كەشە
شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتقا كەرى شەگىنەيىك. قازىرگى تاڭدا ەلدىڭ, حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى جولىندا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتىپ جاتقان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (بقپعزي) 1958 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ايماقتاردى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردەن كەلەتىن اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردان قورعاۋ ماقساتىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانە كوكپ وك قاۋلىسىمەن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (اشعزي) بولىپ قۇرىلدى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قارقىندى قۇرىلىستان كەيىن جامبىل وبلىسىنداعى وتار ستانساسىنا 3 شاقىرىم جەردە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ينفراقۇرىلىمى (بالاباقشا, مەكتەپ, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى, دۇكەندەر, پوشتا مەن قازاندىق) بار ءبىرتۇتاس عىلىمي قالاشىق جانە قالاشىقتا سول ۋاقىتتاعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ بارلىعىنا ساي كەلەتىن مەكەمە پايدا بولدى. ينستيتۋت ورنالاسقان جەرىنە قاراي حالىق اراسىندا «وتار ينستيتۋتى» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولدى.
ۇلكەن ىسپەن, شىندىعىندا قاۋىپتى قىزمەتپەن اينالىسۋعا كسرو-عى ەڭ بەدەلدى جوو-نان جاس ماماندار تارتىلدى. اشعزي-ىنا ماقساتتى جانە جوسپارلى تۇردە جىبەرىلگەن كادرلار كوبىنە ماسكەۋ ۆەتەريناريالىق اكادەمياسىنىڭ, ۆورونەج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, الماتى زووۆەتەريناريالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرى مەن كسرو-نىڭ باسقا دا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ماماندارىنان قۇرالدى.
كەڭەس وداعى قۇلاپ, عىلىم «الا دوربا ارقالاپ كەتكەن» قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ينستيتۋتقا ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كەيىن دوكتورى, پروفەسسور سەيدىعاپبار ماماداليەۆ باسشىلىق ەتتى. ول بار كۇش-جىگەرىن سالىپ, ينستيتۋتتى ساقتاپ قالدى.
ينستيتۋت اۋماعى اۋەلدە تاۋلىك بويى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەكە ۆزۆودىمەن كۇزەتىلدى. 1970 جىلداردىڭ باسىندا وزگە رەسپۋبليكالاردان اسكەري بولىمدەردى قالاشىققا ورنالاستىرۋ باستالىپ, كەنتتىڭ باقىلانۋى مەن تىرشىلىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى كسرو-نىڭ, كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە بەرىلدى.
وسى جەردە وقىرماندا «بۇل ينستيتۋت اۋماعى نەلىكتەن كۇزەتىلەدى؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. الگىندە اتاپ وتكەنىمىزدەي, ينستيتۋت اۋەلدەن اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالىق اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينا جانە باسقا دا بيوپرەپاراتتار ازىرلەۋمەن اينالىسادى. سول سەبەپتى مۇندا بوگدە ادامداردىڭ كىرۋىنە تىيىم سالىنادى. كىرگەندە دە ناقتى ماقساتپەن, الدىن الا رۇقساتپەن, اسا ساقتىقپەن عانا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ويتكەنى ادامدى ولىمگە اكەلۋى مۇمكىن ۆيرۋستارمەن تەك سوعان ماشىقتانعان مامان عانا بەتپە-بەت كەلىپ, كۇرەسە الادى. ەكىنشى جاعىنان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى. ال قاۋىپسىزدىك ءاردايىم قورعانىستا بولۋى ءتيىس.
بۇگىن
استانامىزدان اتتانعان وتاربا ويعا العان وتار ستانساسىنا توقتادى. ينستيتۋت ەلوردادان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتى كۇتىپ الاتىن ەلگەزەك ادامدى دايىنداپ قويىپتى. 3 شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتىپ, ارنايى كۇزەتپەن قورشالعان اسكەري بازانىڭ پوستىنان تەكسەرىسپەن وتتىك. مۇندا كىرۋگە الدىن الا تيەسىلى ورگاننىڭ رۇقساتىن العانبىز.
كوپ ىشىندە قازىر «جابىق ينستيتۋت» اتالىپ جۇرگەن جەردى جات پلانەتالىقتار تۇراتىن, تۇرعىندارىنىڭ وزىنشە زاڭدارى بار, ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبى بىزدىكىنەن بولەكتەۋ مەكەن سياقتى ەلەستەتكەنىمىز بار. كۇتكەنىمىزدى كورمەگەندىكتەن, ازداپ تاڭىرقاپ قالدىق. اسكەري بازانىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن اتالعان ينستيتۋتتىڭ ماماندارى تۇراتىن قالاشىقتا كادىمگى كۇيبەڭ تىرلىك. پوستىدان وتكەننەن كەيىن قالاشىقتىڭ كوشەلەرىمەن ءجۇرىپ وتكەندە وسىعان انىق كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. بالاسىن جەتەكتەگەن انا, تاياعىن سۇيەنىپ جول جيەگىندە ءىلبىپ كەلە جاتقان اجە, جۇمىسىنا جانىققان ورتا جاستاعى ەر ادام, تاڭ بوزارىپ اتقاننان جىبىرلاپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۇمىسشى جىگىتتەر, قولتىعىنا نانىن قىسا دۇكەننىڭ شيقىلداعان ەسىگىن جاۋىپ شىققان قىز ءسىزدى كۇندەلىكتى جۇمىسىڭىزعا ءبىر بەيتانىس جولمەن بارا جاتقانداي كۇيگە تۇسىرەدى.
وسىنى ويلاپ بولا بەرگەندە ينستيتۋتتىڭ قوناقتارعا ارنالعان جاتاقحاناسىنا دا جەتتىك. ادام اياعى از بولعاننان با, سالقىن. الايدا ادامدارى – جىلى ءجۇزدى. ءوز جاعدايىڭدى قالاۋىڭشا جاساپ الۋعا بار مۇمكىندىك قاراستىرىلىپتى.
ەندى نەگىزگى نىسان – ينستيتۋتقا بەت الدىق. عىلىمي مەكەمە دە ارنايى كۇزەتپەن قورشالعان. ونداعى ارناۋلى بەكەت تە بوگدە ادامدى رۇقساتناماسى بويىنشا عانا وتكىزەدى. ءبىزدى ءوزىنىڭ جىپ-جيناقى كابينەتىندە كۇتىپ العان ينستيتۋت باس ديرەكتورىنىڭ وندىرىستىك قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارحابات مەلىسبەك ۇلى ءوز ءسوزىن:
– سەنسەڭىز, قازىر ينستيتۋتتىڭ بارلىق ماماندارى, اسىرەسە وسىناۋ قاتەرلى كەزەڭدە ەلدىڭ سەنىمىن اقتاۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرىن ساقتاۋ جولىنداعى مىلتىقسىز مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندە جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز جۇمىس ۋاقىتى, دەمالىس دەگەندى ۇمىتتى. مىنە, الدا مەرەكە كۇندەرى كەلە جاتىر, وعان كوپشىلىك كەمى 3-4 كۇندەپ دەمالادى. ال ءبىز كۇنى-ءتۇنى تىنبايمىز, تاۋەلسىزدىك كۇنىندە دە ەگەمەن ەلىمىزگە ەڭبەك ەتەتىنىمىز انىق», – دەپ باستادى.
«كۇندىز-ءتۇنى نە ىستەيدى؟» دەيسىز عوي. م.مەلىسبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ينستيتۋت – رەسپۋبليكانىڭ ۆەتەريناريالىق ۆيرۋسولوگيا, يممۋنولوگيا, مولەكۋلالىق بيولوگيا, ميكولوگيا, فيتوپاتولوگيا جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءىرى عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا مەديتسينالىق جانە ۆەتەريناريالىق ماقساتتاعى, بالاۋلىق (دياگنوستيكالىق), ەمدىك-تەراپەۆتىك جانە پروفيلاكتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ بيوتەحنولوگياسىن ازىرلەۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى.
بۇگىندە ينستيتۋتتىڭ قۇرىلىمىنا 2-ءشى جانە 3-ءشى دەڭگەيلى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى (BSL – Biosafety lەvel) بار 13 عىلىمي زەرتحانا, قوسالقى تەحنولوگيالىق, عىلىمي-اقپاراتتىق, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق بولىمدەرى كىرەدى. سونداعى بۇگىندە كوروناۆيرۋسقا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋمەن تىكەلەي اينالىسىپ جاتقان اسا قاۋىپتى ىندەتتىك اۋرۋلار زەرتحاناسىنا جول تارتتىق. زەرتحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور لەسپەك بەكبولات ۇلى اقش پەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى ناتيجەسىندە سالىنعان نىسانعا ءبىزدى باعىتتادى. ىشكى بەكەتتە تۇرعان كۇزەتتە تولىق تەكسەرىستەن ۇيالى تەلەفونىمىزدى قالدىرىپ, ديكتوفوندى عانا الىپ وتە الدىق. سەبەبى وندا وتە قاۋىپتى, ءتىپتى كەي زەرتحاناعا وسى ينستيتۋتتىڭ باسشىلارى دا كىرە المايدى ەكەن. مۇندا كىرۋگە رۇقساتى بار مامانداردا ارنايى چيپ بولادى, سول ارقىلى عانا باس سۇعا الادى.
ل.بەكبولات ۇلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اسا قاۋىپتى ىندەتتىك اۋرۋلار زەرتحاناسى قۇرىلىسىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, ونداعى قاۋىپتى ۆيرۋستارمەن اشىق جۇمىس ىستەيتىن بولمەلەردىڭ توبەسىنە ينفەكتسيانى اتموسفەراعا تاراتپاي ءسۇزىپ, ۇستاپ قالاتىن سۇزگى (HEPA-فيلتر) ورناتىلعان. ىستىق پەن مۇزداي سۋ توقتاۋسىز كەلىپ تۇرادى. قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن دە قامتاماسىز ەتىلگەن. ەگەر ءبىر سەبەپتەرمەن زەرتحانا جارىقسىز قالسا, قۋاتتىلىعى جوعارى گەنەراتور 20 سەكۋندتىڭ ىشىندە اۆتوماتتى تۇردە ىسكە قوسىلىپ, ونداعى جۇمىس جالعاسا بەرەدى. سۋعا ارنالعان رەزەرۆۋارلار دا بار, ونىڭ دا قىزمەتى – اۆتوماتتى. ال ماماندار ارنايى قۇرال-جابدىقتارمەن, قورعانىس كيىمدەرمەن قامتىلعان. سونىمەن قاتار زەرتحانانىڭ نەگىزگى ايماعىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ كىرگەندە جانە شىققاندا تولىعىمەن تازالانىپ, جۋىنۋى ءۇشىن دە جاعداي جاسالعان.
– ۆاكتسينا تولىعىمەن وسى جەردە جاسالىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا COVID-19-عا قارسى 5 ءتۇرلى ۆاكتسينا ازىرلەنۋدە. ونىڭ ءبىرىنشىسى – يناكتيۆتەلگەن نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسينا. بۇل نەگىزىنەن ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى قاۋىپسىز تۇرىنە جاتادى. ەكىنشىسى – سۋببىرلىكتى ياكي اقۋىزدىق ۆاكتسينا. ءۇشىنشىسى – رەكومبيناتتى (ۆەكتورلى), ياعني گەندى-ينجەنەرلىك ۆاكتسينا. مۇندا قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ رنق-ىنان قاجەتتى بولىگىن الىپ, قاۋىپسىز ۆيرۋستىڭ گەنومىنا سالادى. سوندا اقۋىزى سينتەزدەلىپ, ونى ادامعا سالعان كەزدە اعزادا انتيدەنەلەر پايدا بولادى. ماسەلەن, ءبىز كاپريپوكس ۆيرۋسىنا كوروناۆيرۋستىڭ گەنىن سالدىق. سول كەزدە كاپريپوكس ۆيرۋسى كوروناۆيرۋستىڭ انتيگەندىك اقۋىزىن سينتەزدەيدى. ءدال وسى ۆاكتسينانى ەككەندە ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسى كوروناۆيرۋس كەلدى ەكەن دەپ انتيدەنە شىعارادى. ءتورتىنشى ۆاكتسينا دا – ۆەكتورلى. تەك وسى ۆاكتسينانىڭ ەكىنشى تۇرىندە كاپريپوكس ۆيرۋسىنىڭ ورنىنا تۇماۋ ۆيرۋسى قولدانىلادى. كاپريپوكس پەن تۇماۋ ۆيرۋسى ادامعا زالالسىز. مىسالى, رەسەي «سپۋتنيك» دەپ اتالاتىن ءدال وسىنداي ۆەكتورلى ۆاكتسينانى ادەنوۆيرۋستىڭ گەنىمەن جاساپ شىقتى. ادەنوۆيرۋس نەگىزىنەن اعزاعا ەنگەندە كوبەيەدى, ءسويتىپ يممۋندىق جۇيەگە اسەر بەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ادام اۋىرسىنۋدى سەزىنەدى, قىزۋى كوتەرىلىپ, كەيبىرى توسەك تارتىپ قالۋى مۇمكىن. بەسىنشىسى – ءتىرى ۆاكتسينا. بۇل ءتۇرىن دايىنداۋ ءۇشىن ءبىز سول كوروناۆيرۋستىڭ ءوزىن الىپ, ءتۇرلى ادىستەرمەن زارارسىزداندىرامىز. سوندا ۆيرۋس ءتىرى بولا بەرەدى, الايدا اۋرۋ تۋدىرا المايتىن جاعدايعا تۇسەدى. بىراق ءتىرى ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە كەمى 1 جىل ۋاقىت قاجەت. مىنە, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا 5 ءتۇرلى ۆاكتسينا دايىنداپ جاتىرمىز. الەمدەگى احۋالعا كوز جۇگىرتسەك, ماسەلەن, رەسەيدىڭ وزىندە ءبىر ينستيتۋت ءبىر عانا ۆاكتسينانى ازىرلەۋمەن اينالىسادى. دۇنيەجۇزىندە ۆاكتسينانىڭ 5 ءتۇرىن جالعىز ءوزى دايىنداپ جاتقان ينستيتۋتتى ءالى كەزدەستىرگەن جوقپىز, – دەدى لەسپەك بەكبولات ۇلى.
البەتتە جۇمىس جۇيەلى بولۋى ءۇشىن 5 ۆاكتسيناعا 5 ءتۇرلى توپ جاساقتالعان. ءتىرى ۆاكتسينانى دايىنداپ جاتقان توپتىڭ قۇرامىنداعى عالىم يناكتيۆتەلگەن نەمەسە باسقا دا ۆاكتسينانىڭ ءتۇرىن ازىرلەۋگە ارالاسپايدى. قازىرگى تاڭدا وسى بەسەۋىنىڭ ىشىندەگى يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا دايىن. بۇگىندە ونى كلينيكاعا دەيىنگى (تىشقانعا, اتجالمانعا, قويانعا, مايمىلعا ەگۋ ارقىلى) سىناقتان ءساتتى وتكىزىپ, كلينيكالىق سىناۋعا جىبەرىلدى. ينستيتۋت شىعارعان بۇل ۆاكتسينا كلينيكالىق سىناقتىڭ 1-كەزەڭىندە 18-50 جاس ارالىعىنداعى دەنى ساۋ 44 ەرىكتىگە; 2-كەزەڭىندە 18-50 جاس ارالىعىنداعى ادامدارعا عانا ەمەس, ەگدە جاستاعى جاندارمەن قوسقاندا 200 ەرىكتىگە ەگىلىپ, قاۋىپسىزدىگى مەن تيىمدىلىگى تەكسەرىلدى. ەندى 3-كەزەڭگە دايىندىق باستالدى. كەلەسىدە 3 مىڭ ادامعا سىنالاتىن ۆاكتسينا دەنى ساۋ نەمەسە ەگدە ادامدارعا عانا ەمەس, ءتۇرلى اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا دا ەرىكتى تۇردە ەگىلەدى. بەكىتىلگەن قاۋلىعا سايكەس 2 مىڭ ادام الماتى قالاسىنان, 1 مىڭ ادام تاراز شاھارىنان بولماق.
يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينانى الەمدە رەسەي, قىتاي جانە قازاقستان دايىنداپ جاتىر. ال ءتىرى ۆاكتسينانى دۇنيە جۇزىندە تەك ەكى-اق ەل – ۆيرۋسولوگيا سالاسىندا ۇزدىك ءۇندىستان مەن قازاقستان قولعا الىپ وتىر. ۆاكتسينا تۇرلەرىنىڭ ىشىندەگى ناق وسى ەكەۋى ەڭ سەنىمدىسى سانالادى. شىن مانىندە ءتىرى ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە تاۋەكەل كەرەك. ويتكەنى وندا ۆيرۋستىڭ قاۋىپتىلىگىن جويعاندا يممۋننوگەندىگىن ساقتاپ قالۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولۋى ءتيىس. ال ءتىرى ۆاكتسينانى ازىرلەۋدە بقپعزي-نىڭ زور تاجىريبەسى بار. ينستيتۋتتاعى ىندەتتىك اۋرۋلاردىڭ مونيتورينگى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور مۇحيت بارماق ۇلى ءىرى قارا مالداعى ءتۇيىندى دەرماتيتكە قارسى ءتىرى ۆاكتسينانى ەكى جىلدىڭ ىشىندە (2018 جىلى) ويلاپ تاۋىپ, 2019 جىلى وندىرىسكە ەنگىزدى.
ل.بەكبولات ۇلىنىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, مۇنداي تاجىريبە دۇنيە جۇزىندە بولماعان. ايتالىق, رەسەي 2015 جىلدان بەرى اتالعان ۆاكتسينانى تابۋعا ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقانىمەن, ءالى كۇنگە قاجەتتى دەڭگەيدەگى ناتيجەگە قول جەتكىزە المادى. سوندىقتان قوي ك ۇلىنە قارسى ۆاكتسينانى تيىمدىلىگى تومەن ەكەنىنە قاراماستان وسى دەرماتيتكە قارسى قولدانىپ وتىر.
ايتپاقشى, بقپعزي عالىمدارى ەكىنشى ۆاكتسينانى كلينيكاعا دەيىنگى سىناۋعا كىرىستى. جاقسى ناتيجە الىنعان جاعدايدا ادامدارعا كلينيكالىق سىناقتار جۇرگىزىلەدى. كەيىن ۆاكتسينا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە تىركەلۋى ءتيىس, سودان كەيىن عانا ۆاكتسينانى ادامداردى ۆاكتسيناتسيالاۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى.
جۋرناليستىك ساپارىمىزدىڭ 2 كۇنىندە دە بقپعزي-ءدىڭ باس ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريانى كورمەدىك. بارلىق ءىستىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ جۇرگەن ينستيۋت باس ديرەكتورىنىڭ قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ورىنباسارى ازامات مۇحتار ۇلى قارسى العانداعى سوزىندە تۇرىپ, ارىپتەستەرىمەن بىرگە باسشىسىن جوقتاتپادى. ءبىز دە عالىمداردى ايرانداي ۇيىتىپ, الپاۋىت ءىستى ءۇيرىپ اكەتىپ وتىرعان باسشىنىڭ ءسوزىن تاريحقا تاڭبالاپ قالعىمىز كەلسە دە, بىزدەن گورى مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرۋ جاۋاپتى ءىس قوي دەپ كوندىك. ونىڭ ۇستىنە جوعارىداعىداي, ۇڭعىل-شۇڭعىلى كوپ, اسا ىدجاعاتتىلىقتى تالاپ ەتەتىن عىلىمي جۇمىستى سول ىسپەن تىكەلەي اينالىسىپ وتىرعان عالىمداردان ارتىق كىم ايتا الار دەيسىز...
ءيا, سول ماماندارىمەن مىقتى, بۇگىندە 60 ملن دوزادا ءارتۇرلى ۆاكتسينانى وندىرۋگە قاۋقارلى ينستيتۋتتا مەديتسينالىق جانە ۆەتەريناريالىق ۆيرۋسولوگيا, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, ەپيزووتولوگيا, يممۋنولوگيا, مولەكۋلالىق بيولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, بيوحيميا, بيوتەحنولوگيا, ميكروبيولوگيا جانە فيتوپاتولوگيا بويىنشا ماماندار جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 1 ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, 4 پروفەسسور, 4 قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, 3 عىلىم دوكتورى, 23 عىلىم كانديداتى, 2 PhD جانە 35 عىلىم ماگيسترى بار.
ينستيتۋتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن توقساندىق «ينستيتۋت تىنىسى» اقپاراتتىق گازەتى شىعارىلادى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى «بيوقاۋىپسىزدىك جانە بيوتەحنولوگيا» عىلىمي جۋرنالى جىل باسىنان بەرى جارىققا شىعا باستاپتى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جازىلاتىن عىلىمي ماقالالاردىڭ عالىمدار الەۋەتىن قالىپتاستىرۋدا ۇلەسى زور. سول سەبەپتى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جۋرنالى بولاشاقتا Scopus سەكىلدى حالىقارالىق بازاعا ەنگىزىلسە, وتاندىق عالىمداردى الەمگە ايگىلەۋگە جول اشىلارى انىق.
ەرتەڭ
ءار ادامنىڭ بۇگىنگى بەتالىسىنان بولاشاعىن بىلۋگە بولاتىنى سەكىلدى, ءبىز تابان تىرەگەن تاريحي ينستيتۋتتىڭ قازىرگى كۇيىن كورگەننەن كەيىن كەلەشەگىنە دە كوز تاستاۋدى كوزدەدىك. ينستيتۋت جانىنداعى وقۋ عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور حايرۋللا ءبىلال ۇلى الداعى ۋاقىتتا ءىرى ىستەرمەن شۇعىلداناتىن زەرتحانالاردا دوكتورانتتاردى دايارلاۋ قولعا الىناتىنىن ايتتى. وسى ماقساتتا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلىسىم جاسالعان, سونىمەن قاتار «ۆيرۋسولوگيا» ماماندىعى بويىنشا PhD-دوكتورلىق جۇمىستار قورعالاتىن مامانداندىرىلعان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشۋ دا الداعى كۇننىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلىپ وتىر.
ال ينستيتۋتتىڭ بولاشاعىن باعدارلاپ بەرەتىن باستى باعىت – الەمدە ساناۋلى ەلدەردە عانا بار بيوقاۋىپسىزدىگى 4-دەڭگەيلى زەرتحاناعا قول جەتكىزۋ. BSL-4 زەرتحانادا الەمدە ءالى ۆاكتسيناسى تابىلماعان, زاردابى جوعارى, جۇقتىرعان ادام ءولىپ كەتەتىن قاۋىپتى ۆيرۋستارمەن دە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىندا تاراعان كەنەدەن جۇعاتىن كونگو-قىرىم قىزباسىنان دارىگەرلەر اجال قۇشتى. ەگەر بيوقاۋىپسىزدىگى 4-دەڭگەيلى زەرتحانا بولسا, وسىنداي كەسەلدى دەرتكە دەر كەزىندە دياگنوز قويىلىپ, اۋرۋعا قارسى شارالار ۋاقتىلى قولعا الىنار ەدى.
قازىرگى كەزدە مەكەمە ماڭىندا GMP حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن تالاپتارىنا سايكەس يممۋنوبيولوگيالىق پرەپاراتتاردى وندىرۋگە ارنالعان زاماناۋي بيوفارماتسەۆتيكالىق زاۋىت قۇرىلىسى قارقىن العان. اتالعان زاۋىتتىڭ ىرگەتاسى بيىلعى ماۋسىمدا ۇكىمەت باسشىسى ا.مامين, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ باستاپ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆ قولداپ قالانعان بولاتىن.
ينستيتۋت اۋماعىنان شىعىپ بارا جاتقاندا وڭ جاق قاپتالداعى قىزۋ قۇرىلىسقا كوزىمىز ءتۇستى. وندا 60 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. باسپانا ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى زەينەت جاسىنا تاياپ قالعان عالىمداردىڭ بويىنداعى بار بىلگەنىن جيىپ-تەرىپ, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن اماناتتاپ الىپ قالار بىلىكتى جاس مامانداردىڭ قىزمەتكە كەلۋىنە سەپتەسەر دەپ سەندىك. ءبىز استاناعا قايتقالى جاتقاندا ەلوردادان ينستيتۋتتىڭ قوس عالىمى وتارعا ولجالى ورالدى. بقپعزي باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن باس عىلىمي قىزمەتكەرلەر, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى, پروفەسسور جايلاۋباي قىدىرباي ۇلى مەن قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مۇراتباي ءالدىباي ۇلى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىنا ساي «قۇرمەت» وردەنىن كەۋدەگە تاقتى.
ءبىز عالىمدار ءۇشىن قۋاندىق, تۇپتەپ كەلگەندە بۇل – عىلىمعا دەگەن قۇرمەت قوي.
