تانىم • 18 قاراشا، 2020

قازاقتىڭ كودى جازىلعان كىتاپ

1070 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا ۇعا اكادەميگى، بولونيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى (يتاليا)، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى جانىنداعى فيزيكالىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورازاق سماعۇلوۆ پەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەسپۋبليكالىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ايناگۇل سماعۇلوۆانىڭ اۆتورلىعىمەن قازاق حالقىنىڭ كەشەندى فيزيكالىق انتروپولوگيا انىقتاماسىنا نەگىزدەلگەن «قازاق حالقى جانە اتا تەگى» اتتى اسا قۇندى ەڭبەگى جارىق كوردى.

سۋرەتتە:بايىرعى قازاق اتامە­كەنىنىڭ ەجەلگى تەمىر ءداۋى­رىندە باس­تالعان موڭعولويد ەلەمەن­تىنىڭ كرانيو­لوگيالىق سەريالارداعى (ەرلەر توبى) شارت­تى موڭعوليودتىق ۇلەسىنىڭ (شمەۇ) ديناميكاسى.

كولەمى 30 باسپا تاباق، 464 بەت­تىك بۇل تۋىندى نەگىزى ەكى بولىمنەن تۇ­رادى. بىرىنشىسىنە – قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى فيزيكالىق انتروپولوگياسىنا وراي جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر قامتىلىپتى. بۇل ءبولىم: جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جىگىندەگى انتروپولوگيالىق توعىسۋ; بايىرعى اتامەكەنىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق ەلى تۇرعىندارىنا ەتنوانتروپولوگيالىق شولۋ; قازاق حالقىنىڭ سوماتولوگيالىق سيپاتتاماسى; قازاق حالقىنىڭ دەنە قۇرىلىسى مەن ماي بۇرمەلەرى; قازاقتار­دىڭ دەرماتوگليفيكالىق سيپاتتاماسى; قازاقتاردىڭ ودونتولوگيالىق سيپاتتاماسى; قازاقتاردىڭ قان جۇيەلەرى مەن گەنەتيكالىق انىقتامالارى; قازاق­تاردىڭ كرانيولوگياسى مەن وستەولو­گياسىنىڭ سيپاتتامالارى; ايماقتىق جانە سۋبەتنوستىق قۇرىلىمدارى بو­يىنشا قازاقتاردىڭ انتروپولوگيالىق انىقتامالارى جانە ەۋرازيانىڭ تۇركىتەكتەس حالىقتارىنىڭ لينگۆيستيكالىق جانە انتروپولوگيالىق تۇرعىدان جۇيە­لەنۋى دەپ اتالاتىن 10 تاراۋدان قۇرالىپتى.

1

ال ەكىنشى ءبولىمى – «بايىرعى قازاق اتا­مەكەنىنىڭ تاريحي داۋىرلەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى» دەپ اتالىپ، مۇندا: «بايىرعى قازاق اتامەكەنى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بۇگىن­گى زامانداعى احۋالى مەن كرانيو­لو­گيا­­سى; تۇركى داۋىرىندەگى بايىرعى قا­زاق اتا­­مەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرو­نيو­لو­گيالىق سيپاتتاماسى; انتي­كالىق داۋىر­دەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇر­عىن­دارىنىڭ كرونيولو­گيالىق سيپاتتاماسى; ساۆرومات، سارمات جانە عۇن داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇر­عىن­دارىنىڭ كرانيولوگيالىق سيپاتتاماسى; ەجەلگى تەمىر داۋىرىندەگى بايىرعى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرانيو­لوگيالىق سيپاتتاماسى; قولا داۋىرىندەگى بايىر­عى قازاق اتامەكەنى تۇرعىندارىنىڭ كرا­نيولوگيالىق سيپاتتاماسى; بايىرعى اتامەكەنىن پالەوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋدەن الىنعان كەيبىر كرانيولوگيالىق انىقتامالاردىڭ تاريحي داۋىرلىك ديناميكاسى; باس سۇيەك ارقىلى ادام بەينە­­سىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قازاق حالقى تاري­حىندا الاتىن ورنى; بايىرعى قا­زاق اتامەكەنىنىڭ كرانيولوگيالىق ەرەك­شەلىكتەرىنىڭ جەرگىلىكتى تىلمەن جا­نە ءدىني سەنىممەن بايلانىستارى; قازاق حالقىنىڭ ەتنوانتروپولوگيالىق شى­عۋ تەگى مەن تاريحي جانە فيزيكالىق دامۋ­دىڭ شارتتى پانورامالىق كەشەندى جۇيە­لەرى اتتى تاعى دا 10 تاراۋدان تۇرادى.

بۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ بايان­داپ وتىرمىز؟ ويتكەنى بۇل كىتاپ ادە­بي كوركەم شىعارما نەمەسە دەرەكتى حرو­نولوگيالىق تاريحي وقۋلىق ەمەس، قا­زاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق بولمىس-ءبىتىم، ەتنوگەنەزىنىڭ ۇزاق جىل عىلىمي نەگىزدە ساراپتالعان، وزگەرمەيتىن قاتاڭ فيزيكالىق زاڭدىلىقتارعا سۇيەنە وتى­رىپ، دالەل-دايەكتەرمەن جازىلعان كە­رەمەت شىعارما ەكەنىن ايتپاقپىز. قازاق­تىڭ جالپاق تىلىمەن تاپسىرلەسەك، قازاق حالقىن جەر بەتىندەگى باسقا مىڭداعان ەتنوستان ايىرىپ، تانىتاتىن ۇلتتىق كودى. سوندىقتان وقىرماندار ءۇشىن ءار ءبولىم، ءار تاراۋدى اتاپ-تۇستەپ ايتۋدى ءجون سانادىق.

وي­تكەنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باس­تى شارتى –  ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبى­لۋ. ون­سىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىز قۇر جاڭعىرىق­قا اينالۋى وپ-وڭاي» دەپ، ۇلتتىق كود ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكە­نىن ايتا وتىرىپ، «ۇلتتىق كود، ۇلت­تىق مادەنيەت ساقتالماسا، ەشقانداي جاڭ­عىرۋ بولمايدى»، دەگەن ەدى. دەمەك بۇل تۋىن­دى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز باستاماسىن قوعامعا كىرىكتىرۋدىڭ وقۋلىعى ىسپەتتەس.

شىندىقتى ايتار بولساق، عىلىمي ەڭبەكتى تولىق تالداپ تۇسىندىرۋگە ءبىزدىڭ ءبى­لىم-قابىلەت جەتە قويماسى انىق. سول سەبەپتى ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ورازاق سماعۇل ۇلىنا حابارلاسىپ، «بۇل كىتا­بىڭىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى نە؟» دەگەن سۇراق قويدىق:

– بۇل كىتاپتى وقىعان ادام قازاق حال­قىن كونەدەن كەلە جاتقان ەتنوس رەتىن­دە تانىپ، ونىڭ بۇزىلماي-سىزىلماي ساق­­تالعان قىرىق عاسىرلىق تاريحى با­رىن عىلىمي دالەلدەر نەگىزىندە تۇ­سى­نە الادى – دەيدى، جاقىندا عانا 90 جاس­قا تولعان اكادەميك اقساقال. – كىتاپ­تاعى عى­لىمي تۇجىرىمدار – جاراتىلىس­تا­نۋ عىلىم بويىنشا ەمەس، بيو­­لو­­گيالىق تۇرعىدان انىقتالىپ وتىر. عۇ­مى­رىمنىڭ جارتىسى تەك وسى ەڭبەك­­كە ارنالدى. بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ ءبۇ­تىن ەتنوس رەتىندە ءتورت مىڭ جىلدىق تا­ريحى بار حالىق ەكەنى دالەلدەندى. مۇن­داي ۇزاق تاريحى بار حالىق الەمدە جال­عىز ەۆرەي دەپ جۇردىك. ونىڭ وزىندە ولار ءوز تاريحىن  تەولوگيالىق ءدىني كون­تسەپتسياعا بايلانىستىرىپ دالەلدەپ ءجۇر. بۇل ناقتى عىلىمي تاسىلگە جاتپايدى. ال قازاقتار شە، انتروپولوگيالىق ەرەك­شەلىگى جاعىنان ەۋرازيادا تۇرىپ جات­قان حالىقتاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە قوسىل­مايتىن جەكە-دارا ەتنوس. بۇنداي ەرەك­شەلىكپەن جاراتىلعان حالىق الەم­دە كەمدە-كەم. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتا-بابا­لارىمىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن كەرەمەت دامۋ ساتىلارى بولعان.  مىنا كى­تاپتا قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ناق­تى دەرەكپەن باياندالادى. 

–  بۇل جۇمىستى قاي جىلدان باستاپ قولعا الدىڭىز جانە زەرتتەۋ نىسانىنا حالقىمىزدىڭ بارلىق توبى تولىق قام­تىلدى ما؟

– جۇمىستى1966 جىلى باستادىم. ول كەزدە ەلىمىزدە 19 وبلىس بار-تىن. جىل سايىن وسىنىڭ ءبىر-ەكەۋىن قامتىپ وتىر­دىم. زەرتتەۋگە وتىرىقتاسقان قالا  قازاقتارىنان گورى، اۋىل تۇرعىندارى، ياعني دالا قازاقتارى كوپتەپ تارتىلدى. ويتكەنى قازاقتىڭ پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكاسى اۋىل قازاعىندا جاقسى ساق­تالعان. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ نىسانىنا 12-دەن 60 جاس ارالىعىنداعى ەر جانە ايەل ادامدار تارتىلدى. ودان كەيىن انتروپولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى سالا­سىنىڭ ءبىرى – ءتىس مورفولوگياسىنا 12-17 جاس ارالىعىنداعى جاس­تار تاڭدالدى. سەبەبى بۇل جاستا ءتىستىڭ تۇراقتى كەزەڭى بولادى. سو­نىمەن قاتار قازىر الەمدە 7 ميللياردتان استام ادام بولسا، سولاردىڭ الاقان تەرىسىنىڭ بەدەرلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى جانە جەكە قاۋىمنىڭ ءومىر سۇرگەن ور­تاسى، ىشكەن تاعامى، تابيعات ەرەك­شەلىگىنە بايلانىستى ۇزاق جىل قالىپ­تاسقان ەرەكشەلىگى بولادى. سونى ۇزاق جىل زەرتتەدىم. سودان كەيىن ساق، عۇن داۋى­رىندە ءومىر سۇرگەن اتا-بابالارىمىز بەن  قازىرگى قازاقتاردىڭ قاڭقاسى، باسسۇيەكتەرىنە ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. سونىمەن قاتار ەڭبەكتە قازاق ەتنوسىنا قاتىستى ونىڭ بەت-بەينەسى، قان جۇيەسى، ءتىس قۇرىلىسى، سەزىمى، تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە ۇزاق جىل جۇرگىزىلگەن كەشەندى سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى توپتاستىرىلدى. ياعني قازاق حالقى ەۋرازيا قۇرلىعىندا وزىمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان جۇزدەگەن ەت­نوستىق توپپەن سالىستىرىلىپ زەرت­تەلدى. ناتيجەسىندە، قازاق حالقى ەش­كىمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا، قۇداي ايرىقشا بولەك ەتىپ جاراتقان، وزىندىك مورفوفيزيولوگيالىق انىقتامالارى مەن انتروپولوگيالىق مارتەبەسى بار ەتنوس ەكەنى دالەلدەندى. وسى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بيولوگيالىق، ان­ترو­پولوگيالىق تاريحى جاڭادان جازىلىپ، ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەتنوس رەتىندە 40 عاسىر بۇرىن پايدا بولعاندىعى تولىق دالەلدەندى. 

– بولاشاقتا ءسىز دالەلدەگەن تۇجى­رىم­دارعا قارسى ءۋاج ايتۋشىلار بولۋى مۇم­كىن بە؟

– مەن جاساعان تۇجىرىمعا قارسى شىق­قىسى كەلگەن ادامنىڭ قولىندا مەنىكى سياقتى 60 جىل جينالعان عى­لىمي دەرەك قورى بولۋى كەرەك. ايت­پەسە بەكەر.

 * * *

بايقاعانىمىزداي، بۇل كىتاپ اكا­دەميكتىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. وسىنداي ۇلتتىق كودى، ياعني فيزيكالىق انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى زەرتتەلىپ، عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن حالىق قانشاما.

كىتاپتا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە ءمان بەرگەن ادام قازاق حالقىنىڭ كوپسالالى كەشەندى مورفوفيزيولوگيالىق جانە پوپۋلياتسيا-گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە نەگىز­دەلگەن سوماتولوگيالىق (انتروپو­مەتريا، دەنە پروپورتسيالارى، ماي بۇر­مەلەرى)، ودونتولوگيالىق (تۇراقتى ءتىس قۇرىلىمى)، سەرولوگيالىق (قان جۇيە­لەرى، ءدام سەزىمدەرى)، دەرما­توگ­لي­في­­كالىق (الاقان جانە ساۋساق بەدەر­لە­رى)، وستەولوگيالىق (قاڭقا سۇيەك­تەرى­نىڭ انىقتامالارى)، كرانيولو­گيالىق (باس­سۇيەك قۇرىلىمى) جانە پالەوان­ترو­پولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجە­لەرىنىڭ قو­رى­­­تىندى تۇيىندەرىمەن تانىسارى ءسوزسىز.

اتالعان تۋىندى جايلى ءبىراۋىز سوزگە سىيعىزىپ، قورىتىندى ايتار بول­ساق، بۇگىنگى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان اتا­مە­كە­نىمىزدە بىزگە دەيىن، ياعني ءبىزدىڭ جىل سا­ناۋىمىزدان بۇرىنعى 20 عاسىر (ەكى مىڭ جىل)، ودان كەيىنگى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان باستاپ قازىرگە دەيىنگى 20 عاسىر (ەكى مىڭ جىل)، بارلىعى 40 عاسىر، 4000 جىلدىق قازاق حالقىنىڭ انترو­پولوگيالىق دەرەگى جازىلعان. ال ەڭ­بەكتىڭ جاڭالىعى – وسى ارالىقتا قازاق حالقىنىڭ مورفوفيزيكالىق قۇ­رى­لىمىندا وزگەرىس بولماعاندىعى. ياعني قازاق حالقى ءبىر جاقتان كوشىپ كە­لىپ قونىستانباعان، ەجەلدەن ۇلى دالا تۇر­عىندارى.  

بۇنداي عىلىمي دايەك – حالقىمىزدىڭ 40 عاسىرلىق بيوالەۋمەتتىك جانە ەتنوما­دەني دامۋ جولى بار، ءوزىنىڭ با­يىرعى مە­كەنىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جات­قان، ونىسىن دالەلدەيتىن كەشەندى ارتە­فاكتىلەرى جەتەر­لىك ەتنوس ەكەنىنىڭ ايعاعى. بۇل كىتاپ قازاق حالقىنىڭ تولقۇجاتى ىسپەت­تەس. ۋاقىتى كەلگەندە بۇل تۋىندى – قا­زاق بالاسىن ەجەلگى اتا-باباسىمەن ساباق­تاستىراتىن بىردەن-ءبىر دەرەككوزى رەتىندە وزەكتى بولارى انىق.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

يتاليادا توعىز جۇلدە الدىق

سپورت • بۇگىن، 10:10

ءار سالا ۇزدىكتەرىنە قۇرمەت تانىتتى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

باعدات مۋسين شىمكەنتكە باردى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار