ەكولوگيا • 26 قاراشا، 2020

بۇلاق كوزدەرى – كولدى ساقتاپ قالۋدىڭ باستى جولى

10 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ايماقتارىنداعى وزەن-كولدەردىڭ سۋى ازايىپ، ارناسى تارتىلىپ بارا جاتقانى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. سونىڭ ءبىرى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تەرەكتى اۋدانىنىڭ وڭ تۇستىگى مەن جايىق وزەنىنىڭ سول تۇستىك-شىعىز بولىگىندە ورنالاسقان – شالقار كولى.

بۇعان دەيىن ونىڭ ۇزىندىعى 18، ەنى 15 كيللومەتر قۇراپ كەلسە، بۇگىنگى ۋاقىتتا بۇل قاشىقتىق ولشەمى اجەپتاۋىر قىسقارعانى كورەر كوزگە ايقىن بايقالادى. جالپى اۋدانى 260 گەكتاردى قۇراپ كەلگەن شالقار كولى 1994 جىلى مەملەكەتتىك بيوگيدرولوگيالىق قورىق دەپ جاريالانسا، ارادا ون ءبىر جىل وتكەن سوڭ ياعني 2005 جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس اتالعان ايدىن «ەكولوگيالىق-عىلىمي جانە مادەني ماڭىزى بار قورشاعان قورعاۋ نىساندارىنىڭ تىزبەسىنە» ەنگىزىلگەن. شالقار كولى مەن ونىڭ ماڭايى بالىقتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىنە جانە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە اسا باي بولىپ كەلگەنى بۇگىندە ەرتەگىگە اينالىپ بارا جاتقانداي اسەر بيلەيدى. كول سۋىنىڭ ازايۋى وسى تابيعي بايلىقتارىنىڭ ءبارىنىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزۋدا. بۇعان بىرقاتار تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار اسەر ەتكەنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. ياعني ونىڭ العاشقىسىنا نەگىزىنەن كوكتەمگى قار سۋىمەن قورلاناتىن كولگە ىلعالدىڭ از جينالۋى، نەمەسە مۇلدەم تۇسپەۋى جانە شالقارعا قۇيىلاتىن بۇلاق كوزدەرىنىڭ بىتەلۋ جاعدايلارى كىرەدى. ال تەحنوگەندىك فاكتور دەگەندە كولگە تارتىلعان كانالداردىڭ سۋىن بوگەپ شارۋاشىلىق ماقساتتاردى پايدالانۋ جانە ىشكى سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋ كورىنىستەرىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە بۇدان ءبىراز جىلدار بۇرىن گيدروينجەنەرلىك نىسانداردى ىسكە قوسۋ ارقىلى جايىق وزەنىنەن شالقارعا سۋ جىبەرىلگەنى. بۇگىنگى كۇنى بۇل تاسىلمەن «مۇرادان» مۇلدەم باس تارتۋعا كەلىپ وتىر. ويتكەنى جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ ءوزى قازىرگى كەزدە تەك تىزەدەن كەلىپ وتىرعان جاعدايدا بۇلاي دەمەگەندە نە دەۋگە بولادى. سونداي-اق سوڭعى ۋاقىتتا اتالعان كول سۋىنىڭ دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ۇستاپ تۇرۋعا سەپتىگى تيەتىن شولاق اڭقاتى مەن ەسەن اڭقاتى وزەندەرىنىڭ دە قۇرعاپ قالۋىنىڭ ءسال الدىندا ەكەنى دە ونىڭ ءجاي-كۇيىن ودان ءارى تومەندەتە تۇسۋدە.

مۇنداي جاعدايدا ايدىنداعى بالىق قورىن ساقتاۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ تىم قيسىنسىز ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. جوعارىدا ايتىلىپ وتكەندەي تابيعي جانە تەحنوگەندىك فاكتورلار كولدە تىرشىلىك جاسايتىن بالىق ۋىلدىرىعىنىڭ جەتىلۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ شاباقتاردىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. وسىنداي قولايسىزدىق پەن قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى رەتتەۋ مەن جولعا قويۋ ءۇشىن نە ىستەگەن ءجون؟

بۇل ءۇشىن م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى سوڭعى جىلدارى شالقار كولىنە بيولوگيالىق جانە تەحنيكالىق باعىتتاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستاعانىن ايتۋ پارىز. اتالعان ءىس نەگىزىنەن كول ارناسىن تابيعي جولدارمەن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. سوعان سايكەس جوبا اياسىندا ءتيىستى عىلىمي نەگىزدەمەلەر ازىرلەنگەن. وسى ارقىلى تابيعي باسسەيندە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعدايلارعا ءتيىستى عىلىمي تالداۋلار مەن ساراپتامالار جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ليتسەنزيا نەگىزىندە وتكىزىلىپ، ونىڭ تولىق ەسەبى جوعارى وقۋ ورىننىڭ عىلىمي كەڭەسىندە تىڭدالعان.

ءبىز وسى عىلىمي زەرتتەۋلەر اياسىندا جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا بولعان باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى عازيز حايمۋلدينمەن كەزدەسىپ شالقار كولىندە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى احۋالدى ساۋىقتىرۋ جونىندە وي-پىكىر الماسقان ەدىك. جاسى سەكسەننىڭ بەسەۋىنە تاياسا دا جۇمىس قابىلەتىن جوعالتپاعان ءالى دە تىڭ سەرگەك كورىنەتىن اقجايىقتىڭ ارداقتى اقساقالىنىڭ ايتۋىنشا قازىرگى جاعدايدا مۇنداعى ەڭ باستى ماسەلە – كۇننەن كۇنگە تارتىلىپ بارا جاتقان سۋ ارناسىن تابيعي جولداردى پايدالانۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ بولماق. بۇل رەتتە تابيعات جاناشىرى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارىسىندا كول دەڭگەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 168 ميلليون تەكشە مەتر سۋ قاجەت ەكەندىگى انىقتالعانىن العا تارتتى.

ءبىز جوعارىدا شالقار كولىنىڭ توڭىرەگىندە كوپتەگەن بۇلاقتار بار ەكەنىن ايتقانبىز. ونىڭ جالپى سانى جيىرمادان اسادى ەكەن. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ ءبارىنىڭ بىتەلىپ قالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا عازيز اعامىز تىكەلەي ءوزىنىڭ باستاماسى بويىنشا بەلدى بۋىپ، جەڭدى ءتۇرىپ جىبەرىپ سونىڭ ەكەۋىنىڭ كوزىن قايتادان اشىپ تازارتقىزىپتى. ءارى قاۋىمداستىق جەتەكشىسى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنە كەلىپ ءبىر عانا بۇلاقتان كولگە تاۋلىگىنە 3،5 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلاتىنى جونىندەگى قۇندىق دەرەككە كوز جەتكىزگەن. ءسويتىپ بۇدان وزگە بۇلاقتاردىڭ كوزدەرى اشىلعان كەزدە ءبارى بىرىگىپ، جىلىنا ميلليونداعان تەكشە مەتر سۋ مولشەرىن قۇرايتىنىن كورسەتىپ بەرگەن.

مىنە، وسىنداي تابيعي تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى شالقار كولىندەگى سۋ تاپشىلىعىن قارجى شىعىنداماي-اق رەتتەۋگە بولادى دەيدى عازيز اقساقال. سونىمەن بىرگە ول بىزگە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا شىعارىلعان ۇسىنبالار باتىس قازاقستان وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ حۇزىرىنا بەرىلگەنىن ايتىپ بەردى. اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمە بۇل تۇرعىدا ءتيىستى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەيدى دەگەن ويدامىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار