وقيعا • 23 قاراشا، 2020

ەرتە ءداۋىردىڭ ەرى تابىلدى

732 رەت كورسەتىلدى

ىرگەسى 1888 جىلى قالانعان، دۇنيە جۇزىنە تانىمال «National Geographic» اتتى جۋرنال بار. بۇل باسىلىم – عالام نازارىن اۋدارعان مادەني مۇرالار، ارحەولوگيالىق جاڭالىقتار، جان-جانۋارلار الەمى مەن مۇحيت تۇبىندەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءومىرى سەكىلدى تاقىرىپتاردى قاۋزايدى. سونىمەن قاتار ءتۇرلى-ءتۇستى فوتورەپورتاج جاريالايدى. جۋرنال الەم حالىقتارىنىڭ بىرنەشە تىلىندە جارىق كورەدى. قۇرىلتايشىسى – اقش-تاعى ۇلتتىق گەوگرافيا قوعامى.

وتكەن جىلى اتالعان جۋر­نالدىڭ امەريكالىق جانە رە­سەيلىك نۇسقاسىندا بىرنەشە جىل بۇرىن موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعى مىڭعىت سۇمىن جەرىنە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق بار­لاۋ كەزىندە قىزىل سيىر تاۋى­نىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى جارتاس ۇڭگىرىنەن اسا قۇندى دۇنيەلەر تابىل­عانى جايلى جاڭالىق جارىق كوردى.

اتاپ ايتساق، ۇڭگىردەن تابىل­عان قۇندى ارتەفاكتىلەر قاتا­رىندا جىلقىنىڭ مۋميالانعان ءبۇتىن دەنەسى، كۇزەن تەرىسىنەن تىگىل­گەن ىشىك، يلەنگەن تەرى، شاپان جانە شالبار، ەتىك، جەبە تولى قورامساق، ساداق، تۇتقالى اعاش ىدىس، ءمۇيىز ساپتى تەمىر پىشاق، ءمۇيىز وزەكتى تەمىر اۋىزدىق، ت.ب. وسىلاردىڭ ىشىندە الەم ارحەولوگتەرىنىڭ نازارىن ايرىقشا اۋدارىپ وتىرعان دۇنيە – اعاش ەر. تابىلعان جا­دىگەرلەر قازىر ۇلانباتىر قالا­سىن­داعى موڭعوليا ۇلتتىق مۋ­­زەي­ىنىڭ (National museum of Mongolia) «كونە جادىگەرلەر تانى­مى» قو­رىنا ساقتاۋعا تابىس­تال­عان كورى­نەدى.

بۇل بۇيىمدار قاي كەزەڭگە ءتان جادىگەرلەر ەكەنىن جاپونيا ەلىنىڭ اكسەلەراتور ينستيتۋتى لابوراتورياسى راديوكاربوندىق (س14) ءتاسىل ارقىلى انىقتاپتى. جاپوندىق مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل بۇيىمدار ءبىز­دىڭ ءداۋىردىڭ 243-357 جىلدارى­نا ءتان ەكەندىگى 91،1 پايىز ناقتىلىقپەن دالەلدەنىپتى. بۇل ۋاقىت – سيانبي ۇلىسىنىڭ (93-234 ج.ج) سوڭعى كە­زەڭى مەن جۋجان (نيرۋن) مەم­لەكەتىنىڭ العاشقى ءداۋىرى. ودان كەيىن 550 جىلدارى ءدال وسى ول­كەدە جۋجان مەملەكەتىن قۇلا­تىپ، كوك تۇركىلەر قاعاناتى ورنا­عانى بەلگىلى.

كاسىبي تاريحشىلار جاقسى بىلەدى، سيانبي-جۋجان-تۇركى ۇلىس­­تارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ب.ز.د 145-86 جىلدارى ءومىر سۇرگەن عۇن يمپەرياسىنىڭ قۇرساعىنان شىق­­قان ۇلىستار. ال عۇندار ءتىلى – ەجەلگى تۇركى ءتىلى ەكەنى جانە ەل باس­قارۋ مادەنيەتى مەن اس­كە­ري-شارۋاشىلىعى ەشقان­داي وزگە­رىسسىز بىرىنەن بىرىنە كوشىپ وتىر­عانى – كۇللى الەم وقىمىس­تىلارى مويىنداعان شىندىق. ونىڭ بەر جاعىندا قازبا تابىلعان ولكە – ح-ءحى عاسىرلاردا تايان حان بيلەگەن نايمان ۇلىسىنىڭ ۇيىق مەكەنى بولعانى ايدان انىق.

ەندەشە، كۇللى الەم تاريحىندا ەڭ كونە مۇرا رەتىندە مويىندالىپ وتىرعان اعاش ەردى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان قالعان جادىگەر دەپ ايتۋعا تولىق حاقىمىز بار. ويتكەنى كونە بۇيىمنىڭ قۇرى­لىمىنا قاراساڭىز، پوشىم-ءپىشىنى ءبىز بىلەتىن قازىرگى قازاق ەرى­نەن اۋماي قالعان. الدىڭعى جانە ارتقى قاسى، قوس قاپتالى، بەلدىك اعاشى كادىمگى ءوزىمىزدىڭ كۇندە كورىپ جۇرگەن دۇنيە.

وسى ورايدا، قازبا جۇمىسىنا قاتىسقان توپتىڭ جەتەكشىسى، ارحەولوگ جامسرانى بايارسايحان مىرزاعا ونلاين تىلدەسىپ، ەجەلگى ءداۋىر جادىگەرلەرى قالاي، قايدان تابىلعانى جايلى پىكىر الماستىق.

– ءسىز باسقارعان ارحەولوگ­تەر تاپقان جادىگەرلەر حالىق­ارالىق باسپاسوزدە تىڭ جاڭا­لىق رەتىندە باعالانىپ جاتىر. اسىرەسە مۋميالانعان جىلقى دەنەسى اتالعان ولكەدەن العاش رەت تابىلىپ وتىر دەلىنۋدە. ارتەفاكتىلەر ساقتالعان نىسان بۇعان دەيىن بەلگىسىز بە ەدى؟

– ۇلتتىق مۋزەيگە قوب­دا اي­­­ماقتىق پوليتسيا باسقار­ما­سى­نىڭ ادامدارى حابارلاستى. ءبىر توپ تۇرعىن ءوز بەتتەرىمەن تاۋ ۇڭگىرىندەگى ەسكى قورىمدى قازىپ جاتقاندا قولعا ءتۇسىپتى. ولار تاۋى­پ العان دۇنيەلەر پوليتسيا تاراپىنان تاركىلەنىپتى. ءسويتىپ، مامان ارحەولوگتەر اشىلعان قورىممەن تانىسىپ، ارتەفاكتىلەرگە عى­لى­مي تۇرعىدان باعا بەرۋگە ات­تان­دىق. اۋەلى پوليتسيا قولىن­داعى زات­تارمەن تانىستىق. بۇل جادىگەر­لەردىڭ ب ۇلىنبەي جاق­سى ساقتالعانى بايقالدى. ور­گانيكالىق زاتتاردىڭ بۇلاي ب ۇلىن­بەي ساقتالۋى قازىلعان قورىم اشىق دالادا ەمەس، كۇن ساۋلەسى تۇسپەيتىن سۋىق رايلى ورىندا ەكەنى انىق بولدى. را­سىن­دا، سولاي بولىپ شىقتى. جا­دىگەرلەر تەرەڭ ۇڭگىر ىشىنە جەرلەنگەن قورىمدا ساقتالعان ەكەن.

– ۇڭگىرگە باردىڭىزدار...

– باردىق. جابايى توناۋشى توپ ۇڭگىردىڭ اۋزىنا جىلقىنىڭ ءبۇتىن مۋميالانعان دەنەسىن شى­عارىپ تاستاپتى. جانۋاردىڭ باسى، مويىنى، ءتورت اياعى، قۇي­رىق-جالى سول قالپىندا ەكەن. جادىگەرلەر وتە كونە زامان مۇرا­لارى ەكەنى بىردەن اڭعارىلدى. توناۋشىلار كوپ دۇنيەنى رەتسىز شاشىپ تاستاپتى. اسىرەسە تەرى شاپان-توننىڭ قيقىمى اياق اس­تىندا جاتىر. ۇڭگىرگە باس سۇق­قانىمىزدا، ادامنىڭ كەۋىپ قال­عان مۇردەسى، اعاش تابىت، ەكى بىل­عارى دورباعا سالىنعان تاعى بىردەڭەلەر كوزگە شالىندى. اشىپ كورسەك، ءبىر بىلعارى دورباعا اعاش ويىنشىقتار سالىنىپتى. ەكىنشىسىندە، سۇيىق زات ساقتالعان سياقتى، قاتىپ-سەمىپ قالىپتى. بۇل نە زات ەكەنى ءالى انىقتالعان جوق. لابوراتوريالىق ساراپتاۋ­دا جاتىر. ءسويتىپ، پوليتسيا قولىن­داعى جادىگەرلەرمەن قوسا، ۇڭگىرگە جەرلەنگەن دۇنيەلەردى ورتالىققا الىپ كەلدىك.

 * * *

مامان وسىلاي دەدى. ال جو­عارىداعى جۋرنالدىڭ جازۋىنا قاراعاندا، بۇگىنگىدەن 1700 جىل بۇرىن ادامدار پايدالانعان زاتتاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جاقسى ساقتالعاندىعى جانە رەس­تاۆراتسيالاۋعا بولادى. شاپان، تون، تابىت، ت.ب. زاتتارعا جاڭعىرتىپ، جاڭالاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقان كورىنەدى. بۇلاردىڭ قانداي فورما، قانداي ۇلگىدەگى زات ەكەنى كەشىكپەي انىق­تالادى. ال جىلقى دەنەسى ۆاكۋم­دالعان تۇردە مۋزەي قورىنا بەرىلىپتى.

بۇل ارادا ايتا كەتەرلىك جا­ڭالىق – تابىلعان دۇنيەلەردى ستيلدىك جانە جاسالۋ مازمۇنىنا بايلانىستى ءبىراز زەرتتەۋشى بۇ­تىندەي «تۇركىلەر مۇراسى» دەگەندى ايتا باستاپتى.

جالپى، ادامزاتتىڭ وتكەن ءومىر تاريحىنا قاتىستى جادىگەرلەر ماڭگى مۇزداقتا نەمەسە سۋىق رايلى ۇڭگىردە جەرلەنگەن جاعدايدا جاقسى ساقتالارى انىق. مىسالى، تاۋلى التاي جەرىندەگى «پازىرىق قورعاندارى» مەن ۇكوك دالاسىنان تابىلعان «التاي حانشايىمى». وسى جادىگەرلەردىڭ ار­قاسىندا الەم رۋحانياتىنا «پازىرىق مادەنيەتى» دەگەن تىركەس قوسىلىپ، جيناقتالعان دەرەكتەر ەۋرازيا اۋماعىندا ءىرى قۇبىلىسقا بالانسا، مىنا «قىزىل سيىر» تاۋىنىڭ تەرىسكەي ۇڭگىرىنەن تابىلعان جىل­قىعا گەنەتيكالىق ساراپتاما جاساۋ ارقىلى ونىڭ ءتۇر-ءتۇسىن، جاسىن، سول داۋىردەگى اتقا ءمىنۋ مادە­نيەتىن بىلۋگە تولىق نەگىز بار دەيدى ماماندار.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار