۆا, ەلەنا كوسەنكوۆا جانە تاعى باسقالارى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك سالالاردا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلباسى 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن العا تارتقانى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەنى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. مەملەكەتتىك تىلدەگى شىعىس قۇجاتتاردىڭ ۇلەسى – 97, كىرىس قۇجاتتارى – 74 پايىزدى قۇرايدى. اتقارۋشى ورگانداردا دا مەملەكەتتىك تىلدە قۇجات جۇرگىزۋدىڭ اراسالماعى قاناعاتتانارلىق.

جولداۋداعى قازاق ءتىلىن 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ۇستەمدىك ەتىپ, كەز كەلگەن ورتادا كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋ جونىندەگى تالاپقا وراي مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن ۇتىمدى پايدالانۋ جولدارىن قاراستىرىپ كەلەمىز. ورتالىق جانىندا بيىل 124 توپ قۇرىلىپ, 2500 مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءبىتىرىپ شىقتى. الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا توپ سانى 55-كە كوبەيىپ, تىڭداۋشىلار 1440-قا ارتتى. ولار ءۇشىن قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان تيپتىك باع­دار­لاما ازىرلەندى. 26 ورىنعا ارنال­عان 2 مۋلتيمەديالىق كابينەت جۇمىس ىستەيدى. ادىسكەرلەر رەسپۋب­لي­كالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەن­تسيالارعا قاتىسىپ, كاسىبي بىلىكتىلىك­تەرىن شىڭداپ ءجۇر. قازاق ءتىلى ءپانى­نىڭ تاجىريبەلى مۇعالىمدەرى ر.ازىمباەۆا مەن گ.تەمىرباەۆانىڭ «قاراپايىم قازاق ءتىلى» وقۋلىعى باسىپ شىعارىلدى. «قازتەست» نەگىزىندە ءبىلىم دەڭگەيىن باقىلاۋ مونيتورينگى جۇرگىزىلىپ, تەست سىناعىنان 6 مىڭنان استام ادام ءوتتى. «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ «تاعىلىم» باعدارلاماسى ارقىلى ليۋدميلا ميليۋتينا, دەنيس ەرشوۆ, ەكاتەرينا جۋكوۆا سەكىلدى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاجىريبەسى ناسيحاتتالدى.

بۇگىنگى كۇنى وبلىس ورتالىعىنداعى 22 ەتنومادەني بىرلەستىك پەن اۋدان­دار­داعى 80 ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اياسىندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ 860 بالاسى انا تىلدەرىن ۇيرەنۋدە. پو­لياك, نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى شوعىر­لانعان ەلدى مەكەندەردە انا ءتىلىن وقىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. پەترو­پاۆل قالاسىنداعى №17 ۇلتتىق جاڭارۋ مەكتەپ-كەشەنىندە 213 تىڭداۋ­شىعا 9 سىنىپ جابدىقتالىپ, انا ءتىلى مەن ادەبيەتىن, تاريحى مەن مادە­نيەتىن وقىپ-بىلۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەي­تۋ جانە ونىڭ قوعامداعى قولدا­نۋ ءرولىن ارتتىرۋ, قازاقستاندىق ەت­نوستاردىڭ تىلدەرىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىمەن «تىلدەر ورتالىعىن» قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.

مەملەكەتتىك ءتىلدى جانە قازاقستان حالقىنىڭ باسقا دا تىلدەرىن ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالارعا قا­جەتتى قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەن ءبولىنىپ تۇرادى. اۋداندار اراسىندا ءىس-تاجىريبە الماسۋ ماقساتىمەن 30-عا تارتا ءارتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. جامبىل اۋدانىندا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ 350 جىلدىعىنا وراي كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرى, مامليۋت اۋدانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى رامىزدەرى كۇنىنە وراي «مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك قىزمەتتە» وبلىستىق بايقاۋلارى وتكىزىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «ماعجان» جۋرنالى ءوز وقىرماندارىمەن قايتا قاۋىشتى.

تۇيىندەي ايتساق, انا ءتىلىمىزدىڭ قوعامنىڭ بارلىق سالالارىندا ءوز مارتەبەسىنە لايىق ورىن الۋى مەملەكەتتىك ءمانى بار وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى داۋسىز. «ەگەر ءاربىر قازاق انا تىلىندە سويلەۋگە ۇمتىلسا, ءتىلىمىز الدەقاشان اتا زاڭىمىزداعى مارتەبەسىنە لايىق ورنىن يەلەنەر» دەپ, ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, قازاق ءتىلىن كونستيتۋتسيالىق مارتە­بە­سىنە جەتكىزىپ, ەگەمەن ەلدىڭ جاستارى جاپپاي ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الار كۇنگە ۇمتىلۋ جولىندا بىرىگىپ ەڭبەك ەتۋ ءبارىمىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق.

كەمەل وسپانوۆ,

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تىلدەردى

دامىتۋ باسقارماسىنىڭباسشىسى.

____________________________________________________________________

ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ»

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي.