قازاقستان بۇگىندە ەكونوميكالىق جاعىنان جان-جاقتى جاڭعىرعان, ىرگەلى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. ەلىمىزدى العا باستاپ, بارلىق جەتىستىكتەرىمىزدىڭ كوشباسشىسى بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ تۇرمىسىن, ونىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىر. جولداۋدا, اسىرەسە, جاستارعا ۇكىمەت تاراپىنان بارىنشا قامقورلىق پەن قولداۋ كورسەتۋگە ماڭىز بەرىلگەن.
قازاقستان بۇگىندە ەكونوميكالىق جاعىنان جان-جاقتى جاڭعىرعان, ىرگەلى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. ەلىمىزدى العا باستاپ, بارلىق جەتىستىكتەرىمىزدىڭ كوشباسشىسى بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ تۇرمىسىن, ونىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىر. جولداۋدا, اسىرەسە, جاستارعا ۇكىمەت تاراپىنان بارىنشا قامقورلىق پەن قولداۋ كورسەتۋگە ماڭىز بەرىلگەن.
ىزدەنگەن ادامعا جۇمىس تابىلادى
وسىنداي باياندى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى اياسىندا زامانعا ساي ماماندىق يەلەرiن دايىنداۋ, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, كادرلاردىڭ بiلiكتiلiكتەرiن جەتiلدiرۋ جولعا قويىلدى. مۇنىڭ ءوزى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ءۇمiتiن وياتتى. اسiرەسە, تاجiريبەسi جوق جاس ماماندارعا مۇنداي باعدارلاما كەڭ كوكجيەك اشقانداي. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر.
«جاستار پراكتيكاسى» ەلىمىزدەگى جوو مەن ورتا ءبىلىم وردالارىن بىتىرگەن, بىراق ءالى ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس تابا الماي جۇرگەن جاستاردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدى, ولارعا قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى. جاستار ساياساتقا, بيلىككە ەتەنە ارالاسا باستادى. ەل دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ, ەل ەكونوميكاسىن, الەۋەتىن, تۇرمىستىق دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ مادەني وركەندەۋىن دە قولعا الىپ, ىلگەرى جىلجۋدا. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا 
پرەزيدەنت ەلدى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىن ناقتى بەلگىلەپ بەردى. وندا بارلىق سالا قامتىلىپ, ەڭبەك قوعامىن قۇرۋدىڭ العىشارتتارى قاراستىرىلعان. سونىڭ ىشىندە جاستار ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ باستاماشىسى جانە قوزعاۋشى كۇشى بولا الاتىندىقتارىن, جاستاردى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا تارتا وتىرىپ, جاڭارتۋ مەن جاڭاشىلدىققا قاراي باستاۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن ەدى.
مەن دە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى بويىنشا اقتوبە قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنان «اقبۇلاق» اق-قا جولداما العاندا جۇمىسقا ورنالاسا الار ما ەكەنمىن دەپ ويلانعانىم راس. باستى ماقساتىم ءۇش اي كولەمىندە ءوز ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى ۇشتاستىرىپ, جۇمىسقا دەگەن قۇشتارلىعىمدى كورسەتىپ, ءوز ماماندىعىم بويىنشا قانداي دا بولماسىن تاجىريبە جيناقتاۋ ەدى. وسى ۋاقىتتاردا ۇجىم مەنى قولداپ, باعىت-باعدار بەرىپ, جۇمىسقا الدى. سوندىقتان, مەن ءۇشىن وسى كاسىپورىندا جۇمىس ىستەۋ قۇرمەتتى ءارى جاۋاپتى, سونىمەن قوسا قىزىقتى.
كاسىپورىندا الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى مەن جاستار پراكتيكاسى جىل سايىن بەلسەندى تۇردە ۇيىمداستىرىلۋدا. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىت ۇستاپ, مەن سياقتى جاس ماماندارعا قول ۇشىن سوزىپ, جۇمىسقا العان كومپانيا باسشىسى ايبەك ساعيەۆكە زور العىسىمدى بىلدىرەمىن. «اقبۇلاق» اق ۇجىمىنا ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ, كاسىپورىننىڭ بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلۋىنە ءوزىمنىڭ دە ۇلەس قوساتىنىمدى ماقتانىش تۇتامىن. وسى تۇستا ەلباسىمىز «جاستارى مىقتى ەلدىڭ جاسارى دا, اسارى دا مول», دەپ بىزگە ۇلكەن سەنىم كورسەتكەنىن ءاردايىم ەسكە الىپ, سول سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن كورىنۋگە ۇمتىلامىن.
ءمولدىر بايمەنشينا,
«اقبۇلاق» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جاس مامانى.
اقتوبە وبلىسى.
يگىلىكتىڭ باستاۋى – بىلىمدە
ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارنايتىن ءاربىر جولداۋىندا وتاندىق ءبىلىم سالاسىن نازارىنان قالىس قالدىرمايدى. ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى اتالعان سالانىڭ تامىرىنا قان جۇگىردى. ال بۇل باعىتتا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەردى سانامالار بولساق, ون ساۋساق تۇگەل بۇگىلەدى ەكەن. وسى رەتتە جاقىنداپ قالعان تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسىنە وراي, مەملەكەت باسشىنىڭ ءاربىر تاپسىرماسىن مۇقيات ورىنداپ وتىرعانىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋدانى بويىنشا ءبىلىم سالاسى باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى از-كەم ايتىپ وتسەم دەيمىن.
ەڭ الدىمەن ايتارىم, جەتىسۋ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ورىنداپ وتىر. ايتالىق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىمەن ساباقتاسىپ جاتقان دوكترينا اياسىندا, ءبىز, اۋدانداعى قازاق تىلىندە وقىتاتىن وقۋ وردالارىنىڭ سانىن كوبەيتۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويدىق. جالپى, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جەتىسۋ اۋدانىندا بۇرىننان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ءۇش جىلدا قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بالالاردىڭ سانى – 600 وقۋشىعا ءوستى. وتكەن جىلى قالاداعى كوكجيەك اۋدانىندا اشىلعان №177 قازاق ورتا مەكتەبىندە العاشقىدا 700 وقۋشى وقيتىن, اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانى 1200-گە جەتتى. باستىسى, اتا-انالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراسى تۇزەلگەنى قۋانتىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا جەتىسۋ اۋدانىندا ورتا ءبىلىم بەرەتىن 21 مەكتەپ بولسا, ولاردىڭ 5-ەۋى جاڭا تيپتەگى وقۋ وردالارى. وقۋشىلارعا ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ بارلىعى سىن سۇزگىسىنەن وتكەن, تاجىريبەلى ماماندار. ۇستازدارىمىزدىڭ – 90 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى. ءوز باسىم اۋداننىڭ ءبىلىم جۇيەسى ءوز جۇمىسىنا ۇسىنىقتى قارايتىن, بىلىكتى كادرلارمەن قامتىلعان دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. قازىرگى كۇنى اۋدانىمىزداعى 21 مەكتەپتە بارلىعى 1462 مۇعالىم ءبىلىم بەرەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا جەتىسۋ اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتەردە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلاردىڭ سانى – 17 مىڭنان اسىپ جىعىلعانىن ايتا كەتەيىن.
2012-2013 وقۋ جىلى دا ءبىزدىڭ اۋدانىمىز ءۇشىن تابىستى بولدى. بىرىنشىدەن, وسىعان دەيىن وتكىزىلگەن ۇبت-دا ۇنەمى بەسىنشى ورىننان كورىنىپ, ودان جوعارىعا كوتەرىلە الماي قويعان جەتىسۋ اۋدانى وتكەن جىلعى وقۋ جىلىندا تەستىلەۋ ناتيجەسى بويىنشا الماتىنىڭ بارلىق اۋداندارىن ارتقا تاستاپ, ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. ال تۇلەكتەرىمىزدىڭ ورتاشا كورسەتكىشى – 92,32 بالدى قۇرادى. بۇل ورتاشا كورسەتكىشىمىز وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,93 بالعا جوعارىلادى دەگەن ءسوز. ەكىنشى, سوڭعى 5 جىلدا اۋدانىمىزدا 3 جاڭا مەكتەپ اشىلدى. «قۇلاگەر», «كوكجيەك» اۋداندارى جانە جۇمىسشى پوسەلكەسىندە بوي كوتەرگەن وسىناۋ وقۋ وردالارىنىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. سوڭعى جىلداردىڭ بەدەرىندەگى جاعىمدى ءۇردىس ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق تىلىندە وقيتىن وقۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدى. ءوز تاراپىمىزدان ءبىز ارالاس مەكتەپتەردىڭ سانىن ازايتىپ, مۇمكىندىگىنشە ورىس تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلگەن وقۋشىلاردى ورىس مەكتەپتەرىنە جىبەرىپ, تازا قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ جولدارىن قاراستىرۋدامىز. باستىسى, اتقارعان ىستەرىمىز زايا كەتىپ جاتقان جوق.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ءبىز ساۋاتتىلىعى جوعارى ەلگە اينالۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. ال بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ۇستازدار قاۋىمىنا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز.
گۇلنار قوجابەرگەنوۆا,
الماتى قالاسىنداعى
جەتىسۋ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى.
الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قىزمەت ەتۋ
«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي جيىرما قادام» باعدارلاماسىندا ەلباسى ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ جالپىۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن جاساۋ, الەۋمەتتىك زاڭنامانى جاڭارتۋ, الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ, قازاقستاندىق ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردى ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتتتەرىن قويسا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا قاعيدالارىن ۇسىندى. ول بويىنشا الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ باقۋاتتىعى قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ جاقسى كەپىلى رەتىندە كولدەنەڭ تارتىلىپ, سونىمەن قاتار, جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ تيىستىلىگى دە اتاپ كورسەتىلدى.
مەملەكەتتىك ساياسات تيىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك يگىلىگى, ونىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيى بولىپ تابىلادى. ونىڭ جارقىن مىسالدارىن وبلىس ومىرىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, 2012 جىلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا 35,6 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالدى, بۇل الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 6 پايىزعا كوپ. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىن دامىتۋ قارقىنى جانە قولدا بار رەزەرۆتەر 2015 جىلعا قاراي مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى تۇگەلدەي مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ بارلىعى كومپيۋتەرلەندىرىلگەن جانە ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالانادى. ورتا جانە نەگىزگى مەكتەپتەردىڭ جارتىسىنان استامى لينگوفوندىق – مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن جانە ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن جاراقتاندىرىلعان.
ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپوداعى, وعان مۇشە ۇيىمدار قىزمەتىندە باسىم باعىتتار ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, پەداگوگتىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ەڭبەككە جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىككە لايىقتى جاعداي جاساۋ, قىزمەتكەرلەردى ساۋىقتىرۋ, ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بولىپ تابىلادى. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى سالالىق كەلىسىم جانە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن جاسالاتىن ۇجىمدىق شارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەيمىز. «ۇجىمدىق شارت جاساڭىز!» جالپىرەسپۋبليكالىق اكتسياسىنا قاتىسۋ شارالارى بارىسىندا 627 ۇجىمدىق شارتقا قول قويىلدى. پەداگوگ كادرلاردىڭ, وقۋشى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى مىندەتتەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى سالالىق كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋى – ۇدايى نازارىمىزدا. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەڭبەكاقى, ەڭبەك دەمالىسى تولەمدەرى, ساۋىقتىرۋ جاردەماقىسى, پەداگوگتەردىڭ نورماتيۆتىك وقىتۋ جۇكتەمەسى ماسەلەلەرىن جۇيەلى شەشۋ جولدارى تىنباي قاراستىرىلادى. قوعامدىق تاپسىرىستاردى ورىنداعان, مەديتسينالىق بايقاۋدان وتكەن, بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ كۋرستارىنا جىبەرىلگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى ساقتالادى.
سالا كاسىپوداعىنىڭ ماڭىزدى قىزمەت باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ ەكەنى داۋسىز. بۇل جۇمىسقا 627 قوعامدىق ەڭبەك قورعاۋ ينسپەكتورى باقىلاۋ جاسايدى. دەسە دە, ەڭبەك قورعاۋ جانە تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى تالاپتاردىڭ ساقتالماۋ فاكتىلەرى بايقالماي قالمايدى. بىلتىر 236 ءتارتىپ بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, 75 پايىزى دەرەۋ تۇزەتىلدى. 3 ءبىلىم قىزمەتكەرى ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن الدى. باقىتسىز جاعدايلاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – ەڭبەكتىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلماۋى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاراپايىم نورمالارىنىڭ ساقتالماۋى, ەڭبەك جانە وندىرىستىك تارتىپتەردىڭ بۇزىلۋى, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگى. وكىنىشكە وراي, جەكەلەگەن زاڭدار ەڭبەك داۋلارى مەن جانجالدارىن شەشۋدى ءتيىمدى رەتتەي الماي وتىر. ماسەلەن, ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن 1993 جىلى قابىلدانعان كاسىپتىك وداقتار تۋرالى زاڭمەن جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. وندا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى, ۇجىمدىق شارتتاردى جاساۋ مەن ونى تاراپتاردىڭ ورىنداۋى ايتىلماعان. ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت كاسىپتىك وداقتار تۋرالى زاڭنامانى كەشەندى تالداۋدان وتكىزىپ, جاڭا جوباسىن ۇسىندى. قابىلداناتىن بولسا, كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا كەڭ جول اشارى ءسوزسىز.
كاسىپوداقتاردىڭ وبلىستىق كەڭەسى مەن جەرگىلىكتى فيليالدارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىن جانە ولاردىڭ بالالارىن ساناتورلىق-كۋرورتتىق ساۋىقتىرۋ, سپورتقا تارتۋ ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ, ساۋىقتىرۋ, مەكتەپ جانىنداعى, بەيىندىك, پالاتكالىق لاگەرلەر, جوندەۋ-قۇرىلىس بريگادالارى, سونداي-اق, كوركەيتۋ, كوگالداندىرۋ بريگادالارى, ورمانشىلىق سياقتى تۇرلەرى كەڭىنەن پايدالانىلادى. 11760 وقۋشى دەمالىسقا جانە قوعامدىق پايدالى ەڭبەككە تارتىلدى. دەنساۋلىق تۇزەۋ ورىندارىندا 200 ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرى, «سولنەچنىي» ساناتوريىندە كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ 81 بالاسى ساۋىقتىرۋدان ءوتتى. اتالمىش شارالارعا 21 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالدى. سول سياقتى, اپاتتى جاعدايلاردان زارداپ شەككەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلدى. استانا قالاسىنا تۋريستىك ساياحات جاساۋعا ارنايى قارجى ءبولىندى.
كاسىپوداق ۇيىمىنا 31500 ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرى مۇشە. جىل وتكەن سايىن ولاردىڭ قاتارى مولايىپ كەلەدى. بيىل 2 مىڭنان استام ادام مۇشەلىككە قابىلداندى. “ۇجىمدىق شارت جاساڭىز!” اكتسياسىن وتكىزۋ بارىسىندا 3 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى قۇرىلدى. قازىر 630 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ارينە, كاسىپوداق جۇمىسىن بىلىكتى كادرلارسىز جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ماقساتتا ءبىز كادرلار وقۋىنا زور ماڭىز بەرىپ كەلەمىز. وتكەن جىلى 1857 كاسىپوداق بەلسەندىسى ءوز بىلىمدەرىن جەتىلدىردى. كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى رەسپۋبليكالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن سەمينارعا قاتىستى. باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىندا, جۇمىس ورىندارىندا كاسىپوداق ومىرىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا كەزدەسۋلەر, اڭگىمەلەسۋلەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ جۇمىس تاجىريبەسىنە ەنگەن.
قازاقستان تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىندا الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋدان بىرقاتار پارامەترلەرى بويىنشا كورشى ەلدەردەن وزىپ, جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرى بەلسەندىلىكپەن جالعاسىپ كەلەدى. كاسىپوداقتاردىڭ دا باستى ماقساتى – الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قىزمەت ەتۋ بولىپ تابىلادى.
نازىمبەك ورازىمبەتوۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم
قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى
وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
حالىقتىڭ ساۋلىعى – دامۋدىڭ كەپىلى
«ءبىز ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ىسىندە ەداۋىر ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزدىك. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋ جۇمىسى رەفورمالاندى. سوڭعى بەس جىلدا انا ءولىمى شامامەن 3 ەسەگە ازايدى, بالا تۋ كورسەتكىشى 1,5 ەسەگە ءوستى». ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا وسىلاي دەدى.
ەلباسى ايتقان ەلەۋلى وزگەرىستەر قىزىلوردا وبلىسىندا دا بايقالادى. مىسالى, بيىل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا انا مەن بالا ءولىمى ەداۋىر قىسقاردى. ەلىمىزدىڭ باستى كاپيتالى ادام ءومىرىن ساقتاۋ, دەنساۋلىعىن تۇزەتۋگە قاتىستى جاسالعان باعدارلامالار مەن بولىنگەن قارجى ءتيىمدى جۇمسالىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ايماقتاعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 928,6 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, وعان 39 بىرلىك مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنۋدا. ونىڭ ىشىندە: قالالىق اۋرۋحاناعا 240,0 ميلليون تەڭگەگە كومپيۋتەرلىك توموگراف (كت) جانە جەدەل جاردەم قىزمەتىنە 552,5 ميلليون تەڭگەگە 13 رەانيموبيل, 13 مامانداندىرىلعان اۆتوكولىكتەر جانە وزگە دە تاۋارلار ساتىپ الىنعان.
الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى, اۋرۋحانالاردى جاڭارتۋدا قىزىلوردا قالاسىنداعى 200 توسەكتىك پەريناتالدى ورتالىقتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا 386,8 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, 2013 جىلى «350 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت پەن ەمحانا» باعدارلاماسى بويىنشا جالاعاش, شيەلى اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىندا اۋىسىمىنا 250 ادامدى قابىلدايتىن ەمحانالاردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ ىسكە قوسۋعا 1 808,9 ميلليون تەڭگە جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسا قارجىلاندىرۋعا 295,2 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلماق. سىرداريا اۋدانى, تەرەڭوزەك كەنتىندەگى ءبىر اۋىسىمدا 250 ادام قابىلدايتىن اۋداندىق ەمحانا قۇرىلىسىنا 652,6 ميلليون تەڭگە, قارماقشى اۋدانى, جوسالى كەنتىندەگى ءبىر اۋىسىمدا 250 ادام قابىلدايتىن اۋداندىق ەمحانا قۇرىلىسىنا 581,6 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرۋدە. وسى باعدارلاما اياسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 6 دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ, اتاپ ايتقاندا, سىرداريا اۋدانىنداعى بەسارىق, ايدارلى, قازالى اۋدانىنداعى باسىقارا, جانقوجا, جالاعاش اۋدانىنداعى اققىر, شيەلى اۋدانىنداعى جاقاەۆ اۋىلدارىندا ەمدەۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا 526,8 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جىل اياعىندا قولدانىسقا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قارماقشى اۋدانىنداعى تورەتام كەنتىندەگى اۋىلدىق ەمحانانىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. سەكسەۋىل اۋىلدىق ەمحاناسىنىڭ جانە قازالى اۋدانىنىڭ قوجاباقى, ءجالاڭتوس, مۇراتباەۆ, تۇكتىباەۆ, قىزىلوردا قالاسىنداعى قىزىلجارما, ماحامبەت, كوممۋنيزم, شيەلى اۋدانىنداعى بيدايكول, سىرداريا اۋدانىنداعى شىركەيلى, قارماقشى اۋدانىنداعى III ينتەرناتسيونال ەلدى مەكەندەرىندەگى 10 دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالارىن دايىنداۋعا 134,1 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق, 2013 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 9 دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە 731,3 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جىل سوڭىندا قولدانىسقا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 2 دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا, «قالالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ديسپانسەرىنە» 32,8 ميلليون تەڭگە, «وبلىستىق تەرى-جىڭىشكە اۋرۋلار ديسپانسەرىنە» كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 26,9 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنسە, «قارماقشى اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسىنا» كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن دايىنداۋعا جانە مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە 8,2 ميلليون تەڭگە قاراجات قارالدى. 2013-2014 جىلدارعا ارنالعان قىسقى جىلۋ ماۋسىمىنا مەديتسينالىق ۇيىمدارعا اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 165,4 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
قىزىلوردا قالاسىنداعى اۋىسىمىنا 100 ادام قابىلدايتىن ەمحاناسى بار 175 توسەكتىك ونكولوگيا ورتالىعى قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىندالۋ ۇستىندە. 2014 جىلعا «تىرەكتى ەلدى مەكەن» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جانە ارال اۋدانىنداعى سەكسەۋىل اۋىلدىق ەمحاناسى مەن اۋىلدىق اۋرۋحاناسىنىڭ قۇرىلىسىنا, قىزىلوردا قالاسىنداعى تاسبوگەت كەنتىندە اۋىسىمىندا 250 ادام قابىلدايتىن ەمحانا قۇرىلىستارىن سالۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن دايىنداۋعا 235,9 ميلليون تەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اپاتتىق جاعدايدا تۇرعان 9 دارىگەرلىك امبۋلاتورياسىنىڭ قۇرىلىسىنا 741,0 ميلليون تەڭگە قاراجات قارالعان. بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمىنەن-اق ايماقتاعى دەنساۋلىق سالاسىنا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.
ەندىگى كەزەكتە, 2013-2014 جىلدارعا ارنالعان «جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلاتىن شارالارعا توقتالىپ وتسەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ بويىنشا 2013-2014 جىلدارعا ارنالعان «جول كارتاسى» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, باعدارلاما شەڭبەرىندە 2013 جىلعا 402,5 ميلليون تەڭگە قاراجات قارالدى. ياعني, انا مەن بالا ءولىمىن تومەندەتۋ ماقساتىندا 2013 جىلعا 148,8 ميلليون تەڭگە, اۋداندىق اۋرۋحانالارعا تاۋلىك بويى جۇمىس جاسايتىن اكۋشەر-گينەكولوگتارعا – 27,1 ميلليون تەڭگە, وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنا سانيتارلىق اۆياتسيا جۇمىستارى ءۇشىن جىلجىمالى بريگادامەن قامتاماسىز ەتۋگە – 4,8 ميلليون تەڭگە, دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا – 28,8 ميلليون تەڭگە, بالا ءولىمىن تومەندەتۋ ماقساتىندا باستاپقى مەديتسينالىق سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ۇيىمدارىن جەتىسپەيتىن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە – 21,8 ميلليون تەڭگە, سونىمەن قاتار, مەكتەپ جاسىنا جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا تولىققاندى ستوماتولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا 52,1 ملن. تەڭگە قاراجات قارالدى. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى تومەندەتۋ ماقساتىندا ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستاردى تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 15,1 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ءولىم-ءجىتىم كولەمىن تومەندەتۋ ءۇشىن حيميوپرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 6,2 ميلليون تەڭگە, امبۋلاتورلىق حيرۋرگيا, فۋنكتسيونالدىق دياگنوستيكا كابينەتتەرى ءۇشىن جانە دە اۋداندىق ەمحانالاردى ەندوسكوپيست ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 9,7 ميلليون تەڭگە قاراجات قارالدى.
بيىلعى جىلدىڭ جازعى دەمالىس ۋاقىتىندا بالالار جازعى لاگەرلەرىندە العاش رەت ستوماتولوگيالىق كومەكپەن 6810 بالا قامتاماسىز ەتىلدى, ونىڭ ىشىندە 2876 بالا ساۋىقتىرىلدى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ ستوماتولوگياعا قوسىمشا 52 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, قازىرگى تاڭدا اۋداندىق جانە قالالىق ەمحانالارمەن قوسا وبلىستاعى ستوماتولوگيالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان 28 مەكتەپتە ستوماتولوگيالىق كومەكتەر كورسەتىلۋدە. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا «جول كارتاسى» ازىرلەندى.
يران شامەتەكوۆ,
قىزىلوردا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
قىزىلوردا.
تىرشىلىكتىڭ التىن تامىرى
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى تىرشىلىك-تۇيسىگىمىزگە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر الىپ كەلگەن كەڭ اۋقىمدى قۇجات. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ تاعدىرشەشتى ۇستانىمىنا «جاسىل دامۋ», «جاسىل كوپىر», «جاسىل ەل» ۇعىمدارىن الىپ كەلدى. الەم دامۋىنىڭ بۇگىنگى قارقىنى مەن ۇردىسىندە تابيعي رەسۋرستار تىرشىلىك ءنارى عانا ەمەس, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ قۋاتتى تۇتقاسىنا اينالۋدا. سوندىقتان, مۇمكىن بولار ەكونوميكالىق قاقتىعىستار جاعدايىندا باسەكەلەستىك پارمەنىن ارتتىرۋ قۇرالى رەتىندە, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ستراتەگيالىق باسىم باعىتتار قاتارىندا تۇراتىنى ءمالىم. بۇل ماسەلەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جولداۋىن ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ناسيحات توبىنىڭ جەتەكشىسى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆتىڭ 18 قاراشادا وبلىسىمىزعا جاساعان ساپارىندا ناقتىلاي اتاپ كورسەتىلدى.
اقمولا وڭىرىندە 4707 شارۋاشىلىق نىسانى تابيعات بايلىقتارىن پايدالانۋشىلار رەتىندە تىركەلگەن. ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ مىندەتى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە ەكولوگيالىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. تالداۋ ناتيجەلەرى وبلىس اۋماعىندا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىنە سايكەس اۋا باسسەينىنىڭ جاعدايى ءبىرشاما وزگەرگەنىن كورسەتتى. مۇنداعى نەگىزگى اسەر ەتۋشى كوزدەر, ادەتتەگىدەي, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, سونداي-اق, جاڭا كاسىپورىندار سانى مەن قولدانىستاعى اۆتوكولىك پاركىنىڭ ۇلعايۋى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, ستاتسيونارلىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندى كولەمىنىڭ جالپى اۋقىمى 2012 جىلى 37,817 توننانى قۇراسا, بيىلدىڭ وزىندە 45,3 مىڭ تونناعا جەتىپ وتىر. ينسپەكتورلىق تەكسەرۋ شارالارى بارىسىندا نورمادان اسىپ تۇسكەن شىعىندىلار كولەمى جىلىنا 1,256 توننانى كورسەتۋى ەلەۋلى الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.
تابيعات پەن قورشاعان ورتاداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى وبلىستىق باعدارلاما ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە ەكولوگيالىق رەتتەۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. بۇل باعىتتا دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى ماقساتتى جۇمىستار اتقارۋدا دەۋگە بولادى. بيىلعى سەگىز ايدا تابيعاتتى پايدالانۋشىلار سانى 402 بىرلىك بولسا, مۇندا 335 ءتارتىپ بۇزۋشىلىق فاكتىسى انىقتالىپ وتىر. اتالعان نىسانداردىڭ بارلىعىنا قاتىستى اكىمشىلىك شارالار قولدانىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 14622,32 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىپ الىنسا, قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن ەكونوميكالىق زيان كولەمىنىڭ ورنىن تولتىرۋ جونىندە 11374 مىڭ تەڭگەنىڭ 44 تالابىمىز قاناعاتتاندىرىلدى. قازىرگى كۇنى شارۋاشىلىق نىسانىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى ەكى ارىزىمىز سوت وندىرىسىنە الىندى.
ەكولوگيالىق رەتتەۋ ماسەلەسىندە 2013 جىلدىڭ سەگىز ايىندا 149 جوبالىق قۇجاتتاما ساراپتاماعا كەلىپ تۇسسە, ونىڭ 84-ءى قاناعاتتاندىرىلىپ, 34-ىنە ساراپتاما الدىندا, 20-سىنا شارا بارىسىندا باس تارتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ەسەپتى مەرزىمدە قورشاعان ورتا ەميسسياسىنا قاتىستى 76 ءوتىنىمنىڭ 29-ىنا رۇقسات بەرىلسە, 39-نان باس تارتىلدى, قالعان 14-ءى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
وسى رەتتە, بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وبلىستىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالار ءتىزىمىنىڭ جاڭعىرتىلۋىنا بايلانىستى كەرى اسەردەگى ءبىرشاما جاعدايلاردىڭ بوي كورسەتكەنىن العا تارتقىمىز كەلەدى. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا قولدانىستاعى 547 قالدىق پوليگونىنىڭ 24-ءى عانا رەسىمدەلگەن. اتالعان باعىتتارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان بەلسەندىلىكتىڭ بولماۋىنان تابيعاتتى پايدالانۋشىلار سالىق ورگاندارىنىڭ تالاپتارى بويىنشا 10 ەسە كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋىنە تۋرا كەلەدى. ايتالىق, «بۋراباي-سەرۆيس» مكك 27 ميلليون تەڭگە اۋدارۋى قاجەت. اتباسار, ەسىل جانە جارقايىڭ اۋداندارىندا ورگانيكالىق يەسىز قالدىقتار بار. بۇل جونىندە سوت شەشىمدەرى بولعانىمەن, جاڭا ءتىزىم اۋقىمىندا قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى باياۋ جۇرگىزىلۋدە.
ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزداعى سۋ قويمالارى, اعىندى سۋلار مەن تازارتقىش قوندىرعىلارىنىڭ جاعدايى, قورىقتار گيدرويماراتتارى, راديواكتيۆتى قالدىقتار كومبەسى, اۆتوجولدار قۇرىلىسى ەرەكشە نازاردا ۇستالۋدا. بۇعان قاتىستى تياناقتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ, ءتيىستى قايتارىم بەرە باستادى. دەگەنمەن, 2013 جىلى پارنيك گازدارىنىڭ شىعارىندىلارىنا كۆوتا ءبولۋ تۋرالى ۇلتتىق جوسپارىنا ەنگەن مەكەمەلەرگە سەرتيفيكاتتار ءبولۋ وزەكتى ماسەلە سانالادى. اتالعان جوسپارعا وبلىستاعى ەلدى مەكەندەردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىندار ەنگىزىلگەن. بىراق, ونىڭ قاتارىندا ەڭ كوپ كولەمدە پارنيك گازدارىن شىعاراتىن (جىلىنا 500 ملن. توننادان استام) «كوكشەتاۋجىلۋ» مكك بولماۋى ەكولوگوگتاردى بەيجاي قالدىرا المايدى. بۇعان قوسا, كۆوتالىق سەرتيفيكاتى بولماعان مەكەمەلەرگە ايىپپۇلدىق سانكتسيالاردى شەگەرە تۇرۋ مەرزىمى اعىمداعى جىلدىڭ تامىز ايىندا اياقتالدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان مەكەمەلەردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن جەدەلدەتۋ قاجەت دەپ بىلەمىز.
قايرات ءابدىراسىلوۆ,
اقمولا وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا
دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى.
اقمولا وبلىسى.
