ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى... ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس» دەپ ايقىنداپ بەرسە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا: «ابايدى ۇلتىمىزدىڭ مادەني كاپيتالى رەتىندە ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن, تانىمالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت» دەپ, جاڭا مەجەنى نۇسقادى. ءبىز مۇنى – وتاندىق اقىل-ويدىڭ, ءداستۇردىڭ ساباقتاستىعى دەپ بىلەمىز.
ءبىلىم ورداسىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگەلى ءبىلىم, دايەكتى ءتالىم بەرۋ بولعاندىقتان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان ماقالاسى – ءبىز ءۇشىن ەلدىك تاپسىرما سىندى. بۇل – جاۋاپكەرشىلىك قانا ەمەس, ابايتانۋدى جاڭا, تىڭ باعىتتا زەردەلەپ, ەرەكشە كوزقاراسپەن پايىمدايتىن سارا جول, سىندارلى سۇرلەۋ. ءبىز قازىرگى زامان ۇدەرىسىنە قانشالىقتى ىلەسە الامىز, جاستارىمىز وسى لەككە دايىن با, ولاردىڭ بويىنا اباي اماناتتاعان ىزگى مۇراتتى سىڭىرە الدىق پا – مىنە, وسى سۇراق, وسى وي ءبارىمىزدى تولعاندىرادى.
پرەزيدەنت اتالعان ماقالاسىندا شەت مەملەكەتتەردەگى ەلشىلىكتەر مەن وقۋ ورىندارى جانىنان ۇلى اقىنعا ارنالعان ورتالىقتار اشۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وتە قۇپتارلىق ءىس. ابايدى الەمگە تانىتاتىن ۋاقىت الدەقاشان كەلدى. وسى ورايدا شوقان اتىن يەلەنگەن كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتى كەشەندى جوسپار قۇرىپ, ءبىراز ءىس-شارانى باستاپ تا كەتتى. الدا ءبىراز جۇمىستار دا بار.
ماسەلەن, وبلىس اكىمشىلىگىمەن بىرلەسىپ قازان ايىندا «اباي تۇلعاسى: ۇلتتىق رۋحانيات جانە الەمدىك وركەنيەت» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. ستۋدەنتتىك فورۋمدار, كورمە مەن بايقاۋلار, ءتۇرلى كەشتەر مەن كەزدەسۋلەر ءوتىپ جاتىر. قاراشا ايىندا ءوزارا كەلىسىمگە سايكەس, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مينسك ۇلتتىق تەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى اباي ورتالىعىندا شىعارماشىلىق كورمە ۇيىمداستىرىپ, تاعىلىمدىق دارىستەر وتكىزبەكپىز. ماقساتىمىز – اباي الەمىن باۋىرلاس بەلارۋس حالقىنا تانىستىرۋ, عىلىمي-مادەني بايلانىس ورناتۋ. اباي ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, رۋحاني-ماتەريالدىق بولمىسىن تانىستىرۋ. وبلىس باسشىلىعى بۇل باستامامىزدى تولىق قولداپ وتىر.
ۇلى ابايدىڭ دانالىق ويلارى – ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ تۇعىرى, تەمىرقازىعى. عۇلاما ءىلىمى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن, بولاشاق دامۋىمەن, رۋحاني جاڭعىرۋىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان دا اباي دانالىعى قازىرگى زامانمەن ۇندەسىپ جاتۋى كەرەك. دانا اقىن كوكشە ەلىنە دە بوتەن ەمەس. ونىڭ تاعدىرى, مۇراسى, ءىزاشار ىستەرى ۇلى دالانىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ, ءبىرجان سال, ناۋان حازىرەت, شايمەردەن قوسشىعۇل, زەينەلعابيدەن ءال-ومسكاۋي, مۇحامەتسالىم كاشىموۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, عابباس توعجانوۆ, ىسقاق دۇيسەنباەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, مالىك عابدۋللين, ايقىن نۇرقاتوۆ, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى, سەرىك نەگيموۆ سىندى بۇرىن-سوڭدى ءىرى تۇلعالارىنىڭ, عالىمدارىنىڭ باعدارىندا, جازعاندارىندا, ارنايى مونوگرافيالارىندا, ىلىكتەس زەرتتەۋلەرىندە كورىنىس تاپقان.
كەمىندە ءبىر جارىم عاسىرلىق تاريحتى شولساڭىز, كوكشە تۇلعالارىنىڭ تانىمى ۇلت تانىمىنا ولجا سالىپ, ەلدىڭ رۋحاني دەڭگەيىن الەۋەتتەندىرە تۇسكەنىن بايقايسىز.
XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسىندا تۋعان دەموكراتتىق, اعارتۋشىلىق مادەنيەتتىڭ العاشقى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ ماڭگى جارىق جۇلدىزى, عالىمداردىڭ عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ پەن جاڭا جازبا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى, فيلوسوف, كومپوزيتور, اۋدارماشى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ رەفورماتورى, قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ مۇرالارى ماڭگىلىك تۇتاستىقتا ساباقتاسىپ, ۇلت رۋحانياتىنا اينالىپ, تەرەڭ ۇندەستىكپەن تامىرلاسىپ جاتىر. اباي مەن شوقاننىڭ رۋحاني ۇندەستىگى, ەڭ بىرىنشىدەن, اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل جاۋھارلارىن جاس كەزىنەن ساناعا سىڭىرە وتىرىپ, تاعىلىم الۋىندا جانە شەشەندەر مەن اقىنداردىڭ ۇلاعاتتى, عيبراتتى سوزدەرىن توقۋىندا; ەكىنشىدەن, شىعىس تامىرىن, اراب, پارسى, تۇركى تىلدەرىندەگى شىعارمالاردى ىزدەنە وقىپ, ءبىلىمىن بايىتۋىندا, ورىس, ەۋروپا كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن جەتە تانىستىعىندا. شوقان حالىق ادەبيەتىن – تاريحتى تانۋدىڭ باعالى مۇراسى دەپ تانىسا, اباي كوركەمسوز بايلىعىن – ادامزاتتى ادامدىق جولعا باۋلىپ تاربيەلەۋدىڭ, جاقسىلىقتاردى ونەگە تۇتىپ, ز ۇلىمدىق, ناداندىق اتاۋلىمەن كۇرەسۋدىڭ جولى دەپ سانادى. اباي مەن شوقاننىڭ قازاق تاريحى تۋرالى تولعامدارى ۇلتتىڭ بولاشاعىن ويلاۋدىڭ تالابىنان تۋعان. شوقان سەكىلدى اباي دا شىعىس پەن باتىستىڭ تاريحي شەجىرەلەرىن جاقسى ءبىلدى. بۇل قۇبىلىستى ءبىرى عالىم سيپاتىندا, ەكىنشىسى سۋرەتكەر كوزىمەن باعالادى, ەكى تۇلعانىڭ دا قازاق ۇلتىن وركەنيەتتىڭ جولىنا ءتۇسىرۋ ويلارى ساباقتاسىپ, ۇندەسىپ جاتتى. ۇلى عالىم شوقان مەن ۇلى اقىن ابايدىڭ ادەبيەت, فولكلور, مادەنيەت, فيلوسوفيا, ەتنوگرافيا, تاريح, ەكونوميكا ت.ب. جايلى قۇندى ەڭبەكتەرى, پىكىرلەرى ۇلتتىڭ تۇتاس قۇندىلىعىنا اينالعان مۇرالار, وسى قازىنالارى ەكى ۇلى تۇلعانى رۋحاني ساباقتاستىرىپ, تامىرىن تەرەڭدەتىپ تۇرارى ايقىن. ۇلى ساباقتاستىقتى قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى, سازگەر ءبىرجان سال ومىرىنەن دە اڭعارامىز. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنا اقىندىق مەكتەپتىڭ ۇستازى اباي مەن سال-سەرىلەر مەكتەبىنىڭ ۇستازى ءبىرجان سالدىڭ كەزدەسۋىن سۋرەتتەۋ نەگىزىندە ونەردىڭ, شىعارماشىلىقتىڭ باياندىلىعىن ەكى ۇلى تۇلعانىڭ رۋحاني ديدارلاسۋى ارقىلى مادەني-تابيعي ۇندەستىكتە كوركەم جەتكىزەدى.
اباي مەن ءبىرجان سالدىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى – ولاردىڭ ونەردى اسا جوعارى باعالاعان, جاستاردىڭ ونەرىن قادىرلەپ, كوككە كوتەرگەن جاناشىرى بولۋىندا. مىنە, وسى قاسيەتتەر, كوزقاراستار بىرلىگى ەكى تۇلعانى رۋحاني جاعىنان توعىستىردى. ءبىرجان سالدىڭ ەرەكشە دارىنىن, جاستارعا بەرەر ونەگەسىن ءدوپ تانۋى ابايدىڭ كورەگەندىگىن دالەلدەيدى. اباي مەن ءبىرجان سالدى ۇندەستىرگەن, سىرلاستىرعان – ءان مەن جىردىڭ قۇدىرەتى, كيەسى. ءانشى ءبىرجان سالدىڭ اقىن ابايمەن شىعارماشىلىق ۇندەستىگى – ۇرپاققا ۇلگى ونەرپازدىق پەن جاسامپازدىق جولى. ءبىرجان سالدىڭ اباي اۋىلىنا كەلۋى – قوس تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق سوقپاعىن باياندى ەتىپ, ونەر قاسيەتىن ارداقتاۋدىڭ, دارىندى شىنايى باعالاۋدىڭ ءرامىزى ەدى. داۋىرنامالىق تۋىندىدا ءبىرجان سالدىڭ سالتاناتى, وعان دەگەن حالىقتىڭ ىقىلاسى, ابايدىڭ بىرجانعا كورسەتكەن زور قۇرمەتى تەرەڭ جازىلعان. ەپوپەياعا وسى ۇيلەسىمدى ورايلى ەنگىزگەن م.اۋەزوۆ ۇرپاققا تاريحي بايلانىستاردى ۇمىتپاۋدى اماناتتاعانداي.
تاۋلارى كوك تىرەگەن كوكشە – اۋزى دۋالى كوسەمدەرىمەن, كۇمىس كومەي شەشەندەرىمەن, سال-سەرىلەرىمەن, باتىر, بيلەرىمەن, عۇلاما عالىمدارىمەن ۇلت تاريحىن بايىتقان ءوڭىر. سونداي تاريحي تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ءدىندار عۇلاما, ادەبيەتتە دە, حالىق اراسىندا دا ناۋان حازىرەت دەپ اتالىپ كەتكەن اعارتۋشى, ۇلت قامىن جەپ, مۇسىلماندىقتىڭ شاپاعاتىن جايۋعا بۇكىل ءومىرىن ارناعان قايراتكەر ناۋرىزباي تالاس ۇلى ەسىمى ەرەكشە اتالادى. الاش كوشباسشىسى ءا.بوكەيحان ونى م.لومونوسوۆقا تەڭەۋى جايدان-جاي ەمەس. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىرجان ابۋەۆ «شىعىس وركەنيەتىنىڭ ورتالىقتارى بولىپ سانالاتىن باعدات پەن بۇحار جوعارى وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ ەلگە ورالعاندا ناۋان حازىرەت جان-جاقتى ءبىلىمدار, عۇلاما عالىم, تاجىريبەلى ۇستاز بولىپ قالىپتاسۋمەن قاتار, جاديتتىك باعىتتى ۇستانعان قوعام قايراتكەرى دە بولىپ ۇلگەرگەندىگىن, وقىپ-بىلگەنىن, ءوز قىزمەتىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, حالقىن وتارشىلدىق بۇعاۋدان ازات ەتۋ جولدارىن ويلاستىرعاندىعىن, 1886 جىلى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ سۇراۋىمەن وبلىستىق ءدىني باسقارما ناۋان حازىرەتتى كوكشەتاۋ مەشىتىنە يمام ەتىپ تاعايىنداعانىن» جازعان ەدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحي قوس تۇلعاسى – اباي مەن ناۋان حازىرەت اراسىندا تاريحي-رۋحاني بايلانىستىڭ ءمانى زور. ن.تالاس ۇلى حالىق اراسىندا ءدىن-يسلامنىڭ, ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. وتارلاۋ ساياساتىنان يسلامدى قورعاۋعا قازاق قوعامىنىڭ ىقپالدى ادامدارى اباي قۇنانباي ۇلى, اقان سەرى, مۇسا شورمان ۇلى, شىڭعىس تورە, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, مامبەتالى سەردالين, ءاليحان بوكەيحان, ت.ب. ءۇن قوستى. مۇسىلمان دىنىنە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇرا الاتىن رۋحاني كۇش رەتىندە قاراپ, ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاۋ ىسىنە حالىقتى توپتاستىرۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنىڭ بەدەلدى تۇلعالارىنان كومەك سۇرادى. ناۋان حازىرەت كەيىن گوسدۋما دەپۋتاتى بولىپ سايلاناتىن شايمەردەن قوسشىعۇل ارقىلى اباي قۇنانباي ۇلىنا ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستى باسقارۋدى ۇسىنادى. مىنە, وسى ءبىر تاريحي وقيعالار, ۇلى اباي مەن ناۋان حازىرەتتىڭ ۇلت تاعدىرى, ۇلت ەركىندىگى ءۇشىن جاسالعان قادامدارى تاريحي تۇرعىدان ۇلى ساباقتاستىقتى تانىتادى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسىن جيناۋ, جاريالاۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ ءىسىنىڭ كۇردەلى تاريحى بار. ۇلت ابايتانۋى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ماقالالارىنان باستالىپ, كەڭەس داۋىرىندە مۇحتار اۋەزوۆ, قايىم مۇحامەدحان ۇلى, زاكي احمەتوۆ, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ت.ب. ەڭبەگىمەن جالعاستى. قازىرگى ابايتانۋ – زامانا ناۋبەتىمەن, سولاقايلىقپەن كۇرەسكەن ابايتانۋدىڭ جاۋاپتى مۇراگەرى. سوندىقتان بۇل ۇلى ىستە وڭىرلەردىڭ ورنى, ەڭبەگى ۇمىتىلماعانى ابزال.
اباي مۇراسىنا «قازاق ادەبيەتىنىڭ جاھۇتى» دەپ باعا بەرىپ, ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اقىن ولەڭدەرىن باسپا بەتىندە جاريالاپ, كۇللى تۇركى الەمىنە العاش ناسيحاتتاپ تانىستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – زەينەلعابيدەن يبن امىرە ءال-جاۋاري ءال-ومسكاۋي. اباي ولەڭدەرىنىڭ العاشقى جيناعى سانكت-پەتەربۋرگتە بوراگينسكي باسپاسىندا 1909 جىلى جارىق كورسە, ال كوكشەلىك اعارتۋشى زەينەلعابيدەن يبن امىرە ءال-جاۋاري ءال-ومسكاۋي 1909 جىلى ۋفا قالاسىندا شىققان «ناسيحات قازاقيا» كىتابىنا «توبىقتى ىبىراي مارقۇمنىڭ ولەڭدەرىنەن» دەگەن توپتاما ەنگىزىپ, باستىرعان ەدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى جاديتشىلدىكتىڭ قازاق دالاسىنداعى ءىرى وكىلى زەينەلعابيدەن امىرە ۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرى ەشقاشان قۇندىلىعىن جويمايدى. وسى ءبىر ۇلى ءىستى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ءتىلشىسى مۇحامەتسالىم كاشىموۆ جالعاستىرىپ, ماقالالارى مەن كىتاپتارىندا اباي مۇرالارىن جۇرتقا كەڭىنەن ناسيحاتتادى. كوكشەلىك ادەبيەتتانۋشى, قوعام قايراتكەرلەرىنەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى اباي تۋرالى 1918 جىلى «قازاق ادەبيەتىندە» وچەرك جازسا, عابباس توعجانوۆ 1935 جىلى «اباي» اتتى مونوگرافيا جاريالادى. ەكى تۇلعا دا اقىن ولەڭىن داۋىرىمەن, سانا جاڭعىرۋىمەن بايلانىستا قارادى.
اباي مۇراسىن زەردەلەۋ ىسىنە كوكشەلىك عالىمداردان ىسقاق دۇيسەنباەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, ايقىن نۇرقاتوۆ ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. مالىك عابدۋللين, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى, سەرىك نەگيموۆتەر ءوز زەرتتەۋ باعىتىنىڭ اياسىندا ۇلەس قوستى.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىمەن بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناعان قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اتاقتى سىنشى-عالىم ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ ابايتانۋدىڭ وركەندەۋىنە مول ەڭبەك ءسىڭىردى. ول – ابايدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ بىرقاتار اكادەميالىق باسىلىمدارىن قۇراستىرىپ, رەداكتسياسىن باسقارۋدان باستاپ, كوپتەگەن ەڭبەكتەرىندە اباي شىعارماشىلىعىن تالداۋعا بارعان عالىم. 1934 جىلى زەيىن شاشكينمەن بىرىگىپ جازعان «ابايدىڭ پوەتيكاسى» دەگەن ەڭبەگىندە «ابايدىڭ اقىندىعى تۋرالى» اتتى سۇبەلى زەرتتەۋ جازىپ, «ابايدىڭ اقىندىق شەبەرلىگى», «ابايدىڭ ولەڭ ورنەكتەرى», «كەمەڭگەر اباي», «قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر اقىنى», «اباي ولەڭدەرىنىڭ سۇلۋلىق, اۋەزدىلىك ەرەكشەلىكتەرى», «ابايدى زەرتتەۋ جايىنان» سياقتى ماقالالارىندا اباي پوەتيكاسىنا قاتىستى ءبىراز تىڭ ويلار ايتتى.
ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا جارقىن ءىز قالدىرعان ايقىن نۇرقاتوۆتىڭ «ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرى» اتتى مونوگرافياسى ۇلت رۋحانياتىنداعى ۇلى قۇبىلىس اباي تۇلعاسىن, ونىڭ شىعارماشىلىق الەمىن, كوركەمدىك ءداستۇرىن بايىپتاعان ايرىقشا زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ بىرەگەيى. ادەبيەتتانۋشى-پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ بۇل ەڭبەك جايىندا: «ايقىن نۇرقاتوۆ ۇلت اقىنى ابايدىڭ سۋرەتكەرلىك ونەگەسىن, «الىپتىعى مەن ۇلىلىعىن», اقىندىق اينالاسىن ادەبي مەكتەبىمەن, قازاقتىڭ حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەتىمەن ساباقتاستىرا تالداپ تۇسىندىرەدى, قازاقتىڭ بايىرعى اۋىز ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك تاجىريبەلەرىن جوققا شىعارماعانىن قاداپ ايتادى», – دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتەدى. «اباي مۇراسىن يگەرۋ, ونىڭ تۆورچەستۆوسىن تەرەڭ زەرتتەۋ – وتكەندەگى مادەني قازىنامىزدى پايدالانۋداعى ەڭ تۇبەگەيلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعانى سياقتى, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز, اسىرەسە پوەزيامىز ءوزىنىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنىڭ قاي كەزەڭىندە دە ۇلى اقىننىڭ جەمىستى, قۇنارلى داستۇرلەرىنەن سىرت قالعان ەمەس. بۇل – داۋسىز شىندىق», – دەپ اباي داستۇرىنە بايلانىستى ءوز پوزيتسياسىن انىق ۇسىنعان ايقىن نۇرقاتوۆ مونوگرافياسىنىڭ «اباي تۆورچەستۆوسىنىڭ داستۇرلىك جانە جاڭاشىلدىق سيپاتتامالارى», «اباي تۇسىنداعى اقىندار», «اباي داستۇرلەرىنىڭ ارناسىندا», «ورىس رەاليزمىنىڭ داستۇرلەرى جانە قازاق ادەبيەتى», «ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» اتتى تاراۋلارىندا دالەلدى وي-پىكىرلەردى العا تارتىپ, جان-جاقتى تالداپ بەرەدى.
حاكىم ابايدىڭ قوعامدىق-فيلوسوفيالىق ويلارىن, ۇلت مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندەگى كوركەمدىك ىزدەنىستەرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدە ءتۇبى كوكشەتاۋلىق اعارتۋشىلار, عالىمدار ايانىپ قالعان ەمەس. بۇل ءداستۇر بۇگىن دە قوعامدىق ايادا ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ش.ءۋاليحانوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى, اقمولالىق مادەني-رۋحاني قاۋىم اباي دانالىعىن, اقىن ەسىمىن ارقاشان جوعارى قويادى. مەكتەپ تە, كىتاپحانا دا, مادەني وشاقتار دا, جوعارى وقۋ ورىندارى دا «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز – تالاپتىعا بولسىن كەز» جولىندا.
ءبىز ابايدى تانۋ ارقىلى ۇلت تاعدىرىن, ءوز بولمىسىمىزدى تانىپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلايمىز. اباي ارمانداعان ء«بۇتىن ادام», اباي زەردەلەگەن «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى ەڭ وزىق يدەيا رەتىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جەتە بەرەرى ءسوزسىز.
مارات سىرلىباەۆ,
«ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى
