رۋحانيات • 04 جەلتوقسان، 2020

اسكەري-تاريحي عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان

87 رەت كورسەتىلدى

الماتىداعى "عىلىم ورداسىنىڭ" ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىندا كورنەكتى عالىم، اكادەميك، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ عىلىمعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ قۇرمەتىنە وراي جىل سايىنعى ءداستۇرلى ء"Vىىى نۇسىپبەكوۆ وقۋلارى" ءوتتى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz

ءداستۇرلى وقۋ شاراسى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى مەن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسىنىڭ 75 جىلدىعىن ۇلىقتاعان "قازاقستاننىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى جانە اقاي نۇسىپبەكوۆ مۇراسى" رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيامەن جالعاسىن تاپتى.

جيىننىڭ كىرىسپەسىن "عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى اكادەميك ا.نۇسىپبەكوۆ وقۋلارى اياسىندا ۇيىمداستىرىپ وتىرۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار"، دەپ باستاعان ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ عالىمنىڭ ەڭبەك جولى، مايدان دالاسىنداعى ەرلىكتەرى حاقىندا ءسوز ءوربىتتى. ا.نۇسىپبەكوۆ 1942 جىلى مامىردا الماتىدان داڭقتى گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىن تولىقتىرۋعا ارنايى جىبەرىلگەن ءبىر توپ قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارىندا مايدان شەبىنە اتتانىپ، سوعىستىڭ اياعىنا دەيىنگى ۇرىستارعا قاتىسقان. اعا لەيتەنانت، مينومەت باتارەياسىنىڭ ساياسي جەتەكشىسى قىزمەتىنەن ديۆيزيا ساياسي ءبولىمىنىڭ اعا نۇسقاۋشىسى دارەجەسىنە دەيىن جەتىپ، 1946 جىلى مايور شەنىندە تۋعان ەلگە ورالادى. سودان كەيىن، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانعانى بەلگىلى. ينستيتۋت ديرەكتورى، اكادەميك، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. وسى جىلداردا  ا.نۇسىپبەكوۆ قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىندە عالىمنىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىندا عالىم-زەرتتەۋشى، عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى كورنەكتى قايراتكەر رەتىندە قالدى. تاريح عىلىمىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، اسكەري-تاريحي عىلىمنىڭ دا نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە  سوعىس تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردى مۇرا ەتىپ قالدىردى.

جۋىردا عانا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اكادەميك، حالىقارالىق قىپشاقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.كومەكوۆ قاتىسۋشىلارعا ا.نۇسىپبەكوۆ جايلى تاعىلىمدى اڭگىمەلەر ايتىپ، عالىمنىڭ قازاقستانداعى تاريح عىلىمىن ۇيىمداستىرۋداعى تاريحي ءرولىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ال اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ وتباسى اتىنان ءسوز العان ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ج.قۇنداقباەۆا اكادەميك اتاسىنىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قىرلارى تۋرالى باياندادى.

"اكادەميك اقاي نۇسىپبەكوۆ جانە قازاقستاندا اسكەري-تاريحي عىلىمنىڭ قالىپتاسۋى" بايانداماسىندا تاريح ينستيتۋتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى، ۇزاق جىلدار ا. نۇسىپبەكوۆپەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان ق.الداجۇمانوۆ  "رەسپۋبليكامىزداعى اسكەري عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان اقاي نۇسىپبەكوۆ ۇلى وتان سوعىسىنا باستان-اياق قاتىسقان ادام. بىراق ول جونىندە ول كىسى بىزگە ايتا بەرمەيتىن. اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرى تۋرالى  تۋىستارىنان ەستىپ-ءبىلىپ ءجۇرۋشى ەدىك. ول 1941 جىلدىڭ كۇزىندە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعانىمەن دەنساۋلىعى جاراماي ءبىراز ۋاقىت ەمدەلەدى. سودان كەيىن، ي.ۆ. پانفيلوۆ اتىنداعى 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىن تولىقتىرۋعا ارنايى جىبەرىلگەن 2 مىڭداي قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە 1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا سوعىسقا اتتانعان. اقاي نۇسىپبەكوۆ تاريحشىلاردىڭ باسىنا تونگەن رەپرەسسيانىڭ الدىن الىپ، ونىڭ قارا بۇلتىن سەيىلتۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول تاريح عىلىمىن عانا ەمەس، اسكەري-تاريحي عىلىمنىڭ دا ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى"، دەپ اتاپ ءوتتى.

تاريح ينستيتۋتىنىڭ "دۇنيەجۇزى تاريحى" ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور گ. كوكەباەۆا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەننەن كەيىن بەس-التى جىل جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ قالعانىن، كەيىننەن عىلىمعا دەگەن تالپىنىستىڭ تاريح ينستيتۋتىنا جەتەلەپ كەلگەندىگىنە توقتالدى. «وسىلايشا سول كەزدەگى ينستيتۋت ديرەكتورى ا.نۇسىپبەكوۆتىڭ قابىلداۋىنا كەلدىم. ءبىراز كۇتكەننەن كەيىن اقاي اعانىڭ كابينەتىنە كىردىم. ول باسىنا تاقيا كيگەن ءجۇزى جىلى كىسى ەكەن. قوبالجىپ تۇرعان مەنىڭ امانداسقانىم ول كىسىگە دۇرىس ەستىلمەي قالسا كەرەك. "نەگە امانداسپايسىڭ؟ "اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ امانداس"، دەدى ك ۇلىپ. مەن "اسسالاۋماعالەيكۋم!"، دەپ امانداستىم. سودان كەيىن اقاي اعا جازىپ كەلگەن قىسقاشا عىلىمي ەڭبەگىمدە اسىقپاي وقىپ شىقتى. اسپيرانتۋراعا قالاي ءتۇسۋ كەرەكتىگى جونىندە اقىل-كەڭەس بەرىپ، جول كورسەتتى. اقاي اعامىزدىڭ كابينەتىنە كىرگەن سايىن وسى جاعداي ەسىمە تۇسەدى"، دەگەن ەستەلىكتەرىن ورتا سالىپ گ. كوكەباەۆا "تۇركىستاندىق سوعىس تۇتقىندارى جانە تۇتاس تۇركىستان يدەياسى" بايانداماسىن جاسادى. وندا "تۇركىستان" ۇعىمىنىڭ گەوگرافياسى مەن تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ، تۇرىك حالىقتارى مەكەندەگەن ۇلان-بايتاق كەڭىستىكتىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەكىگە ءبولىنىپ، "ورىستىق نەمەسە رەسەيلىك تۇركىستان" جانە "قىتايلىق تۇركىستان" نەمەسە «شىعىس تۇركىستان" اتاۋلارىنىڭ پايدا بولعانىن جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا تۇتقىنعا تۇسكەن تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ نەگىزىندە "تۇركىستان لەگيونىن" جاساقتاپ، ونى كەڭەس وداعىنا قارسى باعىتتاۋعا ناقتى ارەكەتتەردىڭ جاسالعانىن، وعان م.شوقاي، ت.رىسقۇلوۆ جانە ت.ب. تۇرىك قايراتكەرلەرىنىڭ تۇتاس تۇركىستان يدەياسى تاريحي نەگىز بولعانىن اتاپ كورسەتتى.

جيىن بارىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ زاپاستاعى پودپولكوۆنيگى، زەينەتكە شىققاننان كەيىن اسكەري تاريحپەن اينالىسىپ جۇرگەن س.ەسەنين اتىنداعى ريازان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى گ.ءلاريننىڭ "ريازان ارتيللەريالىق ۋچيليششەسى – تالعارداعى ەۆاكۋاتسيا كەزەڭىندە» بايانداماسى زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. "2019 جىلدىڭ كۇزىندە، دەپ اتاپ وتكەن گ.لارين، رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى ارحيۆىندە ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جۇرگەن كەزىندە قازاقستاننان كەلگەن ق.الداجۇمانوۆ، ا.جۇنىسباەۆ، ب.بۇرحانوۆ سياقتى عالىمدارمەن تانىستىعىن جەتكىزدى. «وزىممەن بىرگە جۇرگەن 2 دانا «ريازان ارتيللەريالىق ۋچيليششەسى» مونوگرافيانىڭ ءبىرىن ق.الداجۇمانوۆقا سىيلادىم. ال ەكىنشى داناسىن سول كەزدەگى تالعار قالاسىنىڭ  اكىمى بولعان جولان وماروۆقا تاپسىرۋدى اماناتتاعان ەدىم" دەي كەلە، رەسەيلىك عالىم ريازان ارتيللەريالىق ۋچيليششەسىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى تالعارداعى تاريحى مەن تالعارلىق تۇلەكتەرى تۋرالى كەڭىنەن بايانداپ ءوتتى.

ال تاريح ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، پروفەسسور ا. قاپاەۆا «سوعىس مايداندارىنداعى قازاقستان تاريحشىلارى» تاقىرىبىندا قىزىقتى بايانداما جاساپ، ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان بولاشاق قازاقستاندىق تاريحشى عالىمدار ا. نۇسىپبەكوۆ، گ.داحشلەيگەر، ت. بالاقاەۆ، ن. ەدىگەنوۆ، ف. ميحايلوۆ، ۆ. ساۆوسكو، ح.ارعىنباەۆ، ب.تولەپباەۆ، ۆ.باسين، ۆ. ۆوستروۆ، ت. ەلەۋوۆ، ا.ەلاگيندەردىڭ جاۋىنگەرلىك جولى مەن سوعىستان كەيىن ولاردىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىنا كەلۋى جانە ولاردىڭ تاريح عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى دەرەكتىك شولۋ جاسادى. ءدال وسى بۋىننىڭ قازاقستان تاريحى عىلىمىنا ەرەكشە ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن اتاپ كورسەتتى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا "ەرلىك جولىمەن" زەرتتەۋ ورتالىعى" قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى د.يگساتوۆانىڭ "مايدان مەن تىلداعى قازاقستان ايەلدەرى" تاقىرىبىنداعى  بايانداماسى تىڭدالىپ، وسى مازمۇنداعى جاڭا كىتاپ تانىستىرىلدى. ال ينستيتۋتتىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى م.قالىبەكوۆانىڭ « ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازاقتاردى ەڭبەككە موبيليزاتسيالاۋ" بايانداماسى ءوزىنىڭ عىلىمي جاڭالىعىمەن ەرەكشەلەندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن "ەڭبەك ارمياسى" دەگەن اتقا يە بولعان ارمياعا قازاقتاردى موبيليزاتسيالاۋ تاريحىنىڭ زەرتتەلمەي كەلە جاتقانىنا توقتالعان عالىم، 31 حالىق كوميسسارياتىنا قاراستى زاۋىت-فابريكالاردا ەڭبەك ەتكەن قازاقتار تۋرالى، ولاردىڭ سانى مەن ساپاسى، ولاردىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى بۇرىن عىلىمي اينالىمعا تارتىلماعان ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە بايانداپ، "ەڭبەككە موبيليزاتسيالانعان" قازاقتاردىڭ سانى مەن ءتىزىمى بىزدەر ءۇشىن بەلگىسىز كۇيدە قالىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. "ەڭبەككە موبيليزاتسيالانعان" ادامداردى "تىل ەڭبەككەرلەرىمەن" شاتاستىرۋعا بولمايدى. ولار ءوز الدىنا جەكە كاتەگوريا بولدى"، دەگەن عالىم، الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋ قاجەت دەپ تۇجىرىمدادى.

ال تاريح ينستيتۋتىنىڭ PhD كانديداتى، م.اۋەزوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، سوڭعى جىلدارى اسكەري تاريحقا ماماندانىپ جۇرگەن بەلگىلى سانجارتانۋشى ا.جۇنىسباەۆتىڭ " ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ اتتى اسكەر قۇرامالارى: قۇرىلۋ تاريحى جانە جاۋىنگەرلىك جولى (1941-1943)" بايانداماسى قاتىسۋشىلار تاراپىنان عىلىمي جاڭالىق رەتىندە باعالاندى. قازاقستاندا قۇرىلىپ جاساقتالعان 4 اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ (ونىڭ ۇشەۋى قازاق ديۆيزياسى: 96-شى قازاق اتتى ديۆيزياسى، 105-ءشى قازاق اتتى ديۆيزياسى، 106-شى قازاق اتتى ديۆيزياسى) قۇرىلۋ تاريحى، مايدانداعى جاۋىنگەرلىك جولى، ديۆيزيا جەكە قۇرامىنىڭ ءتىزىمى مەن ونداعى وزگەرىستەر، ديۆيزيالاردىڭ قولباسشىلارى، قازاق اتتى اسكەر ديۆيزيالارىنىڭ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى تۋرالى تىڭ ارحيۆ قۇجاتتارى مەن فوتولارىنا نەگىزدەلگەن سلايدتى بايانداما وتە اسەرلى بولدى جانە «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اسكەري قۇرىلىمدارى سوعىس مايدانىندا (1941-1945)» اتتى پروفەسسور ق. الداجۇمانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىنىڭ عىلىمي ناتيجەلەرىنىڭ تولاعاي ەكەنىن كورسەتتى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار اكادەميك ا. نۇسىپبەكوۆتىڭ قازاقستاننىڭ اسكەري-تاريحي عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق ءرولى مەن قوسقان ۇلەسىنە بايلانىستى كەڭ كولەمدى ماسەلەلەردى قاراستىرىپ، ا.نۇسىپبەكوۆ تۇلعاسى، ونىڭ تاريح، ارحەولوگيا، ەتنوگرافيا جانە مادەنيەتتانۋ سالالارىنداعى جەتەكشىلىك ءرولى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىن كورسەتەتىن عىلىمي ماسەلەلەر مەن سوعىس تاريحىنىڭ مەتودولوگيالىق وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىعا ءتۇسىپ، جاڭا زەرتتەۋ باعىتتارى ايقىندالدى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسى بارىسىندا ينستيتۋتتىڭ جاس عالىمدارى ۆ.زىكىرباەۆا مەن ر.زاكارياعا نۇسىپبەكوۆتار وتباسى اتىنان تاريحشى جاس عالىمدارعا ارنالعان اقاي نۇسىپبەكوۆ اتىنداعى ستيپەنديا تابىستالدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قورىتىندى جاساعان ينستيتۋت ديرەكتورى ز.قابىلدينوۆ ينستيتۋتتىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلگەن ءىس-شارا قاتىسۋشىلارىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ، عىلىمي مەكەمە بۇدان كەيىن دە اقاي نۇسىپبەكوۆ اماناتىنا ادال قىزمەت ەتىپ، ونىڭ ءىسىن جالعاستىرادى دەپ قورىتىندى جاسادى.

تاريح ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان عىلىمي كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا سوعىس تاريحىنا ماماندانعان ەلىمىزدىڭ جەتەكشى تاريحشى-عالىمدارى مەن بىلىكتى ساراپشىلار، ا.نۇسىپبەكوۆ اتىنداعى اۋىل جانە گيمنازيا باسشىلارى، اكادەميكتىڭ جەرلەستەرى مەن تۋىستارى، ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن جاس عالىمدار قاتىستى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزانداپ جاتىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:37

قالادا قار بورايدى...

ايماقتار • بۇگىن، 10:47

ۇقساس جاڭالىقتار