– دوسمۇحامەد كىشىبەك ۇلى, ەڭ الدىمەن مەرەيلى 95 جاسىڭىز قۇتتى بولسىن! ءوزىڭىز عۇمىر بويى وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ توركىنى «دانالىقتى ءسۇيۋ» دەگەن سوزدەن باستاۋ الادى ەكەن. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «فيلوسوفيا ادام جانىن, ىشكى ءحالىن تەكسەرۋدىڭ تەتىگى» دەمەپ پە ەدى؟ بۇگىنگى سۇحباتىمىزدىڭ دا ايدارى «جانساراي» دەپ اتالادى. نەگىزگى اڭگىمەگە كوشپەس بۇرىن, كوڭىل تەرەزەڭىزگە ءۇڭىلىپ, كەۋدەڭىزدە قانداي قۋانىش, نەندەي وكىنىش بارىن بىلگىمىز كەلەدى.
– قۋانىش, ءسۇيىنىش, كۇيىنىش ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ءاربىر پەندە بالاسى تاتىپ كورەتىن كۇي ەمەس پە... مەن دە بۇل سەزىمدەردەن ادا ەمەسپىن. جاسىم جۇزگە جۋىقتاسا دا كوڭىل دونەن الدەقاشان الىستاپ قالعان بالا كوكتەمنىڭ بال شاعىن اڭسايدى دا تۇرادى. ءسوزىمدى وسىدان باستايىن. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم. بەبەۋلەپ بەسىكتە جاتقان شاقالاعىنا اكەم دوسمۇحامەد دەپ ەسىم بەرىپتى. قىش كىرپىشتەن سالىنعان اياداي ۇيدە مەنىڭ ءومىر تاريحىم باستالىپ كەتتى. شاعىن اۋلامىزعا ونى-مۇنى ەگىپ سول كەزدەگى جۇرت سەكىلدى قوڭىرقاي تىرشىلىك كەشتىك. ول ءبىر قيىن زاماندار ەدى. اكەممەن بىرگە قاۋىن ەگىپ, ەرتەلى كەش قاسىنان شىقپايتىنمىن. سول كەزدەگى اڭگەلەك قاۋىننىڭ ءدامى ءالى تاڭدايىمدا تۇر. سونداي ءتاتتى ەدى. بىراق تاعدىر ادامعا تاتتىسىمەن قاتار اششىسىن دا قوسا اساتاتىنىن بالا كوڭىل ءبىلىپ پە؟ مەن توعىز جاسقا تولار تۇستا اكەم ومىردەن ءوتتى. ماعان ەڭ قاتتى اسەر ەتكەن العاشقى سوققى وسى دەر ەدىم. اكەمدى ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندىرعان جىلى انام ەكەۋمىز ەسەڭگىرەپ قالدىق. شەشەمنەن «قاۋىن ەگەمىز بە, نە ىستەيمىز؟» دەپ سۇرادىم. انام سولعىن ۇنمەن «بىلمەيمىن» دەپ جاۋاپ بەردى. قولىما وزىمنەن ۇلكەن كۇرەك ۇستاپ اكەمنىڭ باقشاسىنا كەلگەنىم ەسىمدە. اناما سۇيەنىش بولۋىم كەرەك دەگەن وي مەنى ەرتە ەسەيتتى. ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى. ارى قاراي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك بولدى. اراعا ەكى جىل سالىپ انام كولحوزشى راحمەت قۋانىشباەۆ دەگەن كىسىگە تۇرمىسقا شىقتى. بۇل 1936 جىل بولاتىن. كوپ ۇزاماي ءىنىم ءابىش دۇنيەگە كەلدى. قۋانىشىمىز تاعى دا ۇزاققا سوزىلعان جوق. 1942 جىلى انام اۋىرىپ قايتىس بولدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قايناپ جاتقان كەزى. ء«بىر اينالدىرسا, شىر اينالدىرادى» دەگەندەي, وگەي اكەمىز دە ناق سول جىلى اسكەرگە شاقىرىلىپ, مايدان دالاسىنا اتتاندى. بەس جاسار ءابىشىمدى قۇشاقتاپ جالعىز قالدىم. مىنە وسى ەپيزودتار جانسارايىمنىڭ تورىندە ءالى كۇنگە دەيىن قاتتالىپ تۇر. قۋانىشىم دا, وكىنىشىم دە وسى تۇستان باستالادى.
– بولاشاق عالىمنىڭ ءومىر جولى وسىلاي باستالعان ەكەن عوي. ودان كەيىنگى تىرشىلىك اعىسى قالاي ءوربىدى؟
– 1943 جىلى لەنين اتىنداعى تاشكەنت جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا قابىلداندىم. تىرەك تۇتار تۋىسىمىز دا جوق ەدى. ەل ءىشى ەمەس پە. قارشاداي ءابىشتى كورشىلەرىمىز قاراۋىنا الدى, ۇيدەگى جالعىز سيىر مەن اكە-شەشەدەن قالعان ازىن-اۋلاق دۇنيە-م ۇلىككە دە سول كىسىلەر يە بولدى. كوپ ۇزاماي سامارقانداعى №368-ءشى زاپاستاعى اتقىشتار پولكىنە اۋىستىرىپ جىبەردى. ءبىر ايدان كەيىن كوميسسيا كەلىپ, ارامىزداعى جارامدى دەگەن جىگىتتەردى ۋچيليششەگە قايتا قابىلدادى. انە-مىنە كوماندير بولۋعا دايىن تۇرعان سايدىڭ تاسىنداي ساڭلاقتاردى اسكەري ەشەلونعا سالىپ, سوعىسقا جىبەردى. مايدان دالاسىنا جەتپەي جاتىپ جاۋ اسكەرى تۇتاس ەشەلونعا بومبا قويىپ, كۇل تالقانىن شىعاردى. وندىردەي وسكىندەردىڭ ءومىرى قيىلىپ ءتۇستى, ەشكىم ءتىرى قالعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى, سولاردىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ تۇستاستارىم, دوستارىم بولدى. قۇداي قاققان بولۋى كەرەك, ەگەر سول اسكەري توپقا ىلىگىپ كەتسەم مەنىڭ دە تاعدىرىم تىنار ەدى. مىنا قۇدىرەتكە قاراڭىز. سول وقيعا ورىن الماستان بۇرىن ءبىر توپ جىگىتتەر ۆوكزال ماڭىندا ءۇيىرىلىپ تۇرعانىمىزدا قاسىمىزعا سىعان ايەل كەلدى. ماعان قاراپ «داي رۋچكۋ, پوگادايۋ!» دەدى. مەن قولىمدى ۇسىندىم. جۇزىمە تەلمىرە قاراپ تۇرىپ: «نا فرونتە نە بۋدەش, جيۆىم ۆەرنەشسيا ي پروفەسسوروم بۋدەش» دەپ ءتىل قاتتى. قاسىمداعى بىرگە وقىعان دوسىم تۇرسىنبەك مالىبەكوۆ تە الگى ايەلگە الاقانىن ۇسىندى. بالشى ايەل «نا فرونتە نە بۋدەش, نو وفيتسەروم ستانەش» دەدى. قىزىعىپ كەتىپ قولىن ۇسىنعان تاعى ءبىر سەرىگىمىزگە سىعان ايەل «نا فرونتە بۋدەش, دوموي نە ۆەرنەشسيا» دەگەندە قاۋمالاپ تۇرعان جىگىتتەر قولىن ۇسىنۋعا جۇرەكسىنىپ قالدى. تاڭعالماي كورىڭىز. ءبارى دە الگى ايەلدىڭ ايتقانىنداي بولدى. الدىڭدا وتىرعان اتاڭ پروفەسسور اتاندى. دوسىم تۇرسىنبەكتىڭ ءومىرى اسكەري سالادا ءوربىدى, ال تاعى ءبىر سەرىگىمىز, ايتقانداي-اق سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقان ەشەلون ىشىندە مەرت بولدى. قاپىدا قازا تاپقان الگى جارىقتىق, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان شاحماردان ەسەنوۆتىڭ تۋعان اعاسى ەدى. ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ قوي. كەڭەس ارمياسى قاتارىندا بولىپ, باتايسك قالاسىنداعى ا.سەروۆ اتىنداعى ۇشقىشتار دايارلايتىن اسكەري-اۆياتسيالىق ۋچيليششەدە اسكەري ۇشقىش ماماندىعىن يگەردىم. قورىتا كەلگەندە, ماڭدايداعى جازۋ وسى كۇنگە جەتەلەپ اكەلدى. كەيىننەن اۋىلعا كەلىپ از ۋاقىت مۇعالىم بولدىم. قىزىلورداداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىن تامامداعاننان كەيىن سوندا ۇستازدىققا الىپ قالدى. كەيىننەن ينستيتۋت باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن فيلوسوفيادان ءدارىس بەرۋىمە تۋرا كەلدى. وقۋ ورداسىنىڭ باسشىسى ء«سىز ۇشقىشتار ۋچيليششەسىن ءبىتىردىڭىز, تانىم كوكجيەگىڭىز كەڭ, سوندىقتان فيلوسوفيا ءپانىن قولعا الىڭىز» دەپ قاناتتاندىرىپ جىبەردى. العاشقىدا وڭاي بولعان جوق. سەبەبى فيلوسوفيا عىلىمىن تانىتاتىن بىردە-ءبىر وقۋلىق جوق ەدى. كىتاپحانالاردى ارالاپ ءجۇرىپ ماسكەۋ جوعارى مەكتەبىنىڭ دارىستەرى جازىلعان بروشيۋرالار قولىما ءىلىندى. سولاردىڭ كومەگىنە جۇگىندىم. ول كەزدە فيلوسوفيانىڭ نە ەكەنىن مەن قايدان بىلەيىن. سويتسەم, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز, تۇرمىس-سالتىمىز تۇنىپ تۇرعان فيلوسوفيا ەكەن عوي. كۇندەردىڭ كۇنى قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان», سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنەن فيلوسوفيا بويىنشا اسپيرانتۋراعا ءبىر ورىن بار ەكەنى تۋرالى حاباردى وقىدىم. استىنا ساتباەۆتىڭ قولى قويىلىپتى. ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىندە مەنىڭ اسىعىم الشىسىنان ءتۇسىپ, قانىش ساتباەۆتىڭ جولداماسىمەن ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا وقۋعا ءتۇستىم. العاشقى فيلوسوفيا وقۋلىعىن قۇراستىرۋ ءىسى دە ءبىزدىڭ موينىمىزعا جۇكتەلدى. سول وقۋلىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا شاكىرتتەر كادەسىنە جاراپ ءجۇر.
1964 جىلى قىركۇيەكتە ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا كافەدراسىنا باسشىلىققا جىبەردى. تابانى كۇرەكتەي 56 جىلىم سوندا ءوتىپتى. وقۋ ورنىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۇتاس كوز الدىمدا. تالاي ىرگەلى ءىستىڭ باسىندا بولدىق, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان شىعاتىن باسىلىمنىڭ رەداكتورى مىندەتىن اتقارعان كەزىم دە بولدى. وسى تۇستا رۋحاني-مادەني شارالاردىڭ وركەن جايۋىنا كوپ كۇش سالدىق. ايگىلى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىنىڭ قۇرىلۋىنا دا تىكەلەي مۇرىندىق بولىپ ەدىم. چەحوسلاۆاكيادان وركەستر بۇيىمدارىنا تاپسىرىس بەرىپ, ماسكەۋدەگى مينيسترلىكتەن رۇقسات الدىم. قازىر بۇل ونەر ۇجىمىنىڭ اتى قازاق دالاسىن تەگىس شارلادى. بۇل – ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپقا ارقاۋ بولاتىن اڭگىمە.
– حالقىمىزدىڭ فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىن زەرتتەپ-زەردەلەپ, ونىڭ قاسيەت-قالىبىنان اجىراماۋدى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جادىنا ءسىڭىرىپ كەلەسىز. جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە «قازاقتىڭ ءومىرى تۇنىپ تۇرعان فيلوسوفيا» دەپ قالدىڭىز. وسى ويىڭىزدى تارقاتىپ وتسەڭىز.
– قازاق – دارحان دالانى جايلاپ مال باققان حالىق. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى اسا ءبىر اۋىر بەينەتتى قاجەت ەتپەيدى. ەگىن شارۋاشىلىعى سياقتى كوكتەمدە تۇقىم ەگىپ, ونى سۋارىپ, كۇتىپ باپتاپ, الا جازداي قورىپ, ءتۇسىمىن قايتا جيناپ اۋرەلەنىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنداعى ايتپاعىم, قازاق ەركىندىكتى ءسۇيدى. قىر باسىنا شىعىپ قازى كەرتىپ وتىرىپ, كەڭ دۇنيەگە تەرەڭ كوزبەن ءۇڭىلدى. ولاي بولماسا ونە بويىڭدى شىمىرلاتاتىن الۋان-الۋان قيسسا داستاندار, اڭىز-اڭگىمەلەر, جىر تولعاۋلار, ءبىر كىتاپقا جۇك بولارلىق مايەكتى ماتەلدەر قايدان شىقتى. ياعني قازاقتىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ دەڭگەيى جوعارى بولدى. دۇنيەگە باسقا كوزبەن قارادى. ەركىندىكتى, كەڭدىكتى, كەمەلدىكتى ءسۇيدى. قىزىنىڭ ارىن, ۇلىنىڭ نامىسىن بيىك قويدى. «قالام تارتقان قازاقتىڭ ءبارى دە اقىن» دەگەندەي, ەكىنىڭ ءبىرى ويىن ولەڭمەن ورەتىن جاعدايعا كوتەرىلدى. جوعارىدا ايتقان داستاندار اۋىزدان اۋىزعا تاراپ, جىگى بۇزىلماي بىزگە جەتتى. وقۋ-بىلىمگە, ادام جانىنا ۇڭىلۋگە, عالام جايلى تولعانۋعا, جاقسىلىق جاساۋعا بەيىل بولدىق. تومەندەتكەنىم ەمەس, مۇنداي قاسيەت كوپ حالىقتا جوق. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ جىرلاعان اباي – فيلوسوف. ەندەشە ابايدى تۋدىرعان قازاق تا ويشىل حالىق. بىراق كەيدە اباي سىناعان جالقاۋلىعىمىزدىڭ كەسىرىنەن ارتتا قالعان تۇسىمىز دا جەتەرلىك. ءبىز وسىدان ساباق الۋىمىز كەرەك. ءتۇپ تامىرىمىز دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن تۇركىلەردەن تارايدى. وركەنيەتتىڭ وزەگى, مادەنيەتتىڭ مايەگى بىزدە جاتىر. ءبىزدىڭ سالت-سانامىز, ادەپ-عۇرپىمىز دۇنيەنى تانۋعا, اينالامىزعا شۋاق شاشۋعا ۇيرەتەدى. وسىدان اجىراپ قالماساق ەكەن. قاسيەتتى قاراتاۋ قويناۋى عاسىرلار تاريحىنان, ادامزاتتىڭ باستاۋ-بۇلاعىنان سىر شەرتىپ تۇر. بۇل الەمدەگى ەڭ كارى تاۋ. توعىز مەترلىك ۇڭگىردىڭ ىشىنەن گرانيتتەن, كرەمنيدەن جاسالعان توعىز مىڭ جىل بۇرىنعى قارۋلار تابىلعانىن بىلەمىز. ەكى دىبىستان اتاۋ قۇراپ, ەڭ العاش جۇيرىك باپتاعان دا ءبىزدىڭ بابالارىمىز. ورال تاۋى مەن التاي تاۋىنىڭ اراسى وركەنيەتتىڭ وتانى. مۇنى اقيقي تاريح دالەلدەپ كەلەدى.
بۇگىندە ۇلت ۇرانىنا اينالعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ دا وزەگى وسىندا جاتىر. كەشەگى كەساپاتتى كەڭەس زامانىندا ءبىزدى بىرەۋلەر نادان دەپ, جابايى حالىق دەپ تومەندەتكىسى كەلدى. باس كوتەرگەن قايماقتارىمىزدى قالقىپ الىپ, رۋحىمىزدى جانشۋعا كۇش سالدى. قولدان جاسالعان اشارشىلىقتان حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىرىلىپ كەتتى. بۇل ۇلكەن قاسىرەت. تاريحتاعى ورنىمىزدى تانۋ, وتكەننەن ساباق الۋ, رۋحىمىزدى جانۋ بىزگە اۋاداي قاجەت. اباي تۋعان حالىقتىڭ ۇساقتالۋعا حاقىسى جوق.
– بار قاجىر-قايراتىڭىزدى ۇستازدىق جولعا ارناعان ادامسىز. مىڭداعان شاكىرتكە ءدارىس وقىپ, ءبىرتالاي وقۋلىق جازدىڭىز. بولاشاق مامانداردىڭ بىلىگىن ارتتىرىپ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋدەگى باستى پرينتسيپ دەپ نەنى اتار ەدىڭىز؟
– ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى – وقۋلىقتا ءھام دارىستە. مىنە, مامان دايارلاۋدا باستى پرينتسيپ وسى بولۋعا ءتيىس. بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. قاي وقۋ ورنىندا بولسىن, پروبلەمانى تۇسىنىكتى, تارتىمدى, از سوزبەن اشىپ بەرەتىن وقۋلىق بولۋى قاجەت. بۇل – ءبىلىم بەرۋ نەگىزى. وقۋلىق ساپاسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار جاۋاپ بەرەدى. ءومىر قوزعالىستا, تالاپ وسۋدە. وقۋلىق تا جاڭارتىلىپ, قايتا باسىلىپ وتىرادى. وعان تاجىريبەلى, ءبىلىمدى ماماندار قاتىسادى. ال لەكتسيانى كىمدەر وقيدى؟ ارينە ءبىلىمدى, تاجىريبەلى ماماندار. ەكەۋى ساي قوسىلسا العا قويعان ماقسات ورىندالادى. جاقسى وقۋلىق, تالانتتى لەكتور – جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كورسەتكىشى. ماسەلە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتىندا, باسشىلىعىندا عانا ەمەس, كىمدەردىڭ ساباق بەرۋىندە دە. ويتكەنى بەدەلدى پروفەسسورلار ساباقتى دا جۇرگىزەدى, عىلىممەن دە ۇزدىكسىز اينالىسادى, وقۋلىق تا جازادى. جاقسى پروفەسسوردىڭ لەكتسياسى تىڭداۋشى جاستاردىڭ رەاكتسياسى ارقىلى شىڭدالادى. بۇل – تەوريا مەن تاجىريبە بىرلىگى.
ءبىر كەزدە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەندە قاي پروفەسسورلار ءدارىس وقيدى دەپ سۇراۋشى ەدى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسياسىن ىزدەپ بارىپ تىڭدايتىندار بولعانى اقيقات. ستۋدەنتتەر بايانداۋعا ەمەس, لوگيكاعا نەگىزدەلگەن عىلىمي لەكتسيانى تىڭدايدى. ءار لەكتسيا – سىن, مول دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. جاقسى لەكتسيا وقيتىن ءارى وقۋلىق اۆتورى بولعان ءبىلىمدى پروفەسسوردى ستۋدەنتتەر ماقتان ەتەدى, سىيلايدى, باعالايدى. اتاعى ىسىنە ساي ەمەستەر دە كەزدەسەدى. بۇل اششى شىندىق. كەي لەكتور ساباق كەزىندە «ستۋدەنتتەر, تىنىشتالىڭدار» دەسە, وندا لەكتسيانىڭ ءمانى تومەن بولعانى. بۇل لەكتور مەن ستۋدەنت اراسىندا بايلانىس ءۇزىلدى دەگەن جاعداي. ويتكەنى لەكتوردىڭ ءسوزى ءبىر بولەك, ستۋدەنتتەر وزىمەن ءوزى بولا باستاسا اۋديتوريا دا گۋىلدەپ كەتەدى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى, لەكتور وقۋلىقتى قايتالايدى. ەكىنشىسى, پروفەسسور لەكتسياعا دايىندالماي كەلەدى. بەرىلگەن مينۋتتى تولتىرۋ ءۇشىن ءار نارسەنى قاۋجاپ, ۋاقىتتى ولتىرەدى. ال ستۋدەنت لەكتورعا «لەكتسياڭىز ۇنامايدى» دەپ ايتا المايدى. بۇل شىندىق. نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇدايى باقىلاپ وتىرۋ كەرەك. كەڭەس جىلدارىندا مينيسترلىك ءجيى كوميسسيا جىبەرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن. بۇگىندە بۇل تەكسەرۋ كوميسسياسى جوق. ءار وقىتۋشى, پروفەسسور ءوز بەدەلىن ءوزى ساقتايدى. بىراق ولاي بولا بەرمەيدى. ويتكەنى عىلىمي ەڭبەك جۇرگىزۋ, وقۋلىق جازۋ, لەكتسيا وقۋ – ءبارىن بىردەي قولدا ۇستاۋ وڭاي ەمەس. جالپى, وقۋ ورنىندا بەدەلدى لەكتورلار بار ما؟ ارينە, بار! ولاردى كىم بىلەدى, كىم ىرىكتەيدى؟ ارينە, ستۋدەنتتەر. اركىمگە باعا بەرەتىن رەكتورات ەمەس, ستۋدەنتتەر. پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرگە قىزمەت ەتەدى.
ءبىز كەيدە عالىمداردى نوبەل سىيلىعىن العان دەپ ماقتاپ جاتامىز. بۇل دۇرىس. مۇنداي جوعارى اتاققا عىلىمعا ەنگىزگەن جاڭالىعى مەن قوعامعا كەلتىرگەن تابىستارى ءۇشىن ىلەۋدە بىرەۋ جەتەدى. بىراق كوزگە كورىنبەيتىندەر دە بار. ولار ەڭبەك جازادى, تىڭعىلىقتى ساباق جۇرگىزەدى, ءبىر ورىننان ءبىر ورىنعا جۇگىرمەيدى, اقشا, اتاق قۋمايدى. بارىنا ريزا. كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قىزمەت اتقارادى, جاندى ماتەريال – جاستاردى قوعامعا مامان ەتىپ دايارلايدى. ولاردى كىم كورىپ, باعالاپ جاتىر؟ ولار بىلىكتى مامان, پاتريوت, قوعام قايراتكەرىن دايىندايدى. ۇدايى تالپىنىس بولماسا توقىراۋ باستالادى. سونداي-اق وقۋلىقتاردى كىمدەر جازىپ ءجۇر؟ وعان دا ءمان بەرەتىن وقىتۋشىلار قاۋىمى. ويتكەنى وقۋلىق مەملەكەتتىك ورتاق رۋحاني قۇرال, جەكە بىرەۋلەردىڭ وڭاشا كاسىبى ەمەس.
– وتە وزەكتى جايدىڭ تامىرىن قوزعاپ وتىرسىز. بۇل تۇرعىدا كوڭىلىڭىزدى مازالايتىن تاعى قانداي ماسەلە بار؟
– بۇگىندە ەلدىڭ ءبارى جاپپاي ساۋاتتى. ەسەپسىز كىتاپ جازاتىندار قاۋلاپ بارادى. بۇل دۇرىس-اق دەيىك. بىراق ولار نە جازىپ ءجۇر؟ وندا ەشكىمنىڭ جۇمىسى جوق. ءىلىپ الار وزىندىك ويى, قوعامعا قوسار ۇلەسى جوق, تەككە شىعىندالعان, قامپيعان كىتاپتار كىمگە كەرەك؟ ەكىنشىدەن, ادام ءوزىن قالاي تىزگىندەپ, تاربيەلەيدى؟ بۇل ىشكى كۇرەس. ايتپەسە «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» نەمەسە كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە بايلىق تىزگىنى قولىندا بولسا دا ايلىقپەن تۇرعان, قازىرگى زاماندا تەز بايىپ جاتقاندار اراسىندا ادالدار مەن قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولعانداردى اشىپ كورسەتۋ كەرەك. بۇل اۋرۋدى ەمدەيتىن دارىگەرلەر سياقتى – قوعام پسيحولوگياسىن جازۋشىلار اشىپ جازسا, مىنە بۇل تاربيە كىلتى. ءبىر عاجابى – جانى تازا ادامنىڭ ءتانى دە تازا. بايۋ كەرەك. بىراق ماسەلە قانداي جولمەن بايۋدا. بۇعان اقش سياقتى ەلدەردە ءمان بەرەدى, ءجونسىز بايىپ كور, نە بولار ەكەن؟.. وسىنىڭ ءبارى – تاربيە مەن بىلىمنەن باستاۋ الادى. بىزگە لوگيكالىق ءبىلىمدى دامىتۋعا ءمان بەرۋ كەرەك. سول ارقىلى جاستارىمىزدىڭ ساناسىن سەرپىلتۋگە ءتيىسپىز. بۇرىنعى قوعام «ويلانباعان حالىقتى باسقارۋ وڭاي» دەگەن ءپرينتسيپتى العا ۇستادى. ال قازىر, ناعىز ويلاناتىن, وياناتىن, عىلىمعا جاڭالىق اكەلەتىن كەز. زەردەلى ۇرپاق وسىنى زەردەسىنە بەرىك توقۋعا ءتيىس.
– بۇگىنگى قازاقستان عىلىمىنىڭ ءورىسى قاي دەڭگەيدە؟ نەدەن وزدىق, نەدەن كەيىن قالدىق؟
– كەڭەس زامانى قازاقستان عىلىمىنىڭ ەڭ ءبىر داۋىرلەگەن تۇسى. تەك ءبىزدىڭ ەمەس, سول كەزدەگى كەڭەس ەلدەرىنىڭ عىلىمي الەۋەتى قازىرگىمەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى بولدى. ويتكەنى ول كەزدە عىلىمدى قولداۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىندى. قىسقا ۋاقىتتا جاپپاي ساۋاتتى بولدىق. قازاق تىلىندە كىتاپتار شىقتى. قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى شوقتىعى بيىك تۇلعالار قازاق عىلىمىنا قۇبىلىس بولىپ كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن تابىستارعا جەتتىك. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن عىلىم دامۋدىڭ ورنىنا, شوگىپ قالدى. بۇرىنعى ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەگەنىمەن, شىعارماشىلىق دامۋ تۇرالادى. كوپ دۇنيەدەن كەيىن قالدىق. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ۇلعايتپاي العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەس. عالىمداردىڭ ەڭبەگى باعالانۋى كەرەك.
بيىل الەمدى كوروناۆيرۋس دەيتىن ىندەت شارپىدى. اقپارات قۇرالدارى ساعات سايىن ىندەتتەن ساقتان, ۇيدە وتىر دەپ ايتاتىن بولدى. ەگەر اباي بۇگىن ءتىرى بولسا, ەڭبەكتەنىڭدەر, ەگىنىڭدى كۇت, مالعا قارا, تاعام دايىندا, ءبىلىمىڭدى كوتەر دەگەن بولار ەدى. ىندەتتەن ساقتان دەگەن ءسوز ەڭبەك ەتپەي, ۇيدە تىعىلىپ وتىر دەگەن ءسوز ەمەس. ابايدى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. سول زاماننىڭ وزىندە دانىشپان «عىلىم ىزدەپ, ونەر تاپ» دەدى.
– اڭگىمەڭىزگە قاراپ تامسانىپ وتىرمىز. بۇل جاسقا كەلۋ, ءسىز باعىندىرعان بيىككە شىعۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىراتىن باق ەمەس. ادەمى قارتايۋدىڭ قۇپياسى نەدە؟
– ونىڭ پالەندەي قۇپياسى بار دەپ ويلامايمىن, قارعام. ءوز ومىرىمنەن مىسال كەلتىرسەم, تىرشىلىكتە ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, قيا باسپاۋعا تىرىستىم. قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتىن جانىما جولاتقانىم جوق. مۇمكىندىگىمشە دەنساۋلىعىمدى كۇتتىم. ورىنسىز نارسەگە باس قاتىرىپ, قول جەتپەسكە قۇلاش سوزبادىم. قانشاما جىلدى ارتقا تاستاپ وزدەرىڭدەي جاستارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرمىن. بۇل دا ءوزىڭ ايتقانداي, قۇدايدىڭ بەرگەن باعى شىعار.
– قۇدايسىز قۋراي سىنبايتىنى راس قوي. اڭگىمە بارىسىندا جاراتۋشىنىڭ ەسىمىن ءجيى اۋىزعا الدىڭىز. ادەتتە فيلوسوفتار ماتەرياليست كەلمەي مە. اللاعا دەگەن سەنىمىڭىز قانداي؟
– اللاعا سەنەم, ۇلى قۇدىرەتتىڭ بارىن مويىندايمىن. «قاشقاننىڭ دا, قۋعاننىڭ دا سيىنارى ءبىر قۇداي» دەگەن راس ەكەن. اكەم اتىمدى دوسمۇحامەد دەپ جايدان-جاي قويماعان بولار, ءبىر نارسەگە سەنگەندىكتەن, ءۇمىت ەتكەندىكتەن قويدى. ەس بىلگەن شاعىمدا ول: «بالام ساعان ۇلكەن ات قويدىق, وسى اتقا كىر كەلتىرمەي الىپ ءجۇر» دەپ ەدى. سول ءۇمىتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الدىم با, اكە ارمانىن جالعاپ, ەل سەنىمىن اقتاي الدىم با دەگەن ساۋال ءومىر بويى كوكىرەگىمدە تۇر. جانە سول سۇراق مەنى العا سۇيرەپ كەلە جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
