الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسى «الماتىدا نە وسەدى؟» ايدارىن باستادى. اپتا سايىن بيولوگتار, ورمانشىلار, ەكولوگتار, لاندشافتى ديزاينەرلەرى مەن باسقا دا ماماندار مەگاپوليستە ءوسىپ جاتقان وسىمدىكتەر تاقىرىبىن تەرەڭىرەك باياندايدى. وسى تانىمدىق ايداردىڭ ارقاسىندا تۇرعىندار قالادا ءوسىپ جاتقان نەمەسە بولاشاقتا وتىرعىزىلاتىن اعاشتارعا قالاي كۇتىم جاساۋ قاجەت ەكەنى جايلى تىڭعىلىقتى بىلە الادى.
سونىمەن قاتار ءبىر اعاشتى ەكىنشى اعاشتان قالاي اجىراتۋعا بولاتىنى جونىندە, وسىمدىكتەردىڭ ەكولوگياعا اكەلەتىن پايداسى تۋرالى دا ايتىپ وتىرادى. اتالعان ايدار شەڭبەرىندە الماتىلىقتار وزدەرىن قىزىقتىرىپ, مۇددەلىلىك تانىتقان ساۋالدارىنا جاۋاپ الادى.
العاشقى جاريالانىمنىڭ كەيىپكەرى – قازاقستاندا وسەتىن تەرەك. اقپاراتتى وقي وتىرىپ, قالالىق جاسىل ەكونوميكا باسقارماسى نە سەبەپتى ءدال وسى اعاش جايلى باستاعانىن تۇسىنەسىز.
قازاقستاندىق تەرەكتىڭ سورتىن XX عاسىردا اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەلەكتسيونەر-ورمانشى پەتر بەسسچەتنوۆ تاپقان ەكەن. عالىم كوپتەگەن جىل بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە تەرەكتىڭ جاڭا سورتىن ويلاپ تابادى دا, ونى «قازاقستاندىق» دەپ اتايدى.
«قازاقستاندىق» تەرەكتىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – ءتۇبىتى جوق. سەبەبى عالىمدار تەرەكتىڭ اتالىق ءتۇرىن تاڭداپ الدى. ۇلپىلدەكسىز تەرەكتىڭ پايداسى نەدە؟
قازاقستاندىق تەرەك – كومىرقىشقىل گازىن جۇتۋ مەن وتتەگى ءبولۋ جاعىنان الدىڭعى قاتاردا. ءبىر اعاشتىڭ ءوزى تاۋلىگىنە 180 كگ دەيىن كومىر قىشقىل گازىن جۇتىپ, 30 كگ جۋىق وتتەگى بولەدى. 25 جاستاعى تەرەك اعاشى شىرشا اعاشىنان 7 ەسە ارتىق, سەبەبى اۋانى 10 ەسە ىلعالداندىرادى.
تەرەك فيتونتسيدتىك قاسيەتكە يە بولعاندىقتان, اۋرۋ تۋدىراتىن ميكروبتاردى جويادى. تەرەك ءوز بويىندا اۋىر مەتالى بار شاڭ-توزاڭدى جاقسى ۇستايدى. جاپىراعى ءتۇسىپ قالعان تەرەكتىڭ ءوزى گازدى بويىنا ءسىڭىرۋ قاسيەتىن دە ساقتاپ قالادى.
تەرەكتەر اۋادان, سۋدان جاپىراقتارى, ساباقتارى مەن تامىرلارىندا ءارتۇرلى مەتال وكسيدتەرىن جانە ادامعا زياندى زاتتاردى ءسىڭىرىپ, ساقتايدى. مىسالى, تەرەكتەر كۇكىرت قوسىلىستارىن ۇستاپ قالۋدا وتە ءتيىمدى. اۋانى جاقسارتۋ ماقساتىندا 7 شىرشا, 3 اك نەمەسە 4 قاراعايدىڭ ورنىنا 1 تەرەك وتىرعىزۋعا بولادى.
تەرەك وتە بەرىك. بۇل ايازعا ءتوزىمدى, قاراپايىم, ءتىپتى ناشار ەكولوگياعا بەيىمدەلە الادى. ەگىلگەننەن كەيىن ءبىرىنشى جىلى مول سۋارۋ جەتكىلىكتى.
بيىكتىگى جىلىنا 3-4 مەترگە دەيىن وسەدى. كەمىندە 80-100 جىل جاسايدى.
«الماتى ۆەرنىي قالاسى اتانىپ تۇرعان كەزدە بىزگە شەتەل عالىمدارى كەلگەن ەدى. ولار ۆەرنىي قالاسىنا مىندەتتى تۇردە تەك تەرەكتەر ەگۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاساعان. سەبەبى قالا سايدا ورنالاسقان. ال اۋا اعىنى تاۋدان كەلەتىندىكتەن, تەك قانا جوعارىدان وتەدى.
ال تەرەكتەردىڭ اەروديناميكالىق اسەرى بار, ياعني اعاش كومىرقىشقىل گازىن ۆورونكا تۇرىندە اينالدىرىپ, ونى تومەندەتەدى. ەگەر تەرەكتەر قالانىڭ اينالاسىندا شام سياقتى تۇرسا, اۋا اعىنى تازارتىلادى. مۇنى قاراعاي دا, شىرشا دا, كاتالپا دا, قاراعاش تا جاساي المايدى», دەيدى ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاقستان وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورماندار مەن اعاش ەكپەلەرىن قورعاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى نۇرجان مۇحاماديەۆ.
الماتىدا قازىر دە تەرەك كوپ. مىسالى, سەيفۋللين داڭعىلىنىڭ بويىندا «الماتى-1» تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جانىندا قازاقستاندىق تەرەكتەردىڭ اللەياسى بار. ءتۇبىتى جوق اعاشتار ءارى كولەڭكە, ءارى ادەمى.
الماتى
