ەكسپو شەجىرەسى: فيلادەلفيا, 1876
امەريكا قۇرلىعىندا العاش رەت بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە 1876 جىلى فيلادەلفيا قالاسىندا ءوتتى. بۇل الەمدىك شارا اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالدى.
1874 جىلى امەريكا پرەزيدەنتى ۋليسس گرانت امەريكالىقتاردى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جاڭا ۇلتتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن پاش ەتۋگە شاقىردى. بۇل شاقىرۋدى كونگرەسس قولدادى. ءسويتىپ, 1876 جىلى اقش-تىڭ سول كەزدەگى كولەمى جاعىنان ەكىنشى ۇلكەن قالاسى فيلادەلفيادا «ونەر, ونەركاسىپ بۇيىمدارىنىڭ جانە جەر ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق كورمەسى» دەگەن تاقىرىپپەن بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە وتكىزىلدى. قۇرلىقتاعى العاشقى ماڭىزدى حالىقارالىق شارانى وتكىزۋگە فيلادەلفيا قالاسىنىڭ تاڭدالۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار ەدى. بىرىنشىدەن, بۇل قالادا «تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى» قابىلدانعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە, فيلادەلفيانىڭ تابيعي ورنالاسۋ جاعدايى دا بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋگە قولايلى بولدى.
ەكسپو شەجىرەسى: فيلادەلفيا, 1876
امەريكا قۇرلىعىندا العاش رەت بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە 1876 جىلى فيلادەلفيا قالاسىندا ءوتتى. بۇل الەمدىك شارا اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالدى.
1874 جىلى امەريكا پرەزيدەنتى ۋليسس گرانت امەريكالىقتاردى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جاڭا ۇلتتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن پاش ەتۋگە شاقىردى. بۇل شاقىرۋدى كونگرەسس قولدادى. ءسويتىپ, 1876 جىلى اقش-تىڭ سول كەزدەگى كولەمى جاعىنان ەكىنشى ۇلكەن قالاسى فيلادەلفيادا «ونەر, ونەركاسىپ بۇيىمدارىنىڭ جانە جەر ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق كورمەسى» دەگەن تاقىرىپپەن بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە وتكىزىلدى. قۇرلىقتاعى العاشقى ماڭىزدى حالىقارالىق شارانى وتكىزۋگە فيلادەلفيا قالاسىنىڭ تاڭدالۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار ەدى. بىرىنشىدەن, بۇل قالادا «تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى» قابىلدانعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە, فيلادەلفيانىڭ تابيعي ورنالاسۋ جاعدايى دا بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋگە قولايلى بولدى.
كورمە قالاشىعى قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن «جاسىل قالا» اتانعان فيلادەلفيانىڭ كوپتەگەن ساياباقتارىنىڭ بىرىنەن 17 گەكتار جەر ءبولىندى. بۇل وسىدان بۇرىنعى وتكەن پاريج جانە ۆەنا قالاسىنداعى كورمەلەر قالاشىعىنىڭ كولەمىنەن الدەقايدا ۇلكەن ەدى. كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار بولىنگەن وسى جەرگە نەگىزگى بەس پاۆيلون قۇرىلىسىن سالدى. باس پاۆيلون ونىڭ ۇزىندىعى 573 مەتر, ەنى 141 مەتر, ال بيىكتىگى 40 مەتردى قۇرادى. گرانيت پەن كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن كوركەمونەر پاۆيلونى تۇرعىزىلدى. ونىڭ كۇمبەزىنىڭ بيىكتىگى 45 مەتردى قۇرادى.پاۆيلون روتوندوسىنىڭ اۋماعىندا كولۋمبتىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. ماشينالارعا ارنالعان پاۆيلون, سونىمەن بىرگە, باۋ-باقشا ونىمدەرىنە ارنالعان ساراي سالىندى. باۋ-باقشا سارايىندا ۇزىندىعى 70 مەتر, بيىكتىگى 17 مەتر جىلىجاي بوي كوتەردى. بۇل جىلىجايدىڭ ىشىندە 8 سۋبۇرقاق تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇردى. جالپى العاندا بۇل قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ءبارى ەرەكشە بايلىقتى پاش ەتەتىن امەريكالىق ستيلمەن سالىندى.
ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ءماسەلە, بۇكىلالەمدىك كورمەلەر تاريحىندا العاش رەت فيلادەلفيادا جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ورتالىعى جابدىقتالدى. بۇل ورتالىق كورمەنىڭ قوعامدىق جۇمىستار پاۆيلونىندا ورنالاستى. سونىمەن بىرگە, پاۆيلوندا بانكەت زالدارى, پوشتا بولىمشەسى ورنالاستى. باسقاشا ايتساق, بۇل پاۆيلون بۇگىندە وتەتىن ءىرى حالىقارالىق شارالاردان بۇكىل الەمگە حابار تاراتاتىن باسپاسوز ورتالىعىنىڭ بالاماسى ەدى.
بۇكىلالەمدىك كورمەنى ۇيىمداستىرۋ ەرەكشە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. بۇعان دەيىن ەۋروپادا وتكىزىلىپ كەلگەن كورمەلەرمەن سالىستىرعاندا فيلادەلفيا كورمەسى ءدال بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا – 10 مامىر كۇنى اشىلدى. كورمەنىڭ اشىلۋ كۇنىنە تەك رەسەي مەن قىتايدىڭ ەكسپوناتتارى كەلىپ ۇلگەرمەدى. ولار تيەلگەن كەمەلەر فيلادەلفياعا 6 كۇن كەشىگىپ جەتتى. كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن وتكىزۋ قارساڭىندا 2 كۇن بويى تولاسسىز جاڭبىر جاۋدى. كورمە قالاشىعىن سۋ باسىپ كەتتى. سوعان قاراماستان نوسەر جاڭبىر توقتاعاننان كەيىن 4-5 ساعات وتكەن سوڭ بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. سالتانات راسىمىنە ءجۇز مىڭنان استام ادام قاتىستى. امەريكا قۇرلىعىندا العاش جالاۋى جەلبىرەگەن حالىقارالىق كورمەنى اقش پرەزيدەنتى ۋليسس گرانت پەن برازيليا يمپەراتورى ءىى پەدرۋ سالتاناتتى جاعدايدا اشتى.
فيلادەلفيا كورمەسى وتكەن كەزەڭدە ادامداردىڭ كورمە قالاشىعىنا كوپتەپ قاتىناۋلارى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاسالدى. ۇيىمداستىرۋشىلار قوعامدىق كولىك قاتىناسىنا ەرەكشە ءمان بەردى. كورمە قالاشىعىنىڭ اۋماعىندا ارنايى شاعىن ۆاگوندار تىركەلگەن پويىزدار دامىلسىز قاتىناپ تۇردى. وسىعان بايلانىستى كورمە قالاشىعىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتۋ قوناقتار ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق تۋعىزبادى. سونىمەن بىرگە, فيلادەلفيا قالاسى مەن كورمە قالاشىعى اراسىندا ارنايى تارتىلعان تەمىرجول تورابى ارقىلى جۇردەك پويىزدار 15 مينۋت سايىن قاتىناپ تۇردى.
امەريكا قۇرلىعىندا وتكەن بۇل العاشقى كورمەگە ەۋروپانىڭ بارلىق ءىرى مەملەكەتتەرى جانە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرى قاتىستى. كورمە قالاشىعىندا, اسىرەسە, انگليا مەن فرانتسيانىڭ پاۆيلوندارى كەڭ كولەمدە قانات جايدى. جالپى, كورمەگە قويىلعان ەكسپوناتتار 6 توپقا جانە 394 كلاسقا ءبولىندى. كورمەدەگى ماشينا پاۆيلونى كەلۋشىلەردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋداردى. ماشينا پاۆيلوندارىنا قويىلعان ەكسپوناتتاردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى اقش كاسىپكەرلەرىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. كورمەنى تاماشالاۋشىلار ءۇشىن امەريكالىق ينجەنەر د.كورليسستىڭ الىپ بۋ قوزعالتقىشى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. بۇل بۋ قوزعالتقىشىنىڭ بيىكتىگى 13 مەتر, سالماعى 56 توننا بولسا, ونىڭ قۋاتى 1400 اتتىڭ كۇشىنە تەڭ بولدى. تەحنيكالىق پاۆيلوندا بۋ قوزعالتقىشتارىنىڭ كۇشىمەن جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن ستانوكتار ورىن الدى. سونىمەن بىرگە, اۆتوماتتا ستانوكتاردىڭ العاشقى ۇلگىلەرى قويىلدى. ماشينا پاۆيلوندارىندا سول زامانعى وزىق اسكەري تەحنيكالار دا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. بۇل رەتتە اتاقتى كرۋپپ زاۋىتتارىنان شىققان 60 توننالىق الىپ زەڭبىرەكتى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل زەڭبىرەكتىڭ ديامەترى 35,5 سانتيمەتر ۇڭعىسىنان جارتى توننا سنارياد اتقىلايدى. كورمەدە «تىنىق مۇحيتى تەمىرجول كومپانياسىنىڭ» ونىمدەرى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
فيلادەلفيا كورمەسى ادامزات ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار تەحنيكالىق جاڭالىقتاردى پاش ەتتى. اتاپ ايتقاندا, وسى كورمەدە العاش رەت الەكساندر بەلل تەلەفونى جانە توماس ەديسوننىڭ تەلەگرافى كورسەتىلدى. حالىقارالىق كورمەدە العاش تانىستىرىلعان بۇل تەلەفون ۇلگىسى مەن تەلەگراف ودان كەيىنگى ونداعان جىلدار بويى ادامزات يگىلىگىنە پايدالانىلدى.
ونەر سارايىندا الەمنىڭ 20 مەملەكەتىنەن كەلگەن سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەردىڭ تۋىندىلارى قويىلدى. بۇل امەريكا قۇرلىعىندا العاش وتكەن حالىقارالىق كوركەمونەر كورمەسى ەدى. سوندىقتان امەريكالىقتار تاراپىنان وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق زور بولدى. كوركەمونەر كورمەسىنە انگلياداعى كورولەۆا اكادەمياسىنىڭ سۋرەتتەرىنىڭ كوللەكتسياسى, فرانتسيا مەن يتاليا ونەر شەبەرلەرىنىڭ اتاقتى تۋىندىلارى قويىلدى.
فيلادەلفيا كورمەسى ءوتىپ جاتقان كۇندەرى اۋا رايى ەرەكشە قاتالدىق تانىتتى. وڭىردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ىستىق ورنادى. سول كەزەڭدە كورمەگە كەلۋشىلەردىڭ ەستەلىگى بويىنشا, «كورمە زالدارىندا قاپىرىقتان دەمالاتىن اۋا جەتىسپەدى. كەلۋشىلەر ارنايى ناسوسپەن سۋىق سۋ بەرىپ تۇرعان پاۆيلونعا جەتۋگە اسىقتى». كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا, وسى اپتاپ ىستىق كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ قاتارىن سيرەتتى. فيلادەلفيا حالىقارالىق كورمەسىنىڭ قورىتىندىسىندا ونى ۇيىمداستىرۋشىلار 1,9 ميلليون دوللار شىعىن شەكتى.
اقش ءۇشىن بۇل بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. بۇل كورمە العاش رەت بۇكىل الەمگە امەريكانىڭ سالىستىرمالى تۇردە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قول جەتكىزگەن تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتتى. بۇعان دەيىن امەريكاداعى تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ ەۋروپاداعى تەمىرجول قۇرىلىسىنان الدەقايدا وزىق كەتكەندىگى جونىندە ايتىلىپ جۇرگەن بولاتىن. ال وسى كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار امەريكالىقتاردىڭ تەمىرجول سالاسىندا ەرەكشە زور جەتىستىكتەرگە جەتكەندىگىن ايقىن كورسەتتى. وسى كورمەنى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا امەريكا قۇرلىعى ءوزىنىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە دامىعاندىعىن كارى قۇرلىققا العاش رەت ءدالەلدەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
