سۋرەتتە:بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ ەجەلگى تەمىر ءداۋىرىندە باستالعان موڭعولويد ەلەمەنتىنىڭ كرانيولوگيالىق سەريالارداعى (ەرلەر توبى) شارتتى موڭعوليودتىق ۇلەسىنىڭ (شمەۇ) ديناميكاسى.
كولەمى 30 باسپا تاباق, 464 بەتتىك بۇل تۋىندى نەگىزى ەكى بولىمنەن تۇرادى. بىرىنشىسىنە – قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى فيزيكالىق انتروپولوگياسىنا وراي جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر قامتىلىپتى. بۇل ءبولىم: جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جىگىندەگى انتروپولوگيالىق توعىسۋ; بايىرعى اتامەكەنىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق ەلى تۇرعىندارىنا ەتنوانتروپولوگيالىق شولۋ; قازاق حالقىنىڭ سوماتولوگيالىق سيپاتتاماسى; قازاق حالقىنىڭ دەنە قۇرىلىسى مەن ماي بۇرمەلەرى; قازاقتاردىڭ دەرماتوگليفيكالىق سيپاتتاماسى; قازاقتاردىڭ ودونتولوگيالىق سيپاتتاماسى; قازاقتاردىڭ قان جۇيەلەرى مەن گەنەتيكالىق انىقتامالارى; قازاقتاردىڭ كرانيولوگياسى مەن وستەولوگياسىنىڭ سيپاتتامالارى; ايماقتىق جانە سۋبەتنوستىق قۇرىلىمدارى بويىنشا قازاقتاردىڭ انتروپولوگيالىق انىقتامالارى جانە ەۋرازيانىڭ تۇركىتەكتەس حالىقتارىنىڭ لينگۆيستيكالىق جانە انتروپولوگيالىق تۇرعىدان جۇيەلەنۋى دەپ اتالاتىن 10 تاراۋدان قۇرالىپتى.
ال ەكىنشى ءبولىمى – «بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ تاريحي داۋىرلەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى» دەپ اتالىپ, مۇندا: «بايىرعى قازاق اتامەكەنى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بۇگىنگى زامانداعى احۋالى مەن كرانيولوگياسى; تۇركى داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرونيولوگيالىق سيپاتتاماسى; انتيكالىق داۋىردەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرونيولوگيالىق سيپاتتاماسى; ساۆرومات, سارمات جانە عۇن داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى; ەجەلگى تەمىر داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى; قولا داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى; بايىرعى اتامەكەنىن پالەوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋدەن الىنعان كەيبىر كرانيولوگيالىق انىقتامالاردىڭ تاريحي داۋىرلىك ديناميكاسى; باس سۇيەك ارقىلى ادام بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قازاق حالقى تاريحىندا الاتىن ورنى; بايىرعى قازاق اتامەكەنىنىڭ كرانيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ جەرگىلىكتى تىلمەن جانە ءدىني سەنىممەن بايلانىستارى; قازاق حالقىنىڭ ەتنوانتروپولوگيالىق شىعۋ تەگى مەن تاريحي جانە فيزيكالىق دامۋدىڭ شارتتى پانورامالىق كەشەندى جۇيەلەرى اتتى تاعى دا 10 تاراۋدان تۇرادى.
بۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ بايانداپ وتىرمىز؟ ويتكەنى بۇل كىتاپ ادەبي كوركەم شىعارما نەمەسە دەرەكتى حرونولوگيالىق تاريحي وقۋلىق ەمەس, قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق بولمىس-ءبىتىم, ەتنوگەنەزىنىڭ ۇزاق جىل عىلىمي نەگىزدە ساراپتالعان, وزگەرمەيتىن قاتاڭ فيزيكالىق زاڭدىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, دالەل-دايەكتەرمەن جازىلعان كەرەمەت شىعارما ەكەنىن ايتپاقپىز. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن تاپسىرلەسەك, قازاق حالقىن جەر بەتىندەگى باسقا مىڭداعان ەتنوستان ايىرىپ, تانىتاتىن ۇلتتىق كودى. سوندىقتان وقىرماندار ءۇشىن ءار ءبولىم, ءار تاراۋدى اتاپ-تۇستەپ ايتۋدى ءجون سانادىق.
ويتكەنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىز قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي» دەپ, ۇلتتىق كود ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى», دەگەن ەدى. دەمەك بۇل تۋىندى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز باستاماسىن قوعامعا كىرىكتىرۋدىڭ وقۋلىعى ىسپەتتەس.
شىندىقتى ايتار بولساق, عىلىمي ەڭبەكتى تولىق تالداپ تۇسىندىرۋگە ءبىزدىڭ ءبىلىم-قابىلەت جەتە قويماسى انىق. سول سەبەپتى ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ورازاق سماعۇل ۇلىنا حابارلاسىپ, «بۇل كىتابىڭىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى نە؟» دەگەن سۇراق قويدىق:
– بۇل كىتاپتى وقىعان ادام قازاق حالقىن كونەدەن كەلە جاتقان ەتنوس رەتىندە تانىپ, ونىڭ بۇزىلماي-سىزىلماي ساقتالعان قىرىق عاسىرلىق تاريحى بارىن عىلىمي دالەلدەر نەگىزىندە تۇسىنە الادى – دەيدى, جاقىندا عانا 90 جاسقا تولعان اكادەميك اقساقال. – كىتاپتاعى عىلىمي تۇجىرىمدار – جاراتىلىستانۋ عىلىم بويىنشا ەمەس, بيولوگيالىق تۇرعىدان انىقتالىپ وتىر. عۇمىرىمنىڭ جارتىسى تەك وسى ەڭبەككە ارنالدى. بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ ءبۇتىن ەتنوس رەتىندە ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار حالىق ەكەنى دالەلدەندى. مۇنداي ۇزاق تاريحى بار حالىق الەمدە جالعىز ەۆرەي دەپ جۇردىك. ونىڭ وزىندە ولار ءوز تاريحىن تەولوگيالىق ءدىني كونتسەپتسياعا بايلانىستىرىپ دالەلدەپ ءجۇر. بۇل ناقتى عىلىمي تاسىلگە جاتپايدى. ال قازاقتار شە, انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى جاعىنان ەۋرازيادا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە قوسىلمايتىن جەكە-دارا ەتنوس. بۇنداي ەرەكشەلىكپەن جاراتىلعان حالىق الەمدە كەمدە-كەم. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن كەرەمەت دامۋ ساتىلارى بولعان. مىنا كىتاپتا قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ناقتى دەرەكپەن باياندالادى.
– بۇل جۇمىستى قاي جىلدان باستاپ قولعا الدىڭىز جانە زەرتتەۋ نىسانىنا حالقىمىزدىڭ بارلىق توبى تولىق قامتىلدى ما؟
– جۇمىستى1966 جىلى باستادىم. ول كەزدە ەلىمىزدە 19 وبلىس بار-تىن. جىل سايىن وسىنىڭ ءبىر-ەكەۋىن قامتىپ وتىردىم. زەرتتەۋگە وتىرىقتاسقان قالا قازاقتارىنان گورى, اۋىل تۇرعىندارى, ياعني دالا قازاقتارى كوپتەپ تارتىلدى. ويتكەنى قازاقتىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكاسى اۋىل قازاعىندا جاقسى ساقتالعان. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ نىسانىنا 12-دەن 60 جاس ارالىعىنداعى ەر جانە ايەل ادامدار تارتىلدى. ودان كەيىن انتروپولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى سالاسىنىڭ ءبىرى – ءتىس مورفولوگياسىنا 12-17 جاس ارالىعىنداعى جاستار تاڭدالدى. سەبەبى بۇل جاستا ءتىستىڭ تۇراقتى كەزەڭى بولادى. سونىمەن قاتار قازىر الەمدە 7 ميللياردتان استام ادام بولسا, سولاردىڭ الاقان تەرىسىنىڭ بەدەرلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى جانە جەكە قاۋىمنىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى, ىشكەن تاعامى, تابيعات ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ۇزاق جىل قالىپتاسقان ەرەكشەلىگى بولادى. سونى ۇزاق جىل زەرتتەدىم. سودان كەيىن ساق, عۇن داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن اتا-بابالارىمىز بەن قازىرگى قازاقتاردىڭ قاڭقاسى, باسسۇيەكتەرىنە ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. سونىمەن قاتار ەڭبەكتە قازاق ەتنوسىنا قاتىستى ونىڭ بەت-بەينەسى, قان جۇيەسى, ءتىس قۇرىلىسى, سەزىمى, تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە ۇزاق جىل جۇرگىزىلگەن كەشەندى سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى توپتاستىرىلدى. ياعني قازاق حالقى ەۋرازيا قۇرلىعىندا وزىمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان جۇزدەگەن ەتنوستىق توپپەن سالىستىرىلىپ زەرتتەلدى. ناتيجەسىندە, قازاق حالقى ەشكىمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا, قۇداي ايرىقشا بولەك ەتىپ جاراتقان, وزىندىك مورفوفيزيولوگيالىق انىقتامالارى مەن انتروپولوگيالىق مارتەبەسى بار ەتنوس ەكەنى دالەلدەندى. وسى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بيولوگيالىق, انتروپولوگيالىق تاريحى جاڭادان جازىلىپ, ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەتنوس رەتىندە 40 عاسىر بۇرىن پايدا بولعاندىعى تولىق دالەلدەندى.
– بولاشاقتا ءسىز دالەلدەگەن تۇجىرىمدارعا قارسى ءۋاج ايتۋشىلار بولۋى مۇمكىن بە؟
– مەن جاساعان تۇجىرىمعا قارسى شىققىسى كەلگەن ادامنىڭ قولىندا مەنىكى سياقتى 60 جىل جينالعان عىلىمي دەرەك قورى بولۋى كەرەك. ايتپەسە بەكەر.
* * *
بايقاعانىمىزداي, بۇل كىتاپ اكادەميكتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. وسىنداي ۇلتتىق كودى, ياعني فيزيكالىق انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى زەرتتەلىپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن حالىق قانشاما.
كىتاپتا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە ءمان بەرگەن ادام قازاق حالقىنىڭ كوپسالالى كەشەندى مورفوفيزيولوگيالىق جانە پوپۋلياتسيا-گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن سوماتولوگيالىق (انتروپومەتريا, دەنە پروپورتسيالارى, ماي بۇرمەلەرى), ودونتولوگيالىق (تۇراقتى ءتىس قۇرىلىمى), سەرولوگيالىق (قان جۇيەلەرى, ءدام سەزىمدەرى), دەرماتوگليفيكالىق (الاقان جانە ساۋساق بەدەرلەرى), وستەولوگيالىق (قاڭقا سۇيەكتەرىنىڭ انىقتامالارى), كرانيولوگيالىق (باسسۇيەك قۇرىلىمى) جانە پالەوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندى تۇيىندەرىمەن تانىسارى ءسوزسىز.
اتالعان تۋىندى جايلى ءبىراۋىز سوزگە سىيعىزىپ, قورىتىندى ايتار بولساق, بۇگىنگى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان اتامەكەنىمىزدە بىزگە دەيىن, ياعني ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 20 عاسىر (ەكى مىڭ جىل), ودان كەيىنگى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان باستاپ قازىرگە دەيىنگى 20 عاسىر (ەكى مىڭ جىل), بارلىعى 40 عاسىر, 4000 جىلدىق قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق دەرەگى جازىلعان. ال ەڭبەكتىڭ جاڭالىعى – وسى ارالىقتا قازاق حالقىنىڭ مورفوفيزيكالىق قۇرىلىمىندا وزگەرىس بولماعاندىعى. ياعني قازاق حالقى ءبىر جاقتان كوشىپ كەلىپ قونىستانباعان, ەجەلدەن ۇلى دالا تۇرعىندارى.
بۇنداي عىلىمي دايەك – حالقىمىزدىڭ 40 عاسىرلىق بيوالەۋمەتتىك جانە ەتنومادەني دامۋ جولى بار, ءوزىنىڭ بايىرعى مەكەنىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان, ونىسىن دالەلدەيتىن كەشەندى ارتەفاكتىلەرى جەتەرلىك ەتنوس ەكەنىنىڭ ايعاعى. بۇل كىتاپ قازاق حالقىنىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتەس. ۋاقىتى كەلگەندە بۇل تۋىندى – قازاق بالاسىن ەجەلگى اتا-باباسىمەن ساباقتاستىراتىن بىردەن-ءبىر دەرەككوزى رەتىندە وزەكتى بولارى انىق.
