ونەر, ءبىلىم بيىگىنە ۇمتىلعان ورەن جۇيرىك كەسەك وي مەن كەستەلى ءسوزدىڭ ناعىز شەبەرلەرىنە ءتانتى بولعان ەكەن-اۋ! الكەي مارعۇلان شىڭعىستاۋدىڭ اسقاق انشىلەرىنىڭ ونەرپازدىق ونەگەسىن, شەبەرلىك قىرلارىن بىلايشا سيپاتتايدى: «ادامنىڭ جان كۇيىنەن شىعاتىن سۇلۋ ءۇندى ويعا بولەپ, تامىلجىعان ادەمى قوڭىر داۋىسپەن دومبىراعا قوسىپ, انمەن فيلوسوفيالىق ويلاردى ايتىپ جەتكىزگەندەي بولاتىن. مەكايل, ءىسرايل, جەبرايلداردىڭ ۇنىنەن كەيدە ەۋروپالىق مۋزىكانىڭ ساۋلەتتى ىرعاقتارى شىعاتىن. ەڭ اقىرى ناۋشا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزى بايرون, گەتە, لەرمونتوۆسىز سويلەمەيدى, ويناپ ءجۇرىپ ولاردىڭ قازاقشا اۋدارماسىن ولەڭدەتىپ جىرلايدى» دەپ ەرەكشە سۇيسىنەدى.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1963 جىلدىڭ 16 تامىزىنداعى سانىندا جاريالانعان «اباي قولجازباسى» دەيتىن ماقالاسىندا اباي مەن شوقان ومىرىنە قاتىستى جازبا دەرەكتەرمەن 1927 جىلدان باستاپ شۇعىلدانعانىن ايتادى.
الكەي مارعۇلان 1868 جىلى تۇسىرىلگەن ابايدىڭ فوتوسىنىڭ تاريحى تۋرالى بىلايشا اڭگىمەلەيدى: «روسسيا يمپەراتورى الەكساندر ءىى-ءنىڭ بالاسى كنياز ۆلاديمير باستاپ قاسىندا اكادەميك مەيندورف جانە گراف, كونتر-ادميرال, گەنەرال, دارىگەر, حاتشى, ساقشىلار, وققاعارلار, اسپازشىلار, اڭشىلار بار ءتاستۇيىن توپ باتىس ءسىبىر ايماعىن تولىق كورىپ-ءبىلۋ ماقساتىندا ومبىعا كەلەدى. بۇل سالتاناتتىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورىنىڭ قۇپيا كەڭەسشىسى تۇرلىبەك كوشەنوۆ, اقمولا, كوكشەتاۋ, اتباسار, قارقارالى دۋاندارىنىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن سۇلتاندارى ىبىراي جايىقباەۆ, مۇسا زىلقارا ۇلى, شالعىمباي برالين, جانتورە جاناي ۇلى اتسالىسادى. جانە بۇل تويدىڭ ىشىندە شىڭعىس ءۋاليحانوۆ, ءجۇسىپ الشىنباەۆ, مۇساتاي تاتتىمبەتوۆ تە بولعان. پاتشازادانىڭ قۇرمەتىنە ەلۋ ءتورت كيىز ءۇي تىگىلىپ, ءۇش مىڭ ادام جينالىپ, ءۇش مىڭ جىلقى, سەگىز مىڭ قوي سويىلىپ, سالتاناتتى توي وتەدى. كنيازدىڭ تويىندا جۋرناليست ۆلاديمير ۆوينوۆ جانە بىلگىر, تاجىريبەلى فوتوگرافتار كەسسلەر مەن بۋلانجە بولعان. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ كورسەتۋىنشە, ساحارا ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان اقىنداردىڭ, انشىلەردىڭ, كۇيشىلەردىڭ توبىن كەسسلەر كيىز ءۇيدىڭ سىرتقى جاق ىرگەسىندە تۇسىرگەندەرىن «پەۆتسى ي مۋزىكانت» دەپ اتاعان. بۇلاردىڭ ىشىندە سكريپكادا ويناعان جاياۋ مۇسا بار. سونداي-اق «قازاقتىڭ بولىس-بيلەرى», «كوكشەتاۋ ايماعىنىڭ سۇلتاندارى, بيلەرى», «اقمولا قازاقتارىنىڭ وكىلدەرى» تۇسىرىلگەن. ال كەسسلەردىڭ «دەپۋتاتسيا كيرگيز سەميپالاتينسكوي وبلاستي» دەيتىن توپتىڭ ىشىندە ابايدىڭ سۋرەتى بار. جاس ويشىلدىڭ كەلبەتىن سونشالىقتى جان-تانىمەن تەبىرەنە قابىلداعان كوركەمدىك كوزقاراسى كەمەل الكەي مارعۇلان: «ونىڭ بايسالدى ماڭعاز تۇرىنەن ءبىلىمنىڭ, ويدىڭ, سەزىمنىڭ, سۇلۋلىقتىڭ اڭقىعان كۇشتى لەبى كورىنەدى». نەمەسە: «...ابايدىڭ جاراتىلىس تۇلعاسىندا ەش ءمىن جوق, مۇلتىكسىز ءمولدىر عاجايىپ ءبىر قۇيىپ جاساعان سۇلۋ ءمۇسىن ءتارىزدى». وقىمىستى ابايدىڭ ويشىلدىق, اقىندىق رۋحى جارقىن كورىنىس تاپقان تەرەڭ, تۇڭعيىق كوزقاراسى مەن كەلەشەكتى دە بولجاعىش قاسيەتىن, «سۇلۋلىقتىڭ كوركەمدىك بەينەسى» رەتىندە پايىمداي وتىرىپ, «اقىلعا ۇيىتقى بولعان ساڭلاق ماڭدايى, ء(بىلىمدار ءابدىراحمان ساعديدىڭ «ابايدىڭ سۋرەتتە كورىنگەن ماڭدايى – ولەڭدەرىندە كورىنگەن ماڭدايىنىڭ ءوزى. ابايدىڭ ماڭدايىندا ويشىلدىق پەن تولقىنداۋشىلىق بىرلەسەدى» دەگەن ۇزدىك پىكىرى بار), بوتانىڭ كوزىندەي قاباعى جاۋدىراعان ادەمى كوزدەر, سىزىلا بىتكەن قاناتتى قاستارى...» دەپ سيپاتتايدى. ءتىپتى ابايدىڭ ىشىگىندەگى «تىزبەكتەپ قاداعان جۇمىر تۇيمەلەرىنە» دەيىن قىزىقتاپ, مۇنىڭ حالقىمىزدىڭ كيىم كيۋ مادەنيەتىندەگى اشەكەيلەۋ ەكەندىگىن ايتادى (الكەي مارعۇلان. شىعارمالارى. 14-ت. الماتى, 2012. 228-231 بەتتەر).
1938 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى كۇنشىعىس حالىقتارىن زەرتتەيتىن مۇراعاتتان قۇنانبايدىڭ, ابايدىڭ, عابيتحاننىڭ 1865-1866 جىلداردا جازىلعان حاتتارىن (ف.5.№13, لل. 50-51) تاپتىم دەيدى الكەي حاقان ۇلى. سولاردىڭ ىشىندە «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتورت تىزبەگىن تاپتىم. ولار: ءبىرىنشى – كنياز كۋداشەۆتىڭ تىزبەگى, ەكىنشى – سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىڭ تىزبەگى, ءۇشىنشى – گ.ن.ءپوتانيننىڭ جيناعى, ءتورتىنشى – ن.يا.كونشيننىڭ جيناعى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرتەرەكتە جازىلعانى گ.ن.ءپوتانيننىڭ جيناعى, بۇل 1884 جىلى جازىلعان. اباي شىعارمالارىنىڭ توپتالماي, جەكە-جەكە شىعىپ جۇرگەن كەزى. گ.ن.ءپوتانيننىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, بۇل ولەڭدەر توبىن اباي ءوز قولىمەن جازىپ, كونۆەرتتە «يز چينگيزسكوي ۆولوستي وت ا.ك.» دەگەن. «ون مىڭ بەتتىك بۇل مۇراعاتتى مەن ءالى تولىق زەرتتەپ جەتكەنىم دە جوق» دەپ تە كورسەتىپتى.
ءتورت تىزبەكتىڭ ىشىندەگى باعالىسى, جۇيەلەنگەن, «مارجانداي تىزىلگەن كوركەمىنىڭ ءبىرى» – سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىكى (1897 جىل, 18 وكتيابر). ءبىر ەسكەرتەرلىك نارسە, بۇل قولجازبا ءماشھۇر جۇسىپتەن كوشىرىلگەن ءتارىزدى. نەگىزىندە, سادۋاقاس مۇسا ۇلى پەتەربۋرگكە 1897 جىلى ساپارلاعاندا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى, پروفەسسور پ.م.مەليورانسكيگە سىيلاعان. سودان سوڭ بۇل جادىگەر سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى كىتاپحانانىڭ شىعىس تىلدەرىنىڭ مامانى, اكادەميك ا.ن.سامويلوۆيچ (1880-1938) قورىندا ساقتاۋلى. (گپب, ف.671. №94).
ساڭلاق سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىڭ داپتەرىنەن دالمە-ءدال كوشىرىلگەن نۇسقاسىن 1897 جىلى ورىستىڭ زيالى وقىمىستىسى, جىلقىتانۋشى, ءجۋرناليسى ۆ.ا.كۋداشەۆ پەتەربۋرگتىڭ گەوگرافيا قوعامىنىڭ كىتاپحاناسىنا تاپسىرعان. ول وسى كۇنگە دەيىن سول قوعامنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇر. ۆ.ا.كۋداشەۆ «پەرەۆود كيرگيزسكيح پەسەن ي لەگەند» (ارحيۆ گوسۋد.گەوگر.وبشش.رازرياد №53 وپ.ءى, №107, لل. 50-85).
ۆ.ا.كۋداشەۆتىڭ 145 بەتتىك قولجازباسى «و پولوجەني سوۆرەمەننىح كيرگيز: ستيحوتۆورەنيا ا.ك.» جانە «ا.قۇعلۇنىڭ قازاق ەلىنىڭ ءۇشبۋ زامانداعى احۋالدارىنا مۇناسىپ (تولعاۋ) شىعىرلارىندەن» دەپ اتالعان. جانە بۇل جيناق روسسيا گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ «زاپيسكي گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» جۋرنالىنىڭ 1900 جىلعى №9-نومىرىندە جارىق كورمەكشى ەكەن. ءاربىر شارۋاعا مۇقيات قارايتىن عۇلامالاردىڭ كەڭەسىنەن كەيىن, گەوگرافيا قوعامىنىڭ باسشىسى پ.پ.سەمەنوۆ – تيانشانسكي اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ شاكىرتى, پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تۇركىتانۋشى پ.م.مەليورانسكيگە (1868-1906) 1901 جىلدىڭ 16 اقپانىندا حات جازىپ, ءماتىننىڭ ساپالى بولۋىنا ءمان بەرۋىن وتىنەدى. قازاق ءتىلىن زەرتتەۋشى جانە اراب, پارسى, تاتار تىلدەرىنىڭ بىلگىرى پ.م.مەليورانسكي اتالمىش قولجازبا مۇرانىڭ ءتىلىن, كوركەمدىك مازمۇنىن, ستيلدىك ەرەكشەلىگىن, فونەتيكالىق ەۆفونياسىنىڭ كەلىستى ەكەندىگىن مالىمدەيدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ كورسەتۋىنشە, بۇل ايتۋلى قىمبات قولجازبالار (ابايدىڭ حاليۋللاعا جازعان حاتى جانە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ۆاريانتتارى) پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تۇركىتانۋشى ي.ن.بەرەزين (1818-1886) ارقىلى تۇسكەن. ي.ن.بەرەزين ءۇش تومدىق «تۇرىك حرەستوماتياسى» (قازان; سپب., 1857-1890), «پەتەربۋرگ كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇرىك-تاتار قولجازبالارىنىڭ سيپاتتاماسى» (1846) جانە راشيد-اد-دين, قادىرعالي جالايري, ابىلعازى ەڭبەكتەرىنىڭ ورىسشا اۋدارمالارى توپتاستىرىلعان «شىعىس تاريحشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى» (1849-1854) اتتى زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى. بۇل جازبالاردى حاتتاپ جيناقتاعان – ومبى كادەت كورپۋسىنىڭ وقىتۋشىسى, ي.ن.بەرەزيننىڭ مۇراتتاسى, قازاق ءتىلىنىڭ بىلگىرى ن.ف.كوستىلەتسكي.
اكادەميك ءا.مارعۇلان ابايدىڭ قوعامدىق-ساياسي وي-پىكىرىنە قاتىستى 1876-1878 جىلداردا ورىس-تۇرىك سوعىسى تۇسىندا جازىلعان اشىق حاتىنىڭ (ۋگيال ف.1282, وپ.1. №807) مازمۇنىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: قازاق حالقىن ورىس اسكەرىنە ات, كيىز ءۇي جانە تاعى دا تۇرلىشە كومەك كورسەتۋگە شاقىرادى. ەندىگى كەزەكتە حاتتىڭ ءماتىنىن تاۋىپ, جاريالاۋ, زەردەلەۋ ابزال.
الكەي مارعۇلاننىڭ ابايدىڭ ءىنىسى حاليۋللا (1848-1870) جايىنداعى دەرەكتەرى: عابيتحان مولدادان ارابشا وقىپ, شىعىس ادەبيەتىمەن تانىسۋى, 1858-1866 جىلداردا ومبى كادەت كورپۋسىندا وقىپ, وفيتسەر (كورنەت) دارەجەسىنە يە بولادى, وسى جىلداردا ورىس تىلىنە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر» داستاندارىن اۋدارادى. سونداي-اق كەڭگىرباي بي, قارامەندە بي, قۇنانباي ءتارىزدى بىلگىشتەردىڭ ايتۋىنان «جەتى جارعى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەيتىن ەسكى بيلىك-كەسىم ەرەجەلەرىن ورىس وقىمىستىلارىنا تانىستىرماقشى بولعانى, ماسكەۋدە اسكەري مەكتەپتە ەكى جىل وقۋى ايتىلعان. سونىمەن قاتار 1866 جىلدىڭ 4 اقپانىندا عابيتقان مولدا حاتىنىڭ ءماتىنىن دە ۇسىنعان. قۇنانبايدىڭ حاليۋللاعا جازعان حاتىنداعى (1865 جىل, 8 نويابر) مىنا ءبىر تىلەگى: «ارقايسىمىزعا تاۋريق, حيدايات, ءشاريفلارىمىزدى بەرسىن!». ياعني ءار قايسىمىزعا ۇستامدىلىق, ادەمى ۇلگىمەن ءوسۋ, كورۋ, جاقسى ۇلگى الۋ, ادالدىق, اسىل ءومىردى تىلەۋ بەرسىن دەگەنى. بىلگىر, شەشەن, ويشىل قۇنانبايدىڭ ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە, تۇيعىنداي تۇلەۋىنە كەرەك شارتتار وسى ەكەندىگىن باجايلاپ بايىپتايدى.
جيناقتاي ايتقاندا, ءحىح عاسىردىڭ ىشىندەگى اباي قولجازبالارىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحىنا قاتىستى اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ سورابى وسىنداي.
