سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
اۋىل بولاشاعىن ايقىندايتىن ءۇش ولشەم بار
قولدانىستاعى زاڭنامادا اۋداندىق اۋقىمداعى قالانىڭ مارتەبەسىن اۋىلعا وزگەرتۋ جونىندەگى قۇقىقتىق تەتىك كوزدەلمەگەندىكتەن, بۇل زاڭعا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردى قايتا قۇرۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى ايقىنداۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. قالا مارتەبەسىنىڭ اۋىلعا وزگەرۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قاراستىرىلعان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن عانا قابىلدانعان شەشىم.
ۇكىمەتتىڭ ەندىگى بايلامى – اۋىلدى «بولاشاعى بار ەلدى مەكەندەر» تىزىمىنە ەنگىزگەن كەزدە سول جەردىڭ دەموگرافيالىق احۋالىنا, تۇرعىن سانىنا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا تىرەلىپ تۇر. قاتىپ قالعان ادىستەمەگە ەمەس, قاجەت بولسا كەز كەلگەن ۇسىنىستى قاپەرگە الۋعا نيەتتەنىپ وتىرعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ نە سەبەپتى اۋىلداعى دەموگرافيالىق احۋالعا باسىمدىق بەرىلۋىن پارلامەنتتە ءتۇسىندىرىپ بەردى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ مۇنداي شەشىمگە كەلۋىنە اۋىل حالقىنىڭ سانى كوبەيسە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك تە ارتادى دەگەن ۇكىلى ءۇمىت سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى.
– بۇعان دەيىن بالى دا جوعارى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارى دا بار اۋىلدان تۇرعىنداردىڭ كوپتەپ كوشىپ كەتكەنى تالاي مىسال بولدى. ونداي اۋىلدارعا كوپ قارجى جۇمساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ سوندىقتان ەڭ باستى كورسەتكىش – دەموگرافيا, – دەيدى مينيستر.
وسى رەتتە «بولاشاعى بار-جوعىن انىقتايتىن ادىستەمە وزگەرۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋالعا ءمينيستردىڭ جاۋابى دايىن بولىپ شىقتى: مينيسترلىك شىعارعان بۇيرىققا سايكەس, اۋىلدىڭ بولاشاعىن انىقتاۋ ءتيىستى ولشەمدەرگە نەگىزدەلگەن. دەموگرافيا ءۇشىن 50 بالل بەرىلگەن, ينفراقۇرىلىمعا 20 بالل, ال ەكونوميكالىق ولشەم بار-جوعى 20 بالدى قۇرايدى.
مۇنداي ءادىس اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ەڭبەك يدەولوگياسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتە الا ما؟ كوپ كوڭىلىندەگى وسى كۇدىكتىڭ سارىجامباستانىپ كەتكەنىنە تالاي ۋاقىتتىڭ ءجۇزى بولدى تەك 2012-2019 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە 500-گە جۋىق اۋىل جابىلىپتى. ساراپشىلار 2000 جىلداردان بەرگى ۋاقىتتا اۋىلدى دامىتۋ مەن بولاشاعى جوق اۋىلدى جويۋعا قاتىستى قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ارا سالماعى تەڭەسىپ قالعانىن ايتادى. جاڭا قۇجات اينالىمعا ەنگەن سايىن كوپشىلىك وسىعان دەيىنگى قۇجاتتاردا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ناتيجەسىن, بولاشاعى جوق دەپ تانىلعان اۋىلدارداعى كوشى-قوننىڭ بارىسى تۋرالى بىلگىسى كەلەدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمى بويىنشا قاراساق, دامۋ بولاشاعى بار ەلدى مەكەندەردىڭ قاتارىنا 2761 اۋىل كىرمەي قالىپتى. بۇل اۋىلداردا 1 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. ەندى وسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاعدىرى نە بولماق؟ بۇل ساۋالعا مينيستر ر.دالەنوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجى باسىمدىق بەرىلگەن جانە ءىرى قالالاردىڭ ىرگەسىندە جاتقان اۋىلداردى دامىتۋعا جۇمسالاتىنىن, ارتىلعان اقشانى اكىمدىك وزگە اۋىلدارعا بولەتىنىن ايتتى. ارتىلعان اقشا بەرىلەتىن اۋىلدار ساناتىنا تۇرعىن سانى 300-400 ادامنان اسپايتىن اۋىلدار كىرەدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جۇرگىزگەن تالداۋ ءاربىر بەسىنشى اۋىلدا (21% نەمەسە 1 361 ەلدى مەكەن) مەكتەپ مەن بالاباقشاعا, ال ءاربىر ءۇشىنشى اۋىلدا (33% نەمەسە 2 073 اۋىل) – اۋرۋحانا, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت پەن مەدپۋنكتكە جوندەۋ جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتكەن. 2 مىڭنان استام اۋىلدى (36%) ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ, 30 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەۋ قاجەت. دەمەك ۇكىمەت بۇل جولى دا يكەمگە كونەتىن اۋىلداردى العا سۇيرەپ, قالعاندارىن بولاشاقتاعى جارقىن كۇندەردىڭ ەنشىسىنە اماناتتاپ قويۋعا شەشىم قابىلداعان سياقتى.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
تاڭبالاۋ توقسانىنشى جىلدارى باستالعان
1990 جىلداردىڭ سوڭىندا ۇكىمەت اۋىلداردى ىرىكتەپ, «بولاشاعى بار اۋىل», «بولاشاعى ورتاشا اۋىل» جانە «بولاشاعى جوق اۋىل» دەگەن توپتارعا بولگەن بولاتىن. سول كەزدە قازاقستاندا 7 مىڭداي اۋىلدىڭ 3 مىڭى «بولاشاعى بار اۋىل» ساناتىنا جاتقىزىلسا, 2 مىڭىندا «جاعدايدى دۇرىستاۋعا بولادى» دەگەن شەشىم شىعارىلىپ, قالعان 1 مىڭ 500 اۋىلعا «بولاشاعى جوق» دەگەن تاڭبا باسىلدى.
1997 جىلدىڭ كوكتەمىندە بىرنەشە وبلىس جابىلىپ, كوپتەگەن اۋدان تاراتىلعان تۇستا شىعىس قازاقستان مەن الماتى وبلىسىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارا بويىنا ورنالاسقان اۋدانداردىڭ ءبىرازى ىقشامداۋعا ىلىگىپ كەتتى. اۋدان مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, باسقا اۋداننىڭ قۇرامىنداعى ەلدى مەكەندەر ساناتىنا قوسىلعان وڭىردەگى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى جىل سايىن ازايىپ, قالاعا كوشىپ كەتتى. سول كەزدە ساراپشىلار «بولاشاعى جوق اۋىلداردى» ورتالىق ايماقتارعا كوشىرۋدى تياناقتى قولعا العاننىڭ وزىندە جەتى جىل ۋاقىت كەرەك ەكەنىن, جۇمىس جۇيەلى جۇرمەسە, كوشىرۋ ون جىلدان اسىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن, ال ۇكىمەت ولاردى 2020 جىلعا دەيىن كوشىرىپ بىتىرۋگە نيەتتەنىپ وتىرعانىن ايتقان. مەجەلەنگەن 2020 جىل دا اياقتالۋعا جاقىن. بىراق ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسىنان كەندە قالعان اۋىلدارعا قاتىستى ءتۇيىن تارقاتىلماعانىن, سارىجامباستانىپ 2020 جىلعا جەتكەنىن كورىپ وتىرمىز.
قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى قۋانىش ايتاحانوۆ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ماسەلە جالپىالەمدىك پروبلەما ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى كسرو-نى ءبىراز ۋاقىت مۇناي قۇتقارعانى تاريحتان بەلگىلى. مۇناي مەن گازدى شەتەلگە ساتۋدان تۇسكەن اقشاعا بيداي, ەت, كوكونىس كونسەرۆىلەرى مەن ەت ساتىپ الدى. بىراق اقىر سوڭىندا الەمنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان الىپ مەملەكەت ءبارىبىر كۇيرەپ تىندى.
ونىڭ پىكىرىنشە, ءوزىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن ەلدىڭ بولاشاعى جوق. اقش پەن كانادا, اۋستراليا سەكىلدى دامىعان ءىرى مەملەكەتتەردە دە قازاقستانداعىداي وزەكتى پروبلەمالار جەتەرلىك. ولاردىڭ قاتارىنا ەڭبەكتىڭ جەر بولىنىسىنە يكەمدەلىپ, توزىعى جەتكەن ءوندىرىس پەن اگرارلى اۋدانداردىڭ قايتا قۇرىلۋىن, ءىرى قالالار مەن وندىرىستىك اگلومەراتسيالاردىڭ شەكتەن تىس ءوسۋىن, قالا مەن اۋىل اراسىنداعى كوشى-قوندى رەتتەۋدى, ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋدى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەردى جاڭارتۋدى, وبلىستارداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىن جاتقىزۋعا بولادى.
الەمدىك تاجىريبەنىڭ جاقسىسى مەن جامانىن سۇرىپتاپ الۋ كەرەك. سەبەبى دامۋدىڭ بارشاعا ورتاق امبەباپ ۇلگىسى جوق بولعانمەن, ءوزارا ۇقساس ۇستانىمدارى بولۋى ابدەن مۇمكىن. كورشىمىز رەسەيدەگى مۋنيتسيپالدى كەڭەستەر ەڭ الدىمەن ەلدە دەموكراتيانىڭ بار ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن عانا قۇرىلعان, بىراق ءىس جۇزىندە ولاردا بيلىكتىڭ ناقتى تەتىكتەرى جوق. حالىقارالىق تاجىريبەگە كەلەتىن بولساق, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا دەگەن كوزقاراس ءار ەلدە ءارتۇرلى.
كسرو تاجىريبەسىن زەردەلەسەك, 1960-1970 جىلدارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بىرىندە بولاشاعى جوق ەلدى مەكەندەرگە قارجى ءبولۋدى توقتاتۋ تۋرالى ماسەلە اشىق كوتەرىلىپتى. بۇل ۇستانىم مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا دا قاراستىرىلعان. كەيىن ەل حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار تۋعان سوڭ عانا اۋىلدى ساقتاپ قالۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ, باعدارلامالاردا ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى «بولاشاعى جوق» دەگەن سيپاتتاما الىنىپ تاستاپ, بۇل ءسوزدى ايتۋعا تىيىم سالىنعان. ورتالىقتان شالعاي ايماقتاردا تۇراتىن اۋىلدىڭ بالالارى ءۇشىن مەكتەپ-ينتەرناتتار اشىلىپ, كوشپەلى دۇكەندەر ۇيىمداستىرىلىپ, ون ءۇي بولسا دا اۋىلدى ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەرىلگەنى وسىعان بايلانىستى.
– ۇكىمەتتىڭ تىزىمىنە ىلىنگەن بولاشاعى جوق اۋىلداردىڭ تەڭ جارتىسى سولتۇستىك وبلىستاردا, قارا توپىراقتى ايماقتاردا ورنالاسقان. مال وسىرسە دە, ەگىن سالسا دا قولايلى جەرلەر. سوندىقتان بولاشاعى جوق دەگەن شەشىمنىڭ سوڭىن قۋىپ جۇرە بەرمەي, ولارعا جاعداي جاساپ, بالالارىنا مەكتەپ-ينتەرناتتار سالىپ بەرەيىك. مال باسىن كوبەيتەمىن, ەگىن سالامىن دەگەندەرگە قارجىلاي كومەكتەسسەك, كوشىپ كەتكەن ەل قايتا ورالادى. بۇعان جۇمسالاتىن قارجى اۋىلدى كوشىرۋدەن الدەنەشە ەسە ارزانعا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, اۋىلدى ساقتاپ قالامىز. بىزگە دە كۇندەردىڭ كۇنىندە «بولاشاعى جوق اۋىل» دەگەن كوزقاراستان باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى. كوزىن تاپساق, ءبىز ولاردى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە اينالدىرا الامىز, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى قۋانىش ايتاحانوۆ.
ول قاراشاڭىراققا كيە دەپ قارايتىن قازاق اۋىلدارى الەمدىك ستاندارتتاردى قابىلداي بەرمەيتىنىن, اۋىلدى دا جەر بەتىنەن جويىلۋدان ساقتاپ قالاتىن فاكتور قازاقتىڭ قاراشاڭىراققا دەگەن ىقىلاسى ەكەنىن ايتادى. قاراشاڭىراقتىڭ قازىعى قاداۋلى تۇرعان اۋىلدان قازاق بەزىپ كەتپەيدى. دامىعان مەملەكەتتەردە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باس-باسىندا قورشالعان فەرماسى, ات-كولىگى مەن تەحنيكاسى بار. ءبىزدىڭ اۋىلداردى وسىنداي دەڭگەيگە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن فاكتورلار جەتەدى.
دەموگرافيالىق كارتا كەرەك
ساراپشىلار وسى ماسەلەگە قاتىستى «وندىققا ءدوپ تۇسكەن» قاۋلىلار مەن شەشىمدەردىڭ بولعانىن ايتادى. 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ۇكىمەتتىڭ № 248 قاۋلىسى شىقتى. ودان بەرىدە تالاي رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, تولىقتىرىلسا دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى قۇجات وزەكتىلىگىن جويماپتى. الدىمەن دەموگرافيالىق كارتا جاساۋ, قانداستاردى سول كارتا بويىنشا قونىستاندىرۋ, بولاشاعى جوق اۋىل ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىنىن دەموگرافيالىق كارتا ارقىلى شەشۋ دەگەن ويلار ۇكىمەت قابىرعاسىندا سول كەزدە ايتىلدى.
ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلى «ەڭبەك» باعدارلاماسىن ازىرلەپ, تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىك وڭىردەگى تۇرعىنداردى سولتۇستىك وڭىرگە قونىستاندىرۋ تۋرالى باعدارلاماسىنا دا 2014 جىلى قابىلدانعان قاۋلى سەبەپ بولدى. باعدارلاما ناتيجەسىندە تۇركىستان جانە الماتى وبلىسىنان 7 مىڭ ادام سولتۇستىكتەگى حالىق سانى از اۋىلدارعا كوشىرىلدى. جاڭا مەكەنگە كوشكەندەردىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان مەن الماتى وبلىسىنان.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2050 جىلى سولتۇستىك وبلىستاردا ادام سانى 1 ميلليونعا ازايىپ, وڭتۇستىك ايماقتاردا 5 ميلليونعا كوبەيەتىنىن ايتىپ وتىر. دەمەك بۇل ماسەلە جىل وتكەن سايىن قوردالانا بەرەدى. اۋىلعا قاتىستى پروبلەمانى بولاشاعى جوق دەپ تانۋ ءۇشىن تىم اقىلدى بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
اۋىلدىڭ بولاشاعى اكىمنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى. بۇل – الەۋمەتتانۋشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرى. ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ىسكەرلىگىن اۋىلىنىڭ احۋالى مەن حالقىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا قاراپ باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزەتىن كەز كەلدى. بىزگە اۋىل مەن قالاعا قاتىستى تەڭگەرمەلى ساياسات ۇستانۋ كەرەك. سەبەبى سوڭعى 25 جىلدا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارى – جامبىل, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا جويىلاتىن اۋىلداردىڭ قاتارىنا ەنىپ قالعان ەلدى مەكەندەر وتە از. بۇعان حالىقتىڭ تىعىز قونىستانعانى ەمەس, وسىندا تۇراتىن حالىقتىڭ جەر وڭدەپ, ەگىن سالۋعا يكەمدىلىگى سەبەپ. كورشى وزبەكستاننىڭ تۇركىستان وبلىسىندا جەمىستى ۇزاعىراق ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن لوگيستيكالىق ورتالىقتار سالۋعا نيەت تانىتۋى وسى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنا وڭ بولىپ تۇر. وزبەكتىڭ اياعى جەتپەگەن جەرگە قيارى مەن قىزاناعى جەتەتىنىن ءبارىمىز كورىپ ءجۇرمىز. الداعى ۋاقىتتا كوتەرمە باعامەن وتكىزۋگە, ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن لوگيستيكالىق ورتالىقتاردى كوپتەپ اشۋ اۋىلدى ساقتاپ قالۋعا اسەر ەتەتىنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالدى.
جالپى, ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە «ىشكى كوشى-قون تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگى جايىندا مەديا قاۋىمداستىق تا, قوعامدىق ينستيتۋت وكىلدەرى دە دابىل قاققان بولاتىن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ىشكى كوشى-قون تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالىپ, پارلامەنتكە كەلگەندە, قوعام ودان ءبىراز ءۇمىت كۇتكەنى دە راس. بىراق بولاشاعى جوق اۋىلداردىڭ قوردالانىپ قالعان ماسەلەسى سول كۇيىندە تۇر.
ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي قازىر جويىلۋعا نەمەسە بولاشاعى جوق دەپ تابىلعان ەلدى مەكەندەردى جاساندى تۇردە قولدان ساقتاپ قالۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبى ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋىلدى السىرەتىپ, مۇمكىندىگىن ىدىراتىپ الدىق. بىراق مۇمكىندىگىمىز جەتپەيدى دەپ تۇرعىندارى ازايىپ كەتكەن اۋىلدى ءوز تۇيتكىلىمەن بەتپە-بەت قالدىرۋعا بولمايدى. جويىلۋعا جاتاتىن ەلدى مەكەندەر ءدال قازىر شارۋاشىلىق جاعىنان پايدا الىپ كەلۋى, ءتىپتى قازىر بولاشاعى جوق دەگەن ەلدى مەكەندەر كۇنى ەرتەڭ شاعىن قالالارعا اينالىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن.
ۋربانيزاتسيانىڭ كورىنىسى
– اۋىلدا ادام سانىنىڭ ازايعانى – ۋربانيزاتسيانىڭ سالدارى. قازاقتىڭ جەرى كەڭ. بارلىق ايماقتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ادامداردىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جايلى جەرلەرگە ۇمتىلۋى زاڭدى. سولاي ەكەن دەپ يەسىز قالعان اۋىلدى بيلىكتىڭ نازارىنان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. قالتالى ازاماتتاردىڭ سول جەرلەردى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەيىك, مال باسىن كوبەيتىپ, باۋ-باقشا ءوسىرسىن. قازاقتىڭ ساناسىنا ەل يەسىز ەمەس, جەر يەسىز ەمەس دەگەندى ورنىقتىرا بەرۋ كەرەك. سوڭعى 150 جىلدا ۋربانيزاتسيا الەمدىك پروتسەسكە اينالدى. قازاقستاندا دا قالالىقتاردىڭ سانى ارتقانمەن, اۋىلدار تۇبەگەيلى جويىلا قويمايدى, – دەيدى ءازىمباي عالي.
ساياساتتانۋشى قازاقتىڭ قالاعا جابىلا كوشۋ ءۇردىسىنىڭ توقتايتىن كەزەڭىنە جاقىنداپ قالعانىمىزدى ايتادى. قازىرگى قازاق ءۇشىن قالا – قىستاۋ بولسا, اۋىل جايلاۋعا اينالدى. ءبىر بالاسىنا – الماتى, ەكىنشى بالاسىنا نۇر-سۇلتاننان ءۇي الىپ بەرىپ, ءوزى اۋىلدا قاراشاڭىراقتى كۇزەتىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. دەمەك اۋىلدى ساقتاپ قالاتىن مۇمكىندىك – قاراشاڭىراقتى كۇزەتىپ وتىرعان قازاقتا.
ەكونوميست سەرىك وڭالباي ۇلى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن, اقش-تا ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى قالاي ءومىر ءسۇرۋدى وزدەرى شەشەتىنىن ايتادى. وسىعان بايلانىستى, كوبىنەسە ءبىر شتاتتىڭ وزىندە گرافتىقتاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى دا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن.
– انگليادا جەرگىلىكتى باسقارۋ قۇرىلىمى وتە كۇردەلى. بۇل ەلدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا تاريحي العىشارتتاردىڭ اسەرى زور. بىرىككەن كورولدىكتە 350-دەن استام جەرگىلىكتى كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. ەل ۇكىمەتى كەڭەستىڭ ءبارىن بىرىكتىرۋ نەمەسە سانىن ازايتۋ ورىندى ەكەنىن تۇسىنەدى. بىراق تۇرعىندار وزدەرىنىڭ تاريحي قۇرىلىمدارىنا ابدەن ۇيرەنگەن جانە وزگەرىستى قالامايدى. بۇل ەلدە حالىقتىڭ قالاۋىن ورىنداۋ, كوزقاراسىن ەسكەرۋ مەملەكەت قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى, –دەيدى سەرىك وڭالباي ۇلى.
قازاقستانعا قايتا ورالساق, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. الايدا بۇل ماسەلەدە ۇكىمەتتىڭ ءار سالاداعى ءىس-ارەكەتتەرىندە قايشىلىقتار بار. بۇل اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ رەفورمالارىندا ناقتى سىندارلى جوسپاردىڭ جوقتىعىن ايقىن كورسەتەدى.
– ۇكىمەتتىڭ جوسپارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا اقىلعا قونىمدى كورىنەتىنىن تاعى ءبىر ايتىپ وتكىم كەلەدى. الايدا وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, بۇل ماسەلەدە تۇرعىنداردىڭ ۇمتىلىسى مەن ولاردىڭ قالاۋى باسىمدىققا يە, ال ەكونوميكالىق اسپەكتىلەر ەكىنشى ورىنعا قويىلعان. جانە بۇل وتە قيسىندى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى سەرىك وڭالباي ۇلى.
شىنىندا دا, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋ – حالىقتىڭ قالاۋى مەن ۇمتىلىسىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. سول سەبەپتى ەلدى مەكەندەردىڭ دە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇزىرەتىن كەڭەيتكەن ارتىقتىق ەتپەيدى. ۇكىمەت مۇنى ەندى تۇسىنە باستاعانداي.
الماتى
