1988 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى سوتى, 28 جەلتوقسانىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى احمەت بايتۇرسىنوۆتى, ماعجان جۇماباەۆتى جانە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتى پەداگوگيكالىق جانە ادەبي قىزمەتتەرى جونىندەگى تاريحي شىندىقتى تولىق كولەمدە قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت دەپ ۇيعاردى. ءتىلدى ءتىرىلتۋدىڭ ىقىلاسى وسىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ, رەسپۋبليكالىق (كەيىن حالىقارالىق) «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلعانى بەلگىلى. ءوزىم ونىڭ سول العاشقى قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, ەلدىڭ رۋحاني سالاسىنداعى وي مەن ىستە ەرەكشە ايقىن ءىز قالدىرىپ, زيالى بولىگى تۇگەل دەرلىك تانىپ, قۇرمەتتەگەن مۇحتار ارىننىڭ قاسىندا ءجۇرىپ سول جىلى «قازاق ءتىلىنىڭ» وبلىستىق قوعامىن قۇرۋعا قاتىسقانمىن. وڭىردەگى سول ءتىل ماسەلەسى توڭىرەگىندە جۇرگەندىگىمنەن بولۋ كەرەك, 1989 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانى كۇنى وبلىس باسشىلىعىنان, ءسىرا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ە.زولوتارەۆتىڭ قولى بولسا كەرەك, ماعان «بۇل ماسەلەنى زەرتتەپ, ۇسىنىس بەرۋدى جانە ونى مۇمكىندىگىنشە تەزدەتۋدى وتىنگەن» تاپسىرما حاتقا قوسا, الماتى قالاسىندا تۇراتىن شولپان احمەتقىزى بايتۇرسىنوۆا-بايسالوۆانىڭ اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ە.زولوتارەۆ پەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.ساعىنتاەۆقا جولداعان ەكى بەتتىك ارىزىن الدىم. ارىزدا احاڭنىڭ قىزى پەرزەنتتىك ىستىق مۇڭ-ىقىلاسپەن اكەنىڭ ءومىر جولىن بايانداپ, اقتالعاننان كەيىن ەلدىڭ ءار جەرىندە ساياسي, مادەني كورنەكتى شارالار الىپ جاتقانىن, الايدا نەگە ەكەنى بەلگىسىز, العاشقى مۇعالىمدىك قىزمەتى اقتوبە ۋەزىندە, قازىرگى مۇعالجار, وكتيابر اۋدانىن جەرىندە باستالعان وبلىستىڭ ءۇنسىز قالعانىنا رەنىش بىلدىرەدى. «احاڭنىڭ كىتاپتارى شىعىپ جاتىر, زەرتتەۋ ماقالا-ماتەريالدارى ءجيى كورىنۋدە, رەسپۋبليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنان 20-21 قازان كۇندەرى وتكەن قۇرىلتايىنا قاتىسقان اقتوبەلىكتەر ۇستازدىڭ كىتاپتارىن العان بولۋى كەرەك. ۇنسىزدىكتىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرۋدى سۇرايمىن, مەنىڭ اكەم اقتوبەلىكتەرگە نەدەن جازىقتى بولدى ەكەن...» دەپ جازىلعان ارىز حالىقتىڭ اسىل ۇلى, ارماندا كەتكەن اكەنىڭ قادىرلى ىستەرى مەن ارداقتى ەسىمىن اسقاقتاتۋ مۇراتىن ىزدەگەن پەرزەنتىنىڭ كوز جاسىمەن جازىلعانداي ەكەن. تۇسىنگەن, تۇيسىنگەن قاي قازاققا دا احاڭ تەك ءبىر قىزىنا عانا ەمەس, بار قازاققا ورتاق, قادىرلى رۋحاني اكە. تاريحتان ءمالىم, گومەر گرەك اتاۋلىنىڭ بارشاسىنا دا قادىرلى بولعاندىقتان, ونى بىزدە تۋدى دەپ توعىز قالاسى تالاسۋلى ەكەن. ۇلى ۇستازىمىزعا تالاسۋ جوق, ايتسە دە ەگەر مىنا ارىزداعى دەرەكتەر راستالسا, ۇلى تۇلعانىڭ ۇلى جولىنىڭ باستاۋى – اقتوبە ءوڭىرى بولىپ ايقىندالارى انىق.
راستىعىنا ءبىز, حح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارداعى ۇرپاعى كوز جەتكىزە الامىز با؟ ارادا ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى, بولشەۆيزم «جاڭا دۇنيە, جاڭا ادامدار جاساۋ» ۇرانىمەن حالىقتى تابيعي جولىنان بۇرىپ, تاريحىن تارك ەتتى. احاڭنىڭ الاشى كەڭەستىك جاڭا بۋىنعا جات اعىم رەتىندە ءتۇسىندىرىلىپ, تۇسىنىگى بار اعا بۋىن ونى سىبىرمەن ايتۋمەن تىنعان. ەندى سول ءجۇز جىل بۇرىنعى باتپاقتى بولىسى جادىندا جۇرگەن جان كەزىگە مە؟ ونىڭ ۇستىنە شولپان اپانىڭ جازۋىنداعى مۇعالجار اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعىنا اۋىل, بولىس تۋرالى سۇراۋ سالعانىمىزدا ول ءوڭىردى مۇلدەم بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. سودان كەيىن دە ىزدەۋدى جالعاستىرىپ, الدەبىر جەردەن, الدەبىرەۋدەن شىعىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن وبلىستىق گازەت ارقىلى بىرنەشە دۇركىن حابار تاراتقانبىز. ايتقاندايىن, كوپ ۇزاماي گازەت رەداكتسياسىنا العا اۋدانىنان ەكى ادام قول قويىپ: ء«بىز كوردىك, ءبىز بىلەمىز. باتپاقتى دەگەن وسى تۇرعان اۋىلىمىزدىڭ ەسكى اتاۋى. ەرتەدە مۇندا مەكتەپتىڭ بولعانى راس. ونىڭ مۇعالىمى احمەت بايتۇرسىنوۆتى كوردىك» دەگەن مازمۇندا حات كەلىپ تۇر. ول ءبىر ايتىپ جەتكىسىز قۋانىشتى شاق بولدى.
ەندى نە تۇرىس, سول كەزدەگى قازاق راديوسىنىڭ وبلىستاعى ءتىلشىسى, ءوزى دە ۇلتجاندى ءسابيت سۇلەيمەنوۆ ەكەۋمىز 1990 جىلعى قىركۇيەكتىڭ العاشقى كۇندەرى ەدى, الىپ-ۇشىپ العا اۋدانىنا تارتىپ كەتتىك. بارساق, كۇزدىڭ كۇنى جيىن-تەرىمنىڭ ۋاقىتى دەگەندەي, اۋداننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولماعانىمەن, كەيىنگىلەردىڭ ءبىرى بار ەكەن. ء«بىز اۋدانىڭىزعا جاقسى جاڭالىقپەن كەلدىك, اۋدان ەندى ەلدەگى ايتۋلى مەكەندەردىڭ قاتارىندا اتالدى. الاشتىڭ ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇعالىمدىك جولىن وسى جەردە باستاعان دەي بەرىپ ەدىك, اۋداننىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرى ءسوزىمىزدى ءبولىپ:
«بايتۇرسىن دەيسىز بە, وسىندا ەرتەرەكتە ەتىكشى مە ەكەن, ءبىر شەبەر ادام بولىپتى», دەپ شۇبىرتا جونەلگەسىن توقتاتىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلگەن. ءبىز, ارينە ونىڭ بىلمەگەنىنە ىشتەي قىنجىلعانىمىزبەن رەنجي قويمادىق. قايتەسىڭ, قازاقتىڭ قالىڭ قاۋىمى ەگەمەندىككە ەلدىك سانادا وسىلاي قاۋساپ جەتكەنىن نە جاسىراتىنى بار. ءبىز قازىر ءسابيت ەكەۋمىز احاڭدى بىلسەك, رۋحاني سالاداعى قىزمەتكە ءبىرتابان جاقىن بۇقارالىق اقپاراتتا ءجۇرىپ, ءار جەردە كورگەن-بىلگەندىگىمىزدى ەپتەپ ەستە ساقتاعانداردىڭ قاتارىندا شىعارمىز. ۇمىتا قويعانىمىز جوق, كوممۋنيستىك پارتيا باسقارعان وكىمەت جەتپىس جىل بويى بايتاق دەرجاۆانىڭ حالىقتارىن ءبىر عانا بولشەۆيزمنىڭ جولىنا سالىپ ايداعانىنا جۇرگىزدى, ايتقانىنا كوندىردى. ءبارىمىز دە سول جولدان شىققانبىز, ءبىر-بىرىمىزگە كۇلەتىن ەشتەڭەمىز جوق, ەندى ەس كىرسە دە يگى.
سونىمەن, ىزدەگەنىمىز احاڭ مۇعالىمدىگىن باستاعان مەكتەپ بولعان جەر, اۋداننان ون شاقتى شاقىرىمداعى قاراعاش سەلولىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى – سامباي اۋىلىنا كەلدىك. وسى ارادا ايتا كەتۋدى سۇرانىپ تۇرعان ءبىر پىكىردى ەلدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى ەسكە سالا كەتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. ءبىزدىڭ سول كەلگەن جەرىمىزدە ەرتەدە وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ەسكى رەسەيدەگى ءوز تىلىندە دە تۇسىنىگى شامالى, جالپى سلاۆياندىق ۇعىمداعى «ۆولوست», «ۋەزد» اتاۋلارى قاپتاپ كەتكەنى بەلگىلى. ال قازىر بۇكىل قازاقستاننىڭ اۋىلدىق جەرلەردەگى شاعىن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولىنىستەرى جاپپاي نەگە «سەلولىق وكرۋگتەر» دەلىنەدى. اق يمپەريانىكى الگى, ال مىناۋ قىزىلدىقتان كەتۋى ءتيىس دەۋ ەمەس, ەگەر حالىقارالىق قولدانىستا قالىپتاسقان تۇراقتى تەرمين بولسا, وزگەرتپەسە دە بولار ەدى, قۇلاققا جاقپايتىن, كوڭىلگە جاتپايتىن, تاستاي ەستىلەتىن بوتەندىكپەن وڭمەنىنەن يتەرىپ تۇرعانداي سوزدەر.ءتىل عىلىمىمىزدىڭ باسىندا تۇرعان احاڭ ەسىمى قاراعاش سەلولىق وكرۋگىمەن ەمەس, اندەي ەستىلەتىن قاراعاش دەيتىن اۋىلمەن بايلانىستا ايتىلسا, قانداي جاراسىمدى بولار ەدى دەگىمىز كەلەدى.
دەسەك تە, دەمەسەك تە سامباي اتالعان قونىستىڭ مەكتەبىنە جەتتىك. كۇز مۇندا دا كۇز – قىركۇيەكتىڭ العاشقى كۇندەرى بولعانمەن مەكتەپتە وقۋشىلار جوق, مۇعالىمدەر دە كورىنبەيدى – ءبارى دە شارۋاشىلىققا كومەك بەرۋ ءۇشىن تەرىمگە كەتكەن. مەكتەپتىڭ كەڭسەسىنەن ەكى ايەل مۇعالىم كەزىكتى. اۋىلعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى سيرەك كەلەتىن بولسا كەرەك, كەلسە دە ىزدەپ, ءتۇرتىپ ءجۇرمىن دەگەندەي بۇل جەرگە جاعىمى جوق جاعدايلارعا بايلانىستى كەلسە كەرەك. ەكى ايەل ءبىزدىڭ وبلىستىق گازەتتەن, رەسپۋبليكالىق راديودان دەپ تانىستىرعانىمىزعا سەزىكتەنگەندەي بولدى. سونى بايقاپ, بىردەن جىلى قاراپ «سىزگە ۇلكەن قۋانىش اكەلدىك, مەكتەبىڭىز ەندى بۇكىل ەلىمىزگە ءمالىم بولادى, احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇعالىمدىك جولىن تاپ وسى جەردەن باستاعان ەكەن, اعارتۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىسىڭدەر, احاڭدى بىلەسىزدەر عوي» دەپ ەدىك, بىرەۋى ءۇنسىز قالدى, ەكىنشىسى «بىزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى سۋرەتتەرى بەرىلگەن البوم بار ەدى, سونىڭ ىشىندە بولار», دەپ ىزدەستىرە باستادى. ءبىز وعان «ىزدەمەي-اق قويىڭىز, احاڭ ول البومدا جوق, ول تاريحتا, ەندى ءار ەستى قازاقتىڭ جۇرەگىنەن تابىلادى» دەپ, ۇلى ۇستازدى تانىستىرا باستادىق...
اۋىلدا وبلىستىق گازەت رەداكتسياسىنا حات جازىپ, حابارلاعان جوعارىدا ايتىلعان ەكى قاريانى تاۋىپ, اڭگىمەلەستىك. قاريالار ايتقان اڭگىمەلەر بولەك بايانداۋدىڭ تاقىرىبى, كەزىندە گازەتتە جاريالانعان. اراعا وتىز جىل ءتۇسىپ كەتكەن سوڭ ولاردىڭ ەسىمدەرى ەسكە تۇسپەي تۇر, الايدا ىزدەگەن ادام گازەتتەن تابادى. ال مەكتەپتە كەزىككەن الگى ەكى ايەل-مۇعالىمدەردىڭ ەسىمدەرى دە, قانداي قىزمەتتە ەكەندەرى دە ادەيى ايتىلماي تۇر. جوعارىدا ايتىلعانداي, ەگەمەندىككە ءبىز ءبارىمىز دە وسىنداي بولىپ كەلگەنبىز. الىگە بىرىگۋ ۇستىندەگى جۇرتىمىزدىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ, بۇكىل الاشتىق ارىستارىمىز ماقسات ەتىپ, جەتە الماي كەتكەن ارمانىن ارتىنداعى ۇرپاقتارى ءبىرىن-ءبىرى تۇرتپەكتەمەي, ءبىرى ءبىرىنىڭ قادىرىن قالدىرماي ازاماتتىق اقىل, جىگەرمەن يگى ىسكە جۇمىلسا... جۇمىلا السا, احاڭ ايتاتىنداي, ينشاللا, ۇلى ۇستازدىڭ ارۋاعى ريزا بولار ەدى-اۋ...
ەگەر ءبىز ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ كىرشىكسىز ءومىر جولىن شامامىز جەتىپ باعدارلاۋعا تىرىسساق, احاڭا قاتىستى بولعان قانداي ىستە دە ۇلىلىققا ءتان ءمان-ماعىنا بارىنا كوز جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. احاڭ باتپاقتىعا ونىڭ بولىسى احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ شاقىرۋىمەن كەلدى دەلىنەدى. بىراق جازبالاردا بولىستىڭ جەكە باسى تۋرالى مالىمەت جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ءبىر سەبەبى, مۇمكىن نەگىزگى سەبەبى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا جۇرتىمىزدىڭ كەم دەگەندە, الماسقان ءۇش ۇرپاعى ساناسىندا «بولىس», «باي», «بي» سوزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان ىرىگەن, ساياسي جاعىنان پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ كەرتارتپا ۇعىمدارى رەتىندە سىڭىرىلگەنى بەلگىلى. ولاردىڭ ارينە, كەلىسپەگەن جاقتارىنىڭ كوپ بولۋى راس, بولىستىق باسقارۋدىڭ ءمانى ۇلى دالاداعى نەگىزگى اڭسار – ءبىرتۇتاس قازاق ەلى بولۋدىڭ تابيعي جولىن ۇلتىمىزعا جات رەسەيلىك قيسىنمەن زورلىقپەن بۇرمالادى. دەگەنمەن كەيىنگى تاريحىندا تورەلىك بيلىكتەرگە ءبىرشاما مويىنسۇنىپ قالعان جۇرتىمىز ەلدىڭ بەتالىسى بارىسىندا سۇلتاندىق بيلىكتىڭ السىرەۋىمەن بايلانىستى بولىستىققا قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان, قابىلەتتى دەپ تانىلعانداردى سايلاۋعا پارمەن بەرگەن 1868 جىلعى «ورال, تورعاي, اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە» ەلدى رۋ-رۋعا ءبولىپ, سايلاۋدى ساتىپ الۋدىڭ, پارا بەرۋدىڭ ەكاتەرينا ەكىنشىنىڭ زامانىنان كەلە جاتقان رەسەيلىك قيتۇرقى تاسىلمەن ەلدى بولشەكتەۋگە كوشتى.
تورعاي وبلىسىندا 1872-1891 جىلدار ارالىعىندا ەكى بولىستى باسقارعان, شەكتى تىلەۋ رۋىنىڭ ءبيى مىرزاعۇل شىمان ۇلىنىڭ دا ەلى ءۇشىن ازاماتتىقپەن اتقارعان ەلەۋلى ىستەرى ەلەنبەي, بولىس جامان داقپىرتىنىڭ تاساسىندا قالىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى. ازاماتتىقتىڭ ءبىر بەلگىسى – ازاماتتى تاني بىلۋىندە. سول تورعاي وبلىسىنا قاراستى قابىرعا بولىسىنا ەكى رەت سايلانىپ, ۇشىنشىسىندە پاتشا اكىمشىلىگى تۋدىرعان الگىدەي پارا, ساتۋ مەن ساتىلۋ قيتۇرقى ارەكەتتەرى كەدەرگى بولعان وراز تەتە ۇلىن وڭىردەگى پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ كەلىسىمىنسىز, توقسان ءۇيلى تۇتىنىمەن بولىستىق تەرريتورياسىنا كوشىرىپ العان مىرزاعۇل ەدى. ول – بولەك ايتار تاقىرىپ, ەلدىكتىڭ ءبىر سىندارلى مىسالى رەتىندە تاعىلىمدىق اڭگىمە. تەك ايتىلا كەتەتىنى سول, مىرزاعۇلدىڭ قامقورلاۋىمەن كوشىپ كەلگەن وراز تەتە ۇلى الاش قوزعالىسىنداعى كورنەكتى تۇلعانىڭ ءبىرى بولاتىن. ول جالپىقازاقتىق ەكىنشى سەزگە بارا جاتقان جولدا 1917 جىلى قايتىس بولعاندا ءاليحان بوكەيحانوۆ سەز جۇمىسىن وراز اقساقالعا دۇعا باعىشتاۋىمەن باستاعان. سول كەزدەگى تورعاي وبلىسىنداعى 19 بولىستىقتىڭ كولەمى جاعىنان ۇلكەنى, ەلدەگى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جاعىنان كۇردەلى ءوڭىردى 25 جىل باسقارعان احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ تا الگى اتالعان جالپىقازاقتىق ەكىنشى سەزگە دەلەگات بولىپ قاتىسقان الاششىل كورنەكتى قايراتكەر. احاڭدى مۇعالىمدىك قىزمەتكە شاقىرعان قوسۋاقوۆ تا ورىنبورداعى ءۇش جىلدىق گيمنازيانى ءبىتىرىپ, ىلكىدە اقتوبە گۋبەرنياسىندا تىلماشتىق قىزمەت اتقارىپ بارىپ بولىستىققا سايلانعان. احاڭدى مۇعالىمدىككە شاقىرسا شاقىرعان شىعار, الايدا ۇلى ۇستازدىڭ «تولىق ادامدىق سيرەك جاراتىلىسى», «كەلۋدىڭ» تەگىن ەمەستىگىن سەزىندىرەتىندەي وي سالادى. ونداي ويدىڭ ءبىر ۇشتىعىن احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ الاششىل قايراتكەرلىككە كوتەرىلۋى دە اڭعارتقانداي. احاڭ مۇعالىمدىككە كەلگەندە 22 جاستا ەكەن. بۇل الاشتىق ارىستاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ساياسي كەمەلدىلىكپەن ءپىسىپ جەتىلگەن كەزەڭى. ەندەشە, بولاشاق ۇلى ۇستاز مۇندا جاس بۋىندى مەكتەپ ارقىلى جارقىن ءومىر بارىنا ۇيرەتۋ, ۇعىندىرۋىمەن بىرگە, وتارلاۋدىڭ بۇعاۋىندا ازاپتى عۇمىر كەشۋىمەن كەلە جاتقان جۇرتىنا ازاپتان قۇتىلىپ, ىرگەلى ەل بولۋدىڭ ىنتىماق, تاباندى كۇرەستەر ارقىلى كەلەتىن جىلدارىن اڭعارتىپ كورسەتۋگە دەگەن نيەتپەن دە كەلگەن دەپ ايتۋ سۇرانىپ تۇرعان سەكىلدى.
ال ءوڭىر بولسا سولتۇستىگىندە رەسەي وتارشىلدىعىنا, وڭتۇستىگىندە حاندىقتاردىڭ وزبىرلىق-زورلىعىنا قارسى كەمى ءبىر عاسىر بويى ۇزدىكسىز شايقاسىپ كەلگەن, كوپ جەردە جەڭىلىس تاپسا دا كۇرەسكە دەگەن جىگەرى جاسىماعانداردىڭ ەپيتسەنترى بولاتىن. ۇلت تاريحى ماقتانىش ەتەتىن سىرىم باتىر باستاعان جورىقتار, وتارشىلدىق ارامزا پيعىلدى جۇزەگە اسىرماۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ جىرتقىشتىققا ارانى اشىلعان جاعدايدا تۋىستاس ءتۇبى ءبىر كورشىلەس تۇركى جۇرتىن بىرىكتىرۋدىڭ امالىن ويلاستىرعان ارىنعازى حاندى كالۋگاعا اپارىپ ولتىرەردە, حان ناق وسى جەردەن كەتكەن, «ومىردەن وتكەندە اياقتارىمدى سولتۇستىككە قاراتىپ قويىڭدار, ولسەم دە رەسەيدى بەرى جىبەرمەي تىرەپ جاتايىن» دەپ, ءبىز ۇساقتالعان بۇگىنگى ۇرپاق تۇسىنە بەرمەۋىمىز مۇمكىن, تاريحي وسيەت ايتىپ كەتكەن تامالىق ەسەت باتىردىڭ, ايگىلى باسەن ۇلى كوتىباردىڭ كەسەنەلەرى احاڭ مۇعالىمدىككە كەلگەندە باتپاقتى اتالعان, بۇگىندە العا اۋدانىنىڭ شاعىن تەرريتورياسىندا. وسىنداعى سۋىقسۋدا وتارشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ باتىرى ەسەت كوتىبار ۇلى كورسەتكەن ەرلىك ورىس رەۆوليۋتسيونەرى, جازۋشى, فيلوسوف الەكساندر گەرتسەندى دە بەيجاي قالدىرماي قوشتاۋىنا يە بولعان. تاريحشىلارىمىز نازار اۋدارماي جۇرگەن, الايدا ەلدىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىندەگى وزبىرلىقتارعا قارسى قاتال قارۋلى كۇرەس جۇرگىزگەن مۇڭايتپاس ۇلى ازبەرگەن باسقارعان جەر دە ناق وسى ماڭاي. وبلىس ورتالىعى – اقتوبە قالاسىنىڭ 1869 جىلى بەكىنىس رەتىندە وسى ازبەرگەن مۇڭايتپاسوۆتىڭ كوتەرىلىسىنەن قورعانۋ ءۇشىن سالىنعانىن بۇل كۇندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءسوز جوق, وڭىردە الىگە ءىزى سۋىماعان وسى جاعدايلاردىڭ ءبارىن ەسكەرىپ كەلدى, كۇنى كەشە عانا ءوتتى دەيتىندەي سول شايقاستاردى كورگەن, تىكەلەي قاتىسقانداردىڭ بىرقاتارى ءالى بار ەدى, كورمەگەن كوپشىلىگى كەكتەنىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بۋىن بولاتىن. ولارعا سول كەرنەگەن كەكتى جىگەرلەندىرەتىن تۇلعا كەرەك-ءتى. ەگەر ۇلى ۇستازدىڭ اۋىلدىق مەكتەپكە كەلۋىنە وسى قىرىنان دا قاراماساق ومىردە ۇساق ءبىر ءىسى بولماعان كەمەڭگەرىمىزدى «قىزمەت, تەك جۇمىس قامىمەن» كەلتىرىپ, جاي قاتارعا قوسۋىمىز ابدەن مۇمكىن...
ۇلى ۇستازدىڭ ىلكى قىزمەت ەتكەن جەرىن انىقتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى وبلىستىق باسشىلىقتان حات تۇسكەننەن كەيىن احاڭنىڭ قىزى شولپان اپامەن ۇدايى بايلانىستا بولدىم, قازىر قولىمدا اپانىڭ ماعان جولداعان ءۇش حاتى ساقتاۋلى, سوڭعى رەت 1993 جىلى مامىر ايىندا, وبلىس دەلەگاتسياسى قۇرامىندا ورداباسىداعى قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان رەسپۋبليكالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى, رەسەيدەگى كەمەر وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى امان تولەەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن مەرەكەلى جيىندا جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەنبىز. اپانىڭ سونداعى ارمانى داڭقتى اكەنىڭ شىعارمالارىن تۇگەندەپ جاريا ەتىپ, ەلدىڭ بەلگىلى اعارتۋشىلىق, عىلىمي, مادەني نىساندارىنا ەسىمىن بەرۋدىڭ اڭگىمەسى ەدى. ەلدە بۇل ماسەلە جونىنەن ەلدە ساراڭدىق جوق شىعار دەيمىن, سوندا دا ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماي احاڭنىڭ تىكەلەي ءىزى قالعان ورىندارىنىڭ ەسىمىمەن اتالۋى ونداي ورىندارعا ەلەۋلى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەسە كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان قاراعاش اۋىلدىق ورتا مەكتەبىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى بولۋى – كەمەڭگەردىڭ ءومىرى مەن ىسىنە تىكەلەي قاتىسى جوق بولا تۇرسا دا ونىڭ قۇرمەتپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن قويىلعان وزگە دە كوپتەگەن اتاۋلاردان وزگەشەلىگى – تىكەلەي ءىزى قالعاندىعى ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋى ءتيىس.
ەلدىڭ كورنەكتىلىگىن, كوركەمدىگىن, ءبىرتۋار تۇلعالارىن قادىرلەۋ جونىندەگى ۇگىتتەۋ مەن ناسيحات ورىندى جۇرگىزىلسە ولاردىڭ بۇگىنگى ساناعا دا, ەرتەڭگى وسكىنگە دە مورالدىق, ادامگەرشىلىك جاعىنان بەرەرى كوپ. تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر, اتاۋ, ارينە قاراعاش مەكتەبىنە سالماق سەكىلدى, الايدا ول ريزالىقپەن قالاپ الاتىن سالماق. شىنىنا كەلگەندە, احاڭنىڭ قىزمەتتى باستاعان ورنى – قاراعاش, تەك سول اۋىلدىڭ, اۋداننان, تىپتەن وبلىستىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قازاق ەلىنىڭ ۇدايى ەسىندە ءجۇرۋى كەرەك ورىن. ال ونى اۋىل, اۋدان, وبلىس, ەلدىڭ اعارتۋ, عىلىم, ءبىلىم سالاسى قالاي قابىلداپ, قالاي ۇعىنادى, بۇل احمەت بايتۇرسىن ۇلى ارمانداعان, سول جولدا ءومىرىن سارپ ەتىپ, جانىن پيدا قىلعان ماقسات – ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ ساناسىنا تاۋەلدى.
يدوش اسقار
اقتوبە
