عىلىم نەگە تۇرالاپ تۇر؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا: «عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ماڭىزدى كوزى – ءىرى كاسىپ­ورىنداردىڭ, اسىرەسە شيكىزات سالاسىن­داعى كومپانيالاردىڭ قاراجاتى. تاپ­قان تابىستىڭ 1 پايىزىن عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا بەرۋ تۋرالى قولدانىستاعى نورما تالاپتارى ساق­تالماي وتىر. كوپ جاعدايدا بۇل قا­راجات كومپانيالاردىڭ ىشىندە بولى­نىسكە ءتۇسىپ كەتەدى», دەدى. اتالعان نور­مانىڭ ساقتالىپ-ساقتالماي جاتقا­نىن ءبىلۋ ماقساتىندا بىرنەشە كوم­پا­نياعا حابارلاستىق. كوپشىلىگى عى­لىم مەن تەحنولوگيانى قولداۋعا بەل­گى­لەنگەن قارجىنى ۋاقتىلى ءبولىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى. جارايدى, قاراجات قاراستىرىلادى دەلىك, بىراق بۇل قالاي جانە قاي باعىتتا جۇمسالادى؟ سوعان نازار اۋدارىپ كورەلىك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قۇرىلعان ERG تاۋ-كەن ءوندىرىس كومپانياسى 2018-2019 جىلدارى عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا 9 ملرد تەڭگە ءبولىپتى. بۇل – مەملەكەتتىڭ 3 جىلعا بول­گەن قاراجاتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ۇكى­مەت جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن 3 جىل بويى قارجىلاندىرۋعا 9 ملرد تەڭگە قا­راس­تىرعان ەدى. ەگەر ءار كومپانيا جىلىنا مەملەكەتتەن 3 ەسە كوپ قاراجاتتى تەك عىلىمعا ءبولىپ وتىرسا, وندا نەگە عىلىم دامىماي كەلەدى؟ الدە قاراستىرىلعان قارجى قاجەتتى يەسىنە جەتپەي قالا ما؟

بۇل سۇراق بويىنشا «ERG-ءدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ينجينيرينگ ورتالىعى» جشس باسقارما توراعاسى سەرگەي وپاناسەنكونى سوزگە تارتتىق.

– كومپانيامىزدان عىلىمعا بو­لى­نەتىن قارجى ءونىمنىڭ جاڭا تۇر­لە­رىن شىعارۋ, الىناتىن ءونىمنىڭ قاسيەتتەرى مەن وندىرىستىك تەحنيكالىق جانە ەكو­نو­ميكالىق كورسەتكىشتەرىنە تەح­نو­­ل­­وگيالىق پارامەترلەردىڭ اسەرىن مو­­دەلدەۋ ادىستەرى ارقىلى زەرتتەپ, تال­داۋ, جاڭا قۋاتۇنەمدەۋشى, قور­شا­عان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋ, ءوندىرىس قالدىقتارىن زالالسىزداندىرۋ مەن ولاردى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ, زەرتتەۋ جانە سى­ناق­­تان وتكىزۋگە جۇمسالادى. جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ءبىرى – قۇرامىندا حرومشپينەل بار قوج­دار­دى فلوتاتسيالىق بايىتۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ. قازىرگى تاڭ­دا قازاق­ستان اۋماعىندا قارا مەتال­­لۋرگيا كەن­دەرىن بايىتۋ ىسىندە فلوتاتسيا ءادىسى وندىرىستىك اۋقىمدا پايدالانىل­مايدى. جاڭا ازىرلەمە اقتوبە وبلىسىنداعى ءدوڭ كەن با­يىتۋ كومبيناتى كەنىنەن الىناتىن حروم ۇلەسىن ارتتىرۋعا سەپ بولماق. تەك بيىل اتالعان تەحنولوگيانى پاتەنتتەۋ ءۇشىن ەكى ءوتىنىم بەرىلگەن. قازىر تاجىريبەلىك-وندىرىستىك سىناق ءجۇرىپ جاتىر. قالدىقتى قايتا وڭدەۋ دە عىلىمي-زەرتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تار (عزتكج) باعىتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. ماسەلەن, قازىر كەندى بالقىتۋعا دا­يىنداۋ مەن تاسىمالداۋ بارىسىن­دا تۇزىلەتىن قۇرامىندا حرومى بار ۇساق كەندەردى قايتا اينالىمعا جىبەرۋ تەح­نو­لوگيالارى ازىرلەنىپ جاتىر. وسى ۇساق كەندەردى كەسەكتەۋ ءىسى تاجى­ري­بە­لىك-ونەركاسىپتىك سىناقتان وتۋدە. بۇل تەحنولوگيا تەك قۇرامىندا حرومى بار ۇساق كەندەردى وندىرىسكە قايتارىپ قانا قويماي, كەندى قالپىنا كەلتىرۋشى پەش­تەردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, اپات­تىڭ ورىن الۋ قاۋپىن تومەندەتەدى, – دەدى ERG وكىلى.

كومپانيانىڭ جانىنان قۇ­رىل­­عان عىلىمي-زەرتتەۋ باعى­تىن­­داعى ور­تا­لىق­تىڭ باسشىسى س.وپا­نا­سەن­كونىڭ ايتۋىنشا, ERG تۇ­راقتى اتقارىپ كەلە جاتقان عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستىڭ تاعى ءبىرى – ەلەكترلى بالقىتۋ الدىندا كەن ماتەريالدارىن قالپىنا كەلتىرۋ تەح­نولوگياسىن ازىرلەۋ. ءوز كەزەگىندە بۇل جوبا بالقىتۋعا كەتەتىن ەلەكتر قۋا­تى شىعىنىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ساي­كەسىنشە, پەشتەردىڭ ونىمدىلىگى مەن وڭ­دەۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل فەرروقورىتپالار وندى­رى­سىندە قولدانىلاتىن قۇنى قىمبات قال­پىنا كەلتىرگىشتەردىڭ ورنىنا تابىستى كادەگە جاراپ جۇرگەن كومىردى پايدالانۋعا سەپ بولماق.

ەندى قاراڭىز, بارلىق كومپانيا نەمەسە كاسىپورىن ERG سەكىلدى عىلىم مەن بيزنەستىڭ ەگىز ۇعىم ەكەنىن ۇعى­نىپ, قارجىلاندىرۋدى جولعا قويىپ ءارى ونى وسىلاي باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر ما؟ الدە جالعان جوبانى جەلەۋ ەتىپ ءوز ىشىندە بولىسكە سالىپ جاتىر ما؟ قاراجاتتىڭ ءىس جۇزىندە ەمەس, ەسەپتەردە عانا عىلىمعا جۇمسالعانىن انىق­تاۋ ءۇشىن ورتالىقتاندىرىلعان باقىلاۋ كەرەك قوي. مۇنداي ءسوزدى «قازاتوم­­ونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كوم­­پانياسىنداعى عىلىم دەپار­تا­مەن­تىنىڭ باسشىسى ارمان ومىرعالي دا ايتىپ وتىر. ونىڭ پايىمداۋىنشا, عىلىمعا قارجىنى ءبولۋ بار, ال ودان دا ماڭىزدىسى – بولىنگەن قاراجاتتى باسقارۋ.

– عىلىم مەن تەحنولوگياعا كوم­پا­نيالاردىڭ 1 پايىز تابىسىن اۋدا­رىپ وتىرۋى ەڭ الدىمەن, وتاندىق عى­لىمدى دامىتۋ ماقساتىندا قولعا الىندى. بۇل جەردە قولدانبالى عىلىمدى ەمەس, ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ال اتالعان ماسەلەدە اشىقتىق پەن ادىلدىك نەلىكتەن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوي­ماي كەلەدى؟ سەبەبى قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جانە قاجەتتى جۇمسالۋىن قا­دا­­عا­لاپ وتىرعان قۇزىرلى ورگان جوق, تيىسىنشە جەر قويناۋىن پاي­دا­­­لانۋشىلار اقشاعا قاتىستى ەسە­بىن عانا بەرەدى. ولار ادەتتە كە­لى­­سىم­شارتقا بولىنگەن اقشانىڭ كو­لە­مىن كورسەتەدى. شىن مانىندە, قاراجات كوپ جەردە تەحنيكالىق جاب­دىق­تار الۋعا جۇمسالىپ كەتىپ جاتادى. ونىڭ عىلىمعا قاتىسى بار ما؟ بۇل انىقتالۋى ءتيىس قوي. بولىنگەن قارا­جات­قا نە الىندى, قانداي عىلىمي جوبا ىسكە اسىرىلدى؟ مىنە, ءدال وسى ما­ڭىزدى جۇمىس باقىلانبايدى. بىز­دىڭ­شە, تۇيتكىلدىڭ بارلىق ءتۇيىنى – وسىندا. مۇنداي ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كومپانيامىزدا ارنايى عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس قۇرىلعان. وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىز كومپانيادان بولىنگەن قاراجاتتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشى كومپانيا­لار­دان بولىنەتىن بىرنەشە ترلن تەڭگەنى جالعىز باقىلاي المايدى. سون­دىق­تان ونى بىرنەشە سالا مەن قۇرى­لى­مىنا قاراي ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك. ءار باعىت پەن سالا بويىنشا بولەك ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلۋى قاجەت. مۇنداي جاۋاپتى كەڭەس­تەر قا­را­جاتتى قاداعالاۋى ءتيىس. ال جال­پىلاما باقىلاۋ دەگەن ناتيجە بەر­مەي­دى, – دەيدى ا.ومىرعالي.

جاقسى, بولىنگەن اقشانى باقى­لاي­تىن ورگاندار قۇرىلىپ, عىلىمي كەڭەستەردىڭ جۇمىسى جانداندى دەلىك. بىراق ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا عىلىمي جوبالارعا قارجى قاراستىراتىن ۇلت­تىق عىلىمي كەڭەسكە قاتىستى داۋلى پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. دەمەك, باقى­لايتىن ورگاننىڭ ءوزى باقىلاۋدا بول­ۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى باقىتبەك ءامىروۆ:

– عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىسىندە ولقى­لىقتار جەتەرلىك. سوڭعى جىلدارى عىلىمدى ساراپتاۋشى جانە باقىلاۋشى ورگانداردىڭ وزىندە دە جەم­قورلىقتىڭ جايلاعانى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ءجيى ءبىلىپ وتىردىق ەمەس پە؟ گرانتتىق نەمەسە نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ تاع­دىرىن شەشەتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قۇرامىن ءالى دە بولسا جان-جاقتى ساراپتاپ, قايتا قاراۋ كەرەك سياقتى. بۇل كەڭەستىڭ قۇرامىندا بۇرىن ۇزاق جىلدار عىلىمدى باس­قا­رۋشى نەمەسە ۇيىمداستىرۋشى ورگان­داردا پروتەكتسيونيستىك جانە كونسەرۆاتيۆتىك سارىنمەن جۇمىس ىس­تە­گەن ازاماتتار ەمەس, ىزدەنۋ قابىلەتى مەن شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگى جو­عا­رى جانە پروگرەسسيۆتىك زاماناۋي بىلىممەن قارۋلانعان ورەلى عا­لىم­­داردىڭ بولعانى ابزال. ەكىن­شى جاعىنان ءداستۇرلى عىلىمي مەكە­مە­لەردى ۇزاق باسقارعان اعا بۋىننىڭ مەنتاليتەتى مەن كەيىن عىلىمعا كەلگەن, اسىرەسە دامىعان شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ نەمەسە جەتەكشى عىلىم وردالارىندا جەمىستى تاعىلىمدامادان وتكەن, سوڭعى عىلىمي تەحنولوگيالاردى جەتە تۇسىنەتىن عالىمدارىمىزدىڭ كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەيدى. ودان سوڭ ونەركاسىپ پەن ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ناقتى قاجەتتى ءارى ىسكە اسى­رى­­لاتىن جوبالاردى عانا قارجى­لان­دىرۋ ساياساتىنا جۇگىنۋىمىز كەرەك. كەيىنگى كەزدە ءۇردىس الىپ كەتكەن ءارتاراپتاندىرۋدى جەلەۋ ەتىپ كەيبىر سالالاردا عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى «بۇرىن قازاقستاندا قاراس­تى­رىلماعان جاڭا تاقىرىپ» دەپ تۇككە تۇرعىسىز جوبالارعا ءبولۋ دە كەزدەسىپ وتىراتىنى شىندىق. مۇن­داي وندىرىسكە قاجەتسىز دۇنيەلەر قا­زىر­­گى جوبالاردىڭ ىشىندە جەتىپ ارتى­لادى, – دەيدى.

ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس دەمەكشى, ونىڭ قۇرامىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى بار. كەي عالىمدار كوبىنە وسىعان شاعىمدانادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, پالاتانىڭ وكىلدەرى – عىلىمعا قاتىسى جوق جاندار, جوبانى ساراپتامادان وتكىزگەندە قاجەتتى جوبالارعا قيانات جاسايدى. نەگىزى پالاتانىڭ وكىلدەرىن كاسىپكەر قاۋىمنىڭ اتىنان قوسقان ەدى. دەگەنمەن جوبالارعا قارجىنى پالاتا بولمەيدى عوي. نەگە قۇرامعا ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ ءوزىن تىكەلەي تارت­پاس­قا؟ مىنە, وسى ماسەلەنى جاۋاپتى ۆەدومستۆو قايتا قاراستىرعانى ءجون سەكىلدى. ايتپەسە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قۇرامىن جاڭارتۋعا قاتىستى ۇسىنىستى, پالاتا وكىلدەرى تۋرالى ويدى ايتقان عالىمداردىڭ جوبالارى – شىنىمەن دە حالىققا پايدالى, مەم­لەكەتتىڭ دامۋىنا اسا قاجەتتى دۇ­نيە­لەر.

ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, قاراجات­تىڭ جىرىن ايت. ءيا, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەتكە جاۋاپتى بۇۇ-نىڭ UNESCO ۇيىمى جاريالاعان «زەرت­تەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردىڭ (جوبا­لار­دىڭ) شىعىندارى-2019» زەرتتەۋ-ەسەبىنە سۇيەنسەك, تەحنولوگياسى مىقتى دامىعان يزرايل عىلىمعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,95 پايىزىن بولەدى. جارايدى, «ەۋروپا ەلدەرى بىزدەن 100 جىل الدا» دەيتىن ءۋاجدى ەسكەرىپ, ءوزىمىز ورنالاسقان ازيا قۇر­لى­عىنداعى وڭتۇستىك كورەيانى الايىق. بۇل ەل عىلىمعا ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 4,81 پايىزىن بەرەدى. ال ءبىز بۇل كورسەتكىشتى نەبارى 1 پايىزعا جەتكىزە الماي جاتىرمىز. كەرىسىنشە جىلدان جىلعا تومەندەپ (2016 جىل – 0,17; 2017 جىل – 0,14; 2018 جىل – 0,13; 2019 جىل – 0,12 پايىز) بارادى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قاراجاتىنان بولەك عىلىمعا بولىنەتىن كومپانيا­لار مەن ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قارجىسى عىلىمعا اۋاداي قاجەت. دە­مەك, شيكىزات وندىرىسىمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار تابىسىنىڭ 1 پايىزىنان جىل سايىن تۇسەتىن تريلليونداعان قاراجاتتى ورتالىق­تان­دىرىپ باقىلايتىن جۇيە, بولماسا قارجىنىڭ عالىمدار مەن ولاردىڭ عىلىمي جوبالارىنا تىكەلەي ءبولىنۋىن جولعا قوياتىن, وسى جۇمىستى جانداندىراتىن جول كارتاسى سەكىلدى زاڭدى كۇشى بار قۇجات قابىلداۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس بولىپ تۇر.