سۇحبات • 20 قاراشا، 2020

تيىسپە. نە تروگاي. No Harassment

142 رەت كورسەتىلدى

جۋىردا ىسكە قوسىلعان «تيىسپە» جوباسى اي̆ەل قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە جۇمىس ورىندارىندا قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋگە با­عىت­تالعان. مۇن­داعى ماق­سات – قا­زاق­ستانداعى ادام قۇقىق­تارىن، ونىڭ ىشىندە اي̆ەل قۇ­­قىقتارىن قور­عاۋ، اسىرەسە جۇ­مىس ور­­نىن­­داعى تيى­سۋگە ياعني حاراسسمەنت­كە، جول بەر­مەۋ. باس­تا­ما­­نىڭ اۆتورى زاڭگەر ايگەرىم ەرمەك­باي­دى سوزگە تارتىپ، جو­با­نىڭ ءمان-ما­ڭىزى جا­يىن­دا سۇراپ بىلدىك.

– ءبىزدىڭ قوعامدا ايەل تەڭسى­ز­دەگىمەن قالاي كۇرەسۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ەڭ بىرىنشىدەن، ايەلدەرگە ەرلەرمەن تەڭ جالاقى تاعايىن­دالۋىن تالاپ ەتۋ. ەكىنشىدەن، ايەلدەرگە قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ىستەۋگە مۇم­كىندىك بەرۋ. وزدەرىڭىزگە ءما­لىم، قازاقستاندا كاسىپتىڭ كەي­بىر تۇرلەرىندە ايەل­دەرگە جۇ­مىس ىس­تەۋگە تىيىم سالىنعان. سون­­داي-اق جۇمىس بارىسىندا وعان ەشقانداي دا قىسىم كورسە­تىلمەۋىنە زاڭ جۇ­زىندە قاتاڭ تىيىم سالۋعا ىقپال ەتۋىمىز ءتيىس.

– ەگەر ايەل گەندەرلىك تەڭسىز­دىكتى باسىنان كەشىرسە، نە ىستەۋ كەرەك؟

– زاڭگەر رەتىندە مەنىڭ ۇسى­نىسىم الدىمەن سوتقا، ودان كەيىن قۇزىرلى ورگاندارعا شاعىمدانۋ كەرەك. سەبەبى زاڭ سولاي. وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتتىك ورگاندار ءىس جۇزىندە ايەلدەرگە كومەكتەسە الماي كەلەدى. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ۇيىم­دار تاراپىنان، قوعام تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق تا بار. ودان كەيىن مۇنداي ىستەردە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن مەملەكەتتىك ورگاندار بىلە بەرمەيدى، ويتكەنى زاڭ جاعىنان مۇنداي مەحانيزم جوق. سوندىقتان دا ايەلدەرگە كەڭەسىم، جوعارىدا اتالعان ورگاندار كومەكتەسپەگەن جاعدايدا، ولار ءارى قاراي تەك بۇۇ-عا، ياعني ادام قۇقىقتارى جونىندە كوميتەتكە شاعىمدانۋىنا بولادى.

– تيىسپە/نە تروگاي/No Ha­ras­s­ment جوباسىنا كەڭىرەك توق­تا­لىپ وتسەڭىز؟ نەلىكتەن بۇلاي اتا­دىڭىز؟

– 2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ميسك ۇيىمىندا «ادام قۇقىقتارى» جونىندەگى مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن پايدا بولعان جوبا. وسىلايشا «تيىسپە» (tiispe.kz) اتتى جوباما گرانت ۇتىپ الدىم. جوبانىڭ ماقساتى الەۋمەتتىك جەلىدە ادام قۇقىقتارى، ايەل قۇقىقتارى سا­لاسىنداعى ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ، سونداي-اق ايەلدەرگە جۇمىس ورنىنداعى تيىسۋلەرگە، ياعني حا­راسسمەنتكە جول بەرمەۋ. سون­داي-اق وسىعان قاتىستى ءتيىستى زاڭ­داردىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتۋ. ياعني اتالعان تاقىرىپتار جايلى قازاق تىلىندە اقپاراتتى كوبىرەك تاراتۋ، ۆيدەو ءتۇسىرۋ ارقىلى ناسيحاتىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. اقپارات ازدىعىنان ءبىزدىڭ قاراكوز قىز­دارىمىز بۇل ماسەلە جايىن­دا مۇلدەم حابارسىز بولۋى مۇمكىن. ال ەڭ باس­تى ماسەلە ەلىمىزدە جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەيتىن حاراسسمەنتكە قاتىستى زاڭ جوق. ياعني كەز كەلگەن ايەل جۇمىسىندا وسى جاعدايعا تاپ بولعان كەزدە ونى شەشۋدىڭ تەك قانا ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى، سول جاعدايمەن ءۇنسىز كەلىسۋ، ەكىنشىسى جۇمىستان ءوز ەركىمەن شىعۋ. وسى رەتتە مەنىڭ قولعا العان جوبام الداعى ءۇش جىل ىشىندە قى­سىمعا تاپ بولعان ايەلدەرگە زاڭ جاعىنان كومەكتەسۋدى كوز­دەي­دى. سەبەبى قازىرگى تاڭدا اتالعان جاعداي بويىنشا بۇۇ-عا تەك ءبىر ايەل عانا شاعىمدانعان. بۇۇ ايەلدەر ۇيىمىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما بويىنشا قازاقستاندا ءاربىر ءۇشىنشى ايەل حاراسسمەنتكە ۇشىرايدى.

– جىنىستىق زورلىق-زوم­­بىلىق قۇرباندارىن الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ، قول­­داۋ كورسەتۋ ىسىن­دەگى ەڭ ۇلكەن قي­ىن­­دىق قان­داي؟

– كوبىنە ايەلدەر قوعام، مەم­لەكەتتىك ۇيىمدار تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ تاپپايدى. قولداۋ رەتىندە پسيحولوگيالىق كومەك، زاڭگەرلىك كومەك قاجەت بولادى. سونىمەن قاتار زاڭ جا­عىنان تەك قانا زورلاۋعا قاتىس­تى جازا بار، ال حاراسسمەنتكە قاتىستى زاڭدىق تۇرعىدا ەش­قانداي مەحانيزم جوق.

– ال ەرلەر قاۋىمى كەي ارە­­­كەت­تەرىنىڭ ايەل قۇقىعىن بۇزاتىنىن نەگە بىلە بەرمەيدى؟

– مەنىڭ ويىمشا، قازاق تىلىندە اقپاراتتىڭ از بولۋىندا. بۇل جايلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوبىرەك ايتىلۋى كەرەك.

– ءبىز «جابىرلەنۋشىنىڭ ءوزى كى­نالى» دەگەندى ءجيى ەستيمىز. قو­­عام­داعى ونداي سىڭارجاق كوز­قاراستى قالاي وزگەرتە الامىز؟

– بۇل جەردە جالپى قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتى­رۋ كەرەك سياقتى. مىسالى، مەن ءوزىمنىڭ YouTube كانالىم­دا (8 مىڭ وقىرمانىم بار) قازاق تىلىندە زاڭ جاعىنان كەڭەستەر بەرەمىن. مەنىڭ ويىمشا، الەۋ­مەتتىك جەلىلەر – ول جاعىنان وتە ءتيىمدى قۇرال. جۋىردا عانا ارناداعى ادام قۇقىقتارى جايىنداعى شىعارىلىم وتە جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ەندى وسى قاراشا ايىندا ايەل قۇقىقتارى مەن حاراسسمەنتكە قاتىستى ماتەريال­داردى بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.

– حاراسسمەنتتى، اسىرەسە ەر­لەر­دىڭ ايەلدەرگە ءتيىسۋىن توق­تاتۋ مۇمكىن بە؟

– ارينە، مۇمكىن، قازىرگى تاڭدا مەن قاتەلەسپەسەم پار­لامەنتتە وسى جايلى زاڭ جو­باسى دايىندالىپ جاتىر. الاي­دا ول جەردە حاراسسمەنتكە تەك قانا قىلمىستىق كودەكسكە وز­گەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جازا تا­عايىندالادى ەكەن. مەنىڭ ويىمشا، بۇل دۇرىس ەمەس، سەبەبى باسقا ەلدەردە مۇنداي جاعدايدا ەڭ ءبىرىنشى، جۇمىس بەرۋشى جاۋاپتى. ياعني وسىنداي ماسەلەگە جۇمىس ۋاعىندا تاپ بولعان ايەل ءبىرىنشى بولىپ جۇمىس بەرۋشىگە حابارلاۋ كەرەك، بۇل رەتتە ەڭبەك كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك بولادى. ەگەر بۇدان دا ەشقانداي ناتيجە شىق­پاعان كۇندە، جابىرلەنۋشى ايەل سوتقا شاعىمدانۋى ءتيىس. ول جەردە جۇمىس بەرۋشىگە اتالعان ماسەلەنى شەشە الماعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جازا، ايىپپۇل سالىنۋى كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايا ءومىرتاي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار