– نۇرجان اعا, جەلتوقسان تۋرالى «قاراوزەك» رومانى وقىرماننان قانداي باعا العانىن ادەبيەتتەگى تۇستاستارىڭىز ءوز الىنشە پايىمداۋعا تىرىستى. ءبىر انىق دۇنيە: شىعارما زەردەلى وقىرمان جۇرەگىنىڭ جۇلدەسىن الدى. گەرولد بەلگەر «قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى سونداي دالدىكپەن, ناقتىلىقپەن, شىنايى دەتال-كورىنىستەرمەن بەينەلەنگەن كەڭەستىك داۋىردەگى تۇرمە ءومىرىنىڭ قىرتىس-قالتارىستارىن نانىمدى جانە جان-جاقتى اشىپ سۋرەتتەگەن كوركەم شىعارمانى تۇڭعىش رەت وقىدىم» دەپ سۇيسىنگەن رومانعا ماتەريالدى قالاي جينادىڭىز؟
– الماتىداعى جەلتوقسان دۇربەلەڭىنە كاتىسىپ, لاگەرلەردە وتىرىپ كەلگەن جىگىتتەردىڭ بىرسىپىراسىمەن اڭگىمەلەستىك, سىرلاستىق. الاڭداعى وقيعا جونىندە, اسىرەسە تۇرمە, لاگەر ءومىرى تۋرالى كوپ ماتەريال جينادىم. ايتكەنمەن باستى مىندەت تاريحي زەرتتەۋ ەمەس, كوركەم شىعارما جازۋ بولعان سوڭ سول كۇندەردىڭ رۋحىن كورسەتە ءبىلۋ كەرەك, ال ول ۇدەدەن شىعا الدىق پا, ونى وقىعان جۇرت ايتادى عوي.
– رومانداعى باستى كەيىپكەر حاقنازاردىڭ ءپروتوتيپى كىم, جوق الدە ويدان قۇرالعان وبراز با؟ گەراعاڭ: «وسى حاقنازار اۆتوردىڭ ءوزى ەمەس پە ەكەن؟» دەپ وي تولعاپتى.
– رومانداعى كەيىپكەردىڭ ءبارى – جيىنتىق وبراز, بىراق ولاردىڭ كوپ سيپاتى ومىردەگى ادامداردان الىنعان. ادەبيەتكە ءوزىنىڭ قايتالانباس ومىرىمەن, ءىس-ارەكەتىمەن ەستە قالاتىن كەيىپكەر سومداۋ وڭاي دۇنيە ەمەس. كەيىپكەردىڭ بۇرىنعى دۇنيەلەردەگى الدەبىر تۇلعاعا ۇقساي بەرۋى, سحەماتيزمى – بۇگىنگى كوركەم ادەبيەت پروبلەماسىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سۋرەتكەر ەلەۋلى, ەستە قالار كەيىپكەر سومداپ جاساماسا, شىعارمانىڭ ۇلكەن نەمەسە كىشى فورماسىن جازۋدان كەلىپ-كەتەر ەشتەڭە جوق.
– 1991 جىلدان كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدى, تابالدىرىقتان ەندى اتتاعان نارىق زامانىن قامتىپسىز. جاڭا كەزەڭدى سۋرەتتەۋ قيىن بولعان جوق پا؟
– موپاسساننىڭ ايتقان ءسوزى بار: «ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, تۇسىنىگى, سەنىمى, سەزىمى – ءبارى زامانىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى» دەگەن. ءيا, زاماننىڭ جاڭارۋى, تۇرلەنۋى بولىپ جاتقاندا ادەبيەتتىڭ دە جاڭارماۋى مۇمكىن ەمەس. ۇعىم مەن ءپىشىننىڭ ۇزدىكسىز اۋىسىپ وتىرۋى – تىرشىلىكتىڭ زاڭدى قۇبىلىسى. سول سەبەپتى سۋرەتكەر جاڭا زاماننىڭ كەلگەنىن تۇلا بويىمەن سەزىنە ءبىلۋى ءتيىس. ءوز ءداۋىرىنىڭ باستى سيپاتىن ەرەكشەلەۋى كەرەك. مەن ءوز زامانىمنىڭ اسەرىن ەپيكالىق شىعارما ەتىپ بەرگىم كەلدى. رومان جانرىن سوندىقتان قولاي كوردىم.
– «قاراوزەكتى» جازعان ۋاقىت ادەبيەتتىڭ وقىلمايتىن كەزەڭى ەدى. رومانىڭىز كوپشىلىككە جەتپەي قالعان جوق پا؟
– «قاراوزەك» رومانى وسىدان 20 جىل بۇرىن جازىلدى, 2001 جىلى مىڭ دانامەن جارىق كوردى, كوپشىلىككە, راس, جەتپەدى. 2013 جىلى بەس ءجۇز دانامەن شىقتى, ول دا جەتپەيدى, ارينە. 2015 جىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ەكى مىڭ دانا بولىپ شىقتى, ونىڭ ءبارى كىتاپحانالاردان ارتپادى. وعان وكىنبەيمىن, ءبىزدىڭ ەلدە كىتاپ تاراتۋ جۇيەسى جوق قوي. وبلىس ورتالىقتارىنىڭ وزىندە ءبىر-ەكى عانا كىتاپ دۇكەنى بار, ونىڭ وزىندە قازاق كىتابى جوق, سودان كەيىن جارىقتىق ءبىزدىڭ قوعامنان نە سۇرايسىز؟..
– كىتاپ تارامايتىن قازىرگى زاماندا رومان جانرى وقىلماي قالادى دەپ قورىقپايسىز با؟
– بۇدان ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن ەۋروپا ادەبيەتىندەگى كەيبىر سىنشىلار «قازىرگى ادەبي تالاپتارعا جاۋاپ بەرە المايتىن جانرلار بار, ونىڭ ىشىندە رومان ادەبي فورما رەتىندە ءوزىنىڭ بەرەتىنىن بەرىپ بولدى» دەپ جانازاسىن شىعارىپ قويعان ەكەن. ورىستىڭ ۆارلام شالاموۆ سەكىلدى جازۋشىلارى دا وسى پىكىردە بولدى. سولار ايتتى ەكەن دەپ رومان جازىلماي قالدى ما؟ جوق. وسى عاسىردا دا رومان جانر رەتىندە ءوزىن جويعان جوق. جويىلاتىن ءتۇرى دە كورىنبەيدى. لەۆ تولستوي ءومىرىنىڭ سوڭىندا ادەبي حاتشىسىنا «ادەبيەتتىڭ كوركەمدىگى ەندى تومەندەي بەرمەك, ەندىگى كوركەم ادەبيەت تەلەگراف ستيلىندە بولادى» دەگەن. ودان بەرى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى, ادەبيەت اجەپتەۋىر وزگەرىسكە ءتۇستى, بىراق تولستوي ايتتى ەكەن دەپ تەلەگراف ستيلىنە شەيىن قۇلدىراپ كەتتى مە؟ جوق, ارينە.
– رومان سياقتى ۇلكەن جانرعا ۇلكەن دايىندىق كەرەك شىعار؟
– ەشكىم اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسپەيدى عوي. مىقتى پروزاشى, كۇشتى رومانشى اۋەلى شەبەرلىككە ماشىقتانا باستاپ, جىلدار وتە كەلە عانا سۇيەكتى دۇنيەلەرىن جازا العان. تالانت الماس كەنى سەكىلدى ەمەس پە, ونى قىرناپ, جوندەپ, زەرگەرلىك ونەرىن سالىپ, شەبەردىڭ قولىنان شىققانداي, ادەمى گاۋھار تاسقا اينالدىرۋ كەرەك, تۋراسىن ايتقاندا, دامىتۋ كەرەك, ول ءۇشىن تەمىر ءتارتىپ, جانكەشتى ەڭبەك قاجەت. ءوزىنىڭ ءىرى جازۋشى ەكەنىنە سەنگەن جاس قالامگەر بيىك مۇنارا تۇرعىزۋ ءۇشىن ون مىڭداعان كىرپىشتى جىلدار بويى جالعىز ءوزى قالاپ شىعۋى كەرەك ەكەنىن ءاۋ باستان تۇسىنگەنى ءجون. ال ول مۇنارا مىقتى, ادەمى, كەلىستى بولىپ شىعا ما, جوق پا, ونى قۇداي بەرگەن تالانت پەن اۋىر ەڭبەك قانا شەشە الادى. بۇل تاقىرىپ جاستاردى قىزىقتىرسا, فلوبەردىڭ حاتتارىن (اسىرەسە لۋيزا كولەگە جازعان حاتتاردى) وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم, ونىڭ كۇندىز-ءتۇنى قالاي ەڭبەك ەتكەنىن, شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا قالاي شىققانىن وسى حاتتارىنان-اق بىلۋگە بولادى. شەلەكتەپ توگىلگەن قارا تەردىڭ ناتيجەسىندە عانا فلوبەردەي ۇلى جازۋشىنىڭ «بوۆاري حانىم» رومانى جاڭا پروزانىڭ باستاۋى بولدى. فلوبەردەن كەيىن ەۋروپا, ورىس رومانشىلارى وسىلاي جازا باستادى. وسىنداي ۇلى اۆتورلاردىڭ ارقاسىندا الەم ادەبيەتى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. كەيىن فانتاستيكالىق شىعارمالاردىڭ جاڭا فورمالارى پايدا بولدى, وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا جاپون جانە لاتىن امەريكالىق ادەبيەتتە جاڭا لەپتەگى روماندار جارىق كوردى. ايتا بەرسە, بۇل تاراپتا اڭگىمە كوپ. ايتسە دە, باتىستا ادەبيەتكە جاڭالىق اكەلەمىز دەپ جولدارى بولماعان (ايتپەسە تالانتى جەتپەگەن) قالامگەرلەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن, XX عاسىردىڭ 60-جىلدارى روب-گريە باستاعان كەيبىر پروزاشىلار مەن ادەبيەت تەورياشىلارى «جاڭا رومان» تەورياسىن جاساپ, جاڭا ۇلگىدە شىعارمالار جازدى. بىراق ول ەكسپەريمەنتتەرى كۇتكەن ناتيجە بەرگەن جوق.
– جازۋشى قوعامدىق پىكىردىڭ ىڭعايىمەن ءجۇرۋى كەرەك پە, قالاي ويلايسىز؟
– جوق, ارينە. ماسەلەن, قوعامدىق پىكىر جەمقورلىقتى ادەپكى, قالىپتاسقان نورما دەپ تانيتىن بولسا, سۋرەتكەر سول ىڭعايمەن كەتە بەرە مە؟ ارينە, جوق. سوندىقتان قوعامدىق پىكىر كريتەريگە جاتپايدى. جالپى, باسقا دا ونەر يەسى سەكىلدى جازۋشى كوركەم سوزدە كىرشىكسىز تازا بولۋى كەرەك. ەگەر جازۋشى ءوزىنىڭ شىندىقتى جازا الماعانىنىڭ, ءسوزىنىڭ ويلانىپ ايتىلماعانىنىڭ نەمەسە اسىعىستىق جاساعانىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ, اقتالا باستاسا, وندا كەز كەلگەن جەمقورعا «تاپقان مالىن» تۇرمىسىنىڭ ناشارلىعىنا, بالا-شاعاسىنىڭ كوپتىگىنە جابا سالۋىنا بولادى عوي. كىسىنىڭ جاعدايىن ءتۇسىنۋ كەرەك دەگەن بايلام بۇل جەرگە جۇرمەيدى. كەيىنگى وقىرمان جاعدايىڭدى كەرەك تە قىلمايدى. جازۋشىنىڭ قيسىق تۇيىنىنە, ارتىق-اۋىس سوزىنە, ويلانباي ايتقان پىكىرىنە كىم كىنالى. زامان با, ۇكىمەت پە, تۇرمىس پا, ول كەيىنگىلەرگە قىزىق ەمەس. قىزىعۋعا مىندەتتى دە ەمەس. سۋرەتكەردى كىم ارانداتتى؟ دۇنيەگە قىزىققان اقىماق دوستارى ما, الدە ءوز باسىلىمىنىڭ قامىن جەگەن جۋرناليست پە, ونى ولار انىقتاپ جاتپايدى. سۋرەتكەردىڭ جەكجات-جۇراعاتتىڭ كوڭىلىنە قاراعانى, كەدەيشىلىكتە عۇمىر كەشكەنى, ءتىپتى قيىن تاعدىرى – مۇنىڭ ءبارى كەيىنگىگە كەرەك ەمەس.
– «جازۋشى – ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» دەپ جاتادى. سول بيىككە قالاي جەتۋگە بولادى, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە؟
– گوگولدىڭ «مەن جاس كۇنىمنەن جەكە ادامدى زەرتتەپ, ونىڭ بەت پىشىنىندەگى وزگەرىس پەن قيمىل-قوزعالىستىڭ وزىنەن-اق جان قۇبىلىسىن ۇستاپ العىم كەلەتىن, سويتسەم, اۋەلى ءوز جانىڭدى تەرەڭ زەرتتەۋىڭ كەرەك ەكەن عوي» دەگەنى بار. دالمە-ءدال قالاي ايتقانىن ۇمىتتىم, بىراق ماعىناسى وسى. بۇل – وتە ماڭىزدى پىكىر. جازۋشى ادام جانىنىڭ ينجەنەرى بولا المايدى, بىراق ءوز ىشىندە ءوتىپ جاتقان قۇبىلىستاردى شىنايى, اسەرلى بەرە السا, ول – زور جەتىستىك, زور قابىلەت. ال بۇعان قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, ۇلكەن ەڭبەكپەن, وراسان توزىممەن كەلەتىن ناتيجە. ادەبيەت ميكروسكوپ سەكىلدەنىپ, سۋرەتكەر جانىنىڭ قۇپياسىن ۇلعايتا كورسەتىپ, سول ارقىلى ءبۇتىن ادامزات قۇپياسىن اشىپ بەرۋى كەرەك قوي.
– بۇگىنگى ادەبيەتكە قانداي تالاپتار قويىلىپ وتىر دەپ سانايسىز؟
– ادەبي شىعارمالارعا دەگەن تالاپ زامان وتكەن سايىن, تالعام وسكەن سايىن وزگەرۋى مۇمكىن. بىراق ءبىر نارسە ايقىن: جازۋشى باقىلاۋشى دا, كورەرمەن دە ەمەس, ول – ءومىر دراماسىنىڭ كەيىپكەرى. قالامگەر كەيپىندەگى, جازۋشى رولىندەگى ەمەس, درامانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, قاتارداعى, كورىنبەيتىن كەيىپكەر. مەنىڭشە, ولەڭدەگى, ليريكاداعى قۇيىلىپ تۇسكەن العاشقى نۇسقا سەزىمگە قانداي باي بولسا, قانداي شىن بولسا, پروزاداعى العاشقى نۇسقا دا سونداي بولۋى كەرەك. «پروزا – ءوزىنىڭ بويىنداعى پوەزيانىڭ ارقاسىندا عانا ادەبيەتتەن ورىن الىپ وتىر» دەيدى اكۋتاگاۆا. البەتتە, كوشىرىپ جازعاندا تۇزەتۋ, تولىقتىرۋ, قىسقارتۋ بولىپ تۇرادى. بىراق تۋىندىنىڭ ەكىنشى رەداكتسياسىن جازىپ, ياعني تولىقتىرام دەپ تۋىندىنىڭ شىنايى اسەرىن سولعىنداتىپ الۋىمىز دا مۇمكىن. ءاسىلى, ونەر كۋحنياسىندا سىر, قۇپيا دەگەن بولادى. بۇل ەندى – ءار قالامگەردىڭ ءوز قۇپياسى.
– جاقىندا «ۇرەيلى ءۇش كۇن» دەگەن اڭگىمەڭىز «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە شىقتى. بىزدە جوق انتيۋتوپيا جانرىندا جازىپسىز. مازمۇنى دا جاڭا, فورماسى دا جاڭا. تەرەڭ, اسەرلى دۇنيە. سىنشىلار جوعارى باعاسىن بەرىپ جاتىر. بولاشاقتى بولجاعان اڭگىمەنىڭ ايتارى كوپ سياقتى, دەگەنمەن بۇل شىعارماڭىزدا دا اۋىر تاعدىر بار ەكەن, جالپى, اۋىر تاعدىردى ادەيى تاڭداپ الاسىز با؟
– «كىسى بالاسى تاعدىرعا رەنجىپ جاتادى, تاعدىر دەگەن ول – مەن عوي» دەپتى-مىس جاراتقان يەمىز. اۋىر بولا ما, كۇردەلى بولا ما, ءومىر دەگەنىمىز سول ەمەس پە. ارينە, ادەيى تاڭداپ المايسىڭ, الەۋمەت تاعدىرىنا الاڭداعان سوڭ اۋەلى يدەيا تۋادى, سول يدەيانى قاۋزاپ, ويىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن سيۋجەت ورەسىڭ. جانە سونىڭ ءبارى شىعارمادا سەنىمدى بولىپ شىعۋى كەرەك. «ۇرەيلى ءۇش كۇن» اڭگىمەسىنىڭ بىرنەشە استارى بار, ونى تولىق كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى تالداۋ جاساۋ كەرەك بولادى. ءاسىلى, انتيۋتوپيا (نەمەسە ديستوپيا) جانرى – شەتەل ادەبيەتىندە سۇرانىسقا يە جانر. بۇل جانر قيسىق اينا سياقتى, وقىرمانعا قازىر كىم ەكەنىمىزدى نەمەسە كەلەشەكتە قايدا بارىپ ات شالدىراتىنىمىزدى كورسەتىپ كەتەدى. الەمدىك كلاسسيكا دەپ سانالاتىن «1984» نەمەسە «فارەنگەيت بويىنشا 451 گرادۋس» انتيۋتوپيا روماندارىنىڭ ءالى كۇنگە شەيىن وقىلاتىنى سودان بولسا كەرەك (وكىنىشتىسى, وسىنداي شىعارمالار قازاق تىلىنە اۋدارىلماي جاتىر). ال ادامزات قوعامى ۇلكەن وزگەرىس قارساڭىندا تۇر, الدىمىزدا الەۋمەتتىك, تەحنوگەندىك پروبلەمالار بار ەكەنى تاعى بەلگىلى. سول زامانعا جەتكەندە ادام ءوزىنىڭ ادامشىلىعىن ساقتاي الا ما, جوق پا, «ۇرەيلى ءۇش كۇن» وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەيدى.
– كەڭەس كەزەڭىندە قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ مول قالاماقى الىپ, كەسەك تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلگەنىن بىلەمىز (ارينە, ءبارى بولماسا دا). بۇگىندە قاپ-قاپ قالاماقىنىڭ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقانى راس. سول قالاماقى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنا قانشالىقتى كۇش-قۋات بەرەدى؟ الدە مىقتى جازۋشىعا مۇنىڭ ماڭىزى شامالى ما؟
– باتىستىڭ كوركەم فيلمدەرى نەگە ۇزدىكسىز دامىپ كەلەدى, ويتكەنى كينويندۋسترياعا جاقسى ستسەناري ۇسىنا الاتىن ستسەناريشى كوپ. ولار مول قالاماقى الادى, ءوزارا باسەكەسى وتە كۇشتى. ال ەندى سولارعا قالاماقى بەرمەي, تەگىن جازىپ بەر دەپ كورشى, «ەسىڭ دۇرىس پا؟» دەپ اياعىنا وتىرعىزباي قۋىپ شىقسىن... مول قالاماقى بولماسا, كوركەمدىگى جوعارى, جاڭالىعى كوپ شەتەلدىك فيلمدەردىڭ ستسەناريلەرى دۇنيەگە كەلمەس ەدى. مول قالاماقى بولماسا, باتىستا جاقسى روماندار تۋماس ەدى. دجەك لوندون دا, حەمينگۋەي دە, فولكنەر دە, توماس مانن دا قالاماقىعا جازعان. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل گراف تولستوي دا قالاماقىدان باس تارتپاعان. قازىر دە سولاي. قالاماقى تابۋ ءۇشىن جازادى. ستيۆەن كينگتى قاراڭىز, باسقا كىتاپتارىن ايتپاعاندا, 60 رومان, 200 اڭگىمە جازىپتى. قالاماقى تۇسپەسە, سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جازىلماس ەدى. راس, اقشاسى تولەنسە دە, تولەنبەسە دە, جازعىسى كەلەتىن قالامگەر جازا بەرەدى, جاقسى شىعارمانى دا دۇنيەگە اكەلەدى. ايتكەنمەن قالاماقى مەن ادەبي سىن كوركەم ادەبيەتتىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتەدى.
– دەگەنمەن XXI عاسىرداعى ادەبي ءۇردىس قانداي؟ ءبارىن باقىلاي الاسىز با؟
– ءبارىن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. ايتكەنمەن ادەبيەتتىڭ دەڭگەيى ساۋساقپەن سانارلىق كاسىبي قالامگەردىڭ ەڭبەگىمەن انىقتالادى. بۇقارالىق ادەبيەتپەن ەمەس. پاۆيچ, كۋندەرا, ۋمبەرتو ەكو سەكىلدى ورتاڭ قول جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى ونداعان تىلگە اۋدارىلىپ, ناسيحاتتالىپ جاتادى, كىتاپتارى ساتىلىپ جاتادى, بىراق بۇلار كلاسسيكالىق دۇنيە تۋدىرا العان جوق. الگىلەردەي جاپپاي دارىپتەلمەسە دە, ينتەللەكتۋال پروزاشىلار بار. مىسالى, مەن ءوزىم اعىلشىن جازۋشىسى يەن ماكيۋەننىڭ «امستەردام» اتتى رومانىن وقىپ, مۇنىڭ جاي قالامگەر ەمەس ەكەنىن بايقادىم. ارتىنشا تاعى دا ەكى-ءۇش رومانىن ماسكەۋدەن الدىرتىپ, وقىدىم: تالانتتى, شەبەر جازۋشى ەكەن. مىنە, وسىنداي تالانتتى قالامگەرلەردى, وكىنىشكە قاراي, تاني الماي جاتامىز.
جالپى, وسى عاسىردىڭ مەديايندۋسترياسى جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىن كۇرت وزگەرتتى. كوركەم ادەبيەت تە سول مەديانىڭ ءبىر باعىتى بولۋعا اينالدى. سوڭعى جيىرما جىلدا تەحنولوگيانىڭ قاتتى دامىعانى سونشا, گادجەتسىز بايلانىس جاساۋ قيىن بولىپ قالدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيا ىقپالىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, «عالامتور ادەبيەتى», «الەۋمەتتىك جەلى ادەبيەتى» دەگەن تەرميندەر پايدا بولىپتى... مۇنىڭ ءبارى, ينتەللەكتۋال ادەبيەتتى ايتپاي-اق قويايىق, بۇقارا ادەبيەتىنىڭ ءوزىن كوكجاسىق كوجەگە اينالدىرىپ جىبەرە مە دەپ قورقامىن.
– «قازىر ادەبيەت توقىرادى» دەگەن پىكىردى دە ەستيمىز, وسى ءسوزدىڭ قانشالىقتى نەگىزى بار؟
– وسى عاسىرداعى ادەبيەت ونەرىنىڭ دامۋ كورىنىسى وزگەشە. ماسەلە كوركەمدىك تەندەنتسيانىڭ, شىعارماشىلىق ءتاسىلدىڭ, ەستەتيكالىق تالاپتىڭ كوپتىگىندە, سان تۇرلىلىگىندە عانا ەمەس. ەڭ اۋەلى ادەبي كودتىڭ جاڭارۋى بولعان سياقتى. قازىر بىزدە «ادەبيەت توقىرادى» دەپ دابىل قاعىلىپ جاتۋىنىڭ ءوزى قالامگەر قاۋىمنىڭ ادەبي كودتىڭ اۋىسۋىن ينستينكتپەن سەزۋى مە دەپ ويلايمىن. جاڭا تەحنولوگيالار زامانىندا ادەبي ەركىندىككە تولقىن-تولقىن تاجىريبە كەلىپ جاتىر. ادەبيەتتىڭ اعارتۋشىلىق ميسسياسى وسى تولقىنداردىڭ استىندا قالدى. «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن ۇعىم ەكىنشى پلانعا ىسىرىلدى. ايگىلى «كنيجنوە وبوزرەنيە» گازەتى 1986 جىلى ساۋالناما جۇرگىزگەندە كەڭەس وقىرمانىنىڭ كوپشىلىگى كوپ وقىلاتىن كىتاپتاردىڭ قاتارىندا دجويستىڭ «ۋليسس», ورۋەللدىڭ «1984» روماندارىن اتاسا, ال 1995 جىلى ءدال وسى گازەت وسىنداي ساۋالناما جۇرگىزگەندە وقىرماندار بەستسەللەر تىزىمىنە ءتۇرلى كريمينالدى, دەتەكتيۆ كىتاپتاردى كىرگىزگەن ەكەن.
ال ەندى جاھاندانۋ پروتسەسىمەن بىرگە دامىپ كەلە جاتقان كوسموپوليت سيپات قازىرگى بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ جاڭا بەلگىسى بولىپ شىقتى, شىعارمالارداعى موتيۆتەر مەن سيۋجەتتەردىڭ بىرتەكتىلىگى وسى سەبەپتەن تۋىنداپ وتىر. كوەلو مەن ءپاۆيچتىڭ, مۋراكامي مەن اكۋنيننىڭ ءبىر مادەني اۋقىمنان تابىلاتىنى وسىدان. ويتكەنى بۇلاردىڭ جازعان شىعارمالارى بۇقارا مادەنيەتىنە جاتادى (بۇقارا مادەنيەتى (mass سulture) تۇسىنىگى تومەنگى مادەنيەت دەگەن ۇعىم ەمەس).
باتىستا جابىق سالوندار مەن اكادەميالىق ۇيىرمەلەردەگى جازۋ ونەرىنىڭ اياقتالۋىمەن جانە يندۋستريالىق قوعامنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن حح عاسىردا ادەبيەت جاڭا سيپات الدى, كەيىن بۇقارالىق جانە ەليتارلىق ادەبيەت دەپ بولىنۋگە كوشتى. ماسەلەن, رەسەيدە 1990-2000 جىلدار ارالىعى بۇقارا مادەنيەتىنىڭ دامىعان ۋاقىتى بولدى. رەسەيدە ادەبيەت قازىر ءتىپتى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ ءبىر ارناسىنا اينالا باستادى... كىتاپ ءوندىرىسىنىڭ, كىتاپ ساۋداسىنىڭ نارىقتىق سيپاتتا ورلەۋىنە وراي بۇل ەلدە جازۋشى ەڭبەگىنىڭ كوممەرتسيالانۋى كۇرت دامىدى.
وسىعان قاراپ ەسىمە تۇسەدى. حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ سوڭىندا كەڭەس وقىرمانىنىڭ دەتەكتيۆكە قۇمارتۋى ارتىپ, جاپپاي ماكۋلاتۋرا وتكىزىپ, وعان العان تالوندارىنا اعىلشىن, شۆەد دەتەكتيۆتەرىن, اگاتا كريستي مەن ديۋمانىڭ روماندارىن ساتىپ الىپ جاتاتىن. مەن ءوزىمنىڭ اعا-اپكەلەرىمنىڭ وسىنداي ادەبيەتتى سونداي قۇمارلىقپەن وقىپ جاتاتىنىنا بالا كەزىمدە كۋا بولدىم. سوندىقتان بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ وزىندىك ورنىن جوققا شىعارا المايمىز.
بەلينسكيدىڭ «كەيدە ءبىر عاسىردا اۋپىرىمدەپ ءبىر عانا گەني قالامگەر دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن, ەندى وسىعان قاراپ تۇتاس ءبىر عاسىر بويى قوعام ادەبيەتسىز وتىرماۋى كەرەك شىعار» دەگەن بەلگىلى ءسوزىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ورىس ادەبيەتى حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ سوڭىنان جوعالتقان بۇقارالىق ادەبيەتىن 90-جىلدارى عانا قايتا قالپىنا كەلتىرە الدى. ورىس ءتىلدى وقىرماندار تاعى دا شەتەلدىك دەتەكتيۆ (ورىس دەتەكتيۆى ءالى ولاردىڭ دەڭگەيىنە جەتپەگەن كەز) پەن مەلودراماعا باس قويىپ جاتتى, وسى سۇرانىستى بايقاعان ورىس جازۋشىلارى وزدەرىنىڭ جاڭا بۇقارالىق ادەبيەتىن جاساۋعا بەت بۇردى. ال بىزدە سۇرانىستى زەرتتەپ جاتقان ەشكىم جوق, ويتكەنى بىزدە كىتاپ تاراتۋ جەلىسى جوق, باسپا باسەكەسى دەگەن اتىمەن جوق. سول سەبەپتى بىزدە ءىرى ادەبي شىعارما تام-تۇمداپ جازىلاتىن شىعار, ايتكەنمەن ادەبي پروتسەسس ستيحيالى تۇردە, ءوز بەتىمەن كەتىپ بارادى...
– ءسىزدىڭ پايىمىڭىزدا, بەللەتريستيكا مەن بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ ايىرماسى قانداي؟
– ادەبي-ەستەتيكالىق گراداتسيا دەگەن بار, بۇل رەتتە شارتتى تۇردە بولسا دا, كلاسسيكا – بەللەتريستيكا – بۇقارالىق ادەبيەت دەگەن ۇشتىكتىڭ ايىرىمىنا ۇڭىلگەن ءجون. بەللەتريستيكا – ادەبيەتتىڭ «ارالىق الاڭى» سەكىلدى, وعان وزگەشە كوركەمدىك ارتىقشىلىعىمەن ەرەكشەلەنبەيتىن شىعارمالار جاتادى. بۇل شىعارمالار ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردى تەمىرقازىق ەتىپ, قىزىقتى, تانىمدىق جاعىنا ۇمتىلادى. ءوز ءداۋىرىنىڭ وزگەرىسىن, ماڭىزدى وقيعاسىن وزەك ەتكەن نەمەسە وتكەن تاريحقا ۇڭىلگەن, اۆتوبيوگرافيالىق نەمەسە مەمۋارلىق ىڭعايداعى شىعارمالار بەللەتريستيكا رەتىندە وقىرماندى باۋراپ الادى. ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويادى, كەلەر بۋىن وقىرمانى الگى شىعارمانى وقي قويۋى ەكىتالاي. كلاسسيكالىق نەمەسە ينتەللەكتۋالدىق ادەبيەت وقۋشىعا بەيمالىم ەستەتيكالىق جاڭا ءبىر دۇنيە ۇسىنسا, وقىرمان جاڭا ءبىر الەمدى اشىپ جاتسا, بەللەتريستيكا بولسا, ۇعىنىقتى, بەلگىلى دۇنيەلەردى قاۋزاپ, الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردى دا ورىندايتىن, وقىرمانى مول سالاعا جاتادى.
بەللەتريستيكا مەن بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ اراسىندا اسا ءبىر ايىرىم بولا بەرمەيدى, سوندىقتان بۇل ەكەۋىن كەيدە سينونيم رەتىندە قابىلداپ, جاقىن ۇعىم رەتىندە تۇسىنەتىندەر بار. وسى عاسىردا باتىستاعى ادەبي شىعارمالاردىڭ 90 پايىزىن بۇقارا ادەبيەتى الادى ەكەن. ۇلكەن ادەبيەت پەن بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ ارالىق شەكاراسى ايقىن كورىنە بەرمەيتىنى وسىدان با دەگەن ويعا قالاسىڭ. قازىرگى ورىس ادەبيەتىندە توپول, داشكوۆا, دونتسوۆا سەكىلدى بۇقارا ادەبيەتىنە قالام تارتىپ جۇرگەن, پەلەۆين, اكۋنين سەكىلدى بەللەتريستيكانى وندىرتە جازىپ جۇرگەن قالامگەرلەر بار, بىراق ازىرگە ۇلكەن پروزاشى شىعا قويعان جوق. بىراق بۇقارالىق ادەبيەت ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويىپ, مودادان تەز شىعادى, ول قايتا وقۋعا, ەستەتيكالىق قازىنا رەتىندە ساقتاۋعا ارنالماعان. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا مەلودرامانى باتىستا ء«بىر رەتكى ادەبيەت» دەپ اتاۋى بەكەر ەمەس.
بۇقارا ادەبيەتى كوبىنە مادەنيەتتىڭ داڭعىل جولدارىنان حابارى جوق وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا وراي جاسالادى, بىراق ونىڭ ءوز ءداۋىرىنىڭ ادەبي پروتسەسىنە بەلسەنە ارالاسۋى – الەۋمەتتىك جانە مادەني وزگەرىستىڭ بەلگىسى. بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ ءوزىنىڭ جانرلىق, تاقىرىپتىق مىزعىماس كانوندارى بار, ونىڭ ىشىندە بەلگىلى ءبىر سيۋجەتتى سحەمالار نەگىزىندە قۇرىلعان, ءتيپتى كەيىپكەرلەرى كورىنىس بەرەتىن پروزالىق شىعارمالاردىڭ فورمالدى مودەلدەرى دە بار. كومپوزيتسيالىق ستەرەوتيپ, ەستەتيكالىق شابلون بۇقارالىق ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرلىق بەلگىلەرىندە (دەتەكتيۆ, تريللەر, مەلودراما, كريمينال, فانتاستيكا, فەنتەزي, تاريحي روماندار جانە ت.ب) جاتىر. مىنە, وقىرمان سۇرانىسىنا وسىلاي يكەمدەلگەن باسپانىڭ «سەريالىق» جوبالارى دۇنيەگە كەلە باستايدى. بۇل – رەسەيدە قازىر بار. بىزدە كىتاپ تارامايدى, سوندىقتان مۇنداي ادەبيەت بىزدە ازىرگە دامىپ جاتقان جوق...
– قالامگەر رەتىندە كوڭىلىڭىزدە قانداي الاڭ بار؟
– ارمان, «ۇرەيلى ءۇش كۇندى» وقىعان ەكەنسىڭ, كوڭىلىمدە قانداي الاڭ بار ەكەنى سول اڭگىمەدە كورىنىپ تۇر.
– نەدەن قورقاسىز؟
– «وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن, ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ» دەپتى عوي ۇلى اباي. سول كەپتەن قورقامىن.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
