سوققىعا جىعىلعان سپورتشىلار

وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ قوعام ءالى دە سپورتشىلار قاۋىمىن باعالاپ, قادىرىنە جەتە الماي جۇرگەن سەكىلدى. سوڭعى جىلدارى تالاي تارلانىمىز بەن ارلانىمىز جول تورىعان قاراقشىلار مەن قاندىقول قىلمىسكەرلەر قولىنان قاپيادا قازا تابۋى – جوعارىدا ايتىلعان ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ال سوققىعا جىعىلعاندارى, پى­شاققا تۇسكەندەرى, جۇمباق جاعدايدا كوز جۇمعاندارى قانشاما...

ءالى ەسىمىزدە, داڭقتى بوكسشى, سيدنەي وليمپياداسى مەن ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, اتلانتا وليمپياداسى مەن الەم چەمپيوناتتارىنىڭ جۇلدەگەرى, 1996 جانە 2000 جىلدارى الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاق ەلىنىڭ كوك بايراعىن ۇستاپ شىققان ەرماحان ىبىرايىموۆتىڭ 2002 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتىنىڭ قاق ور­تاسىندا سوققىعا جىعىلعانى. ال 2009 جىلدىڭ اقپان ايىندا الاتاۋ باۋ­رايىنداعى اسەم شاھاردا ورنالاسقان «اقنيەت» دەپ اتالاتىن مەيرامحانادا تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىز اۋىر اتلەتى يليا يلين پىشاققا ءتۇستى. قوس ساڭلاقتى دا اللا تاعالا ساقتادى. دەر كەزىندە اۋرۋحاناعا جەتكىزىلىپ, قاجەتتى ەم-دوم قابىلداعاننان كەيىن ولار ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اياقتارىنان تىك تۇرىپ كەتتى.

2013 جىلدىڭ جازىندا الماتىدا تانىمال فۋتبولشى, «اقتوبە» كلۋبىنىڭ ويىنشىسى ەميل كەنجەساريەۆ اسا اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى. دارىگەرلەر ونى اجال تىرناعىنان ازەر دەگەندە امان الىپ قالدى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, سول كۇنى ەميل دوستارىمەن بىرگە كاراوكە-باردا دەمالادى. سول جەردە ول كۇزەت­شىمەن ەرەگىسىپ قالادى. اقىرى سوق­تالداي جىگىت فۋتبولشىنى وڭدىرماي ساباپ, و دۇنيەگە اتتاندىرا جازدادى. كوپ ۇزاماي قىلمىسكەر قولعا ءتۇستى. ءوز كىناسىن مويىنداعان كۇزەتشى بىرەر جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ال وسى وقيعادان كەيىن كەنجەساريەۆتىڭ ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسۋىنا تۋرا كەلدى.

ءدال سول جىلدىڭ كۇزىندە تەمىرتاۋ قالاسىندا دوسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا بارعان قازاقستاننىڭ بەلگىلى دزيۋدوشىسى, ازيا ويىندارى مەن قۇرلىق چەم­پيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى, لوندون وليم­پياداسىنا قاتىسۋشى يسلام بوزباەۆتىڭ اياعىنا وق ءتيىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇستى. ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت ەمدەلگەن سوڭ يسلام بوز كىلەمگە قايتا ورالدى.

ءبىر بايقاعانىمىز, وزگە سپورت تۇرلەرى وكىلدەرىنە قاراعاندا وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارعا فۋتبولشىلار ءجيى ىلىگەدى ەكەن. 2001 جىلى ەل چەمپيوناتىنداعى كەزەكتى تۋر كەزدەسۋىن وتكىزۋ ءۇشىن پەترو­پاۆلدىڭ استاناعا كەلىپ, قوناقۇيگە ور­نالاسقان «ەسىل-بوگاتىر» كلۋبىنىڭ ويىنشىلارى يگور اۆدەەۆ پەن سەرگەي كالابۋحيندى بەلگىسىز بىرەۋلەر سول جەردە وڭدىرماي ساباپ كەتكەن.

2003 جىلى «اقتوبەنىڭ» شابۋىلشىسى دميتري بياكوۆ ءوزىنىڭ 25 جاسقا تولعان مەرەيلى كۇنىن الماتىداعى «ستەتسون» مەيرامحاناسىندا اتاپ وتەدى. سول جەردە توبەلەس شىعىپ, قارسى جاقتاعى جىگىت­تەر سۋىق قارۋدىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. سولار­دىڭ ءبىرىنىڭ سىلتەگەن پىشاعى بياكوۆتىڭ جۇرەك تۇسىنا كەلىپ قادالدى. ول دا ەس-ءتۇسسىز كۇيىندە اۋرۋحاناعا ءتۇستى. اق جەلەڭدى ابزال جانداردىڭ ارقاسىندا عانا ديما اجالدان امان قالدى.

2010 جىلى ورالداعى ءدامحانالاردىڭ بىرىندە جانجال شىعىپ, جەرگىلىكتى «اق­جايىق» كلۋبىنىڭ كاپيتانى ايبەك گۋباي­دۋللين اۋىر جاراقات الادى. بۇ­زاقى ونىڭ دەنەسىنە بىرنەشە جەردەن كاۋاپ پى­سىرەتىن تەمىردى تىعىپ العان ەكەن. سونىڭ كەسىرىنەن ايبەك ءبىر بۇيرەگىنەن ايى­رىلدى. 2012 جىلى پاۆلودارداعى مەيرامحانادا ىشىمدىككە سىلقيا تويىپ العان بازبىرەۋلەر «ەرتىستىڭ» قورعاۋشىسى ان­تون ءچيچۋليننىڭ جاعىن سىندىردى. 2014 جىلى ءدال سول قالادا اتالعان كوماندانىڭ باس ديرەكتورى حاليمجان ەر­جانوۆ پەن سپورتتىق ديرەكتورى بولات ىس­قاقوۆتى وزدەرى جالداپ تۇرىپ جاتقان ۇيلە­رىندە بەلگىسىز بىرەۋلەر اياۋسىز تەپكىلەپ كەتكەن.

2017 جىلدىڭ جازىندا پەتروپاۆلداعى «پارك-سيتي» تۇنگى كلۋبىنىڭ ماڭىنا جينالعان ءبىر توپ جاس جانجالداسادى. قۇر سوزبەن قارسىلاسىن قايمىقتىرا المايتىنىن ۇعىنعان بۇزاقى قوينىنداعى تاپانشانى شىعارادى. اتىلعان وقتىڭ ءبىرى جەكپە-جەك ونەرىنىڭ شەبەرى ەربول حاميتوۆقا تيەدى. وسى وقيعانىڭ سالدارىنان 19 جاستاعى دارىندى سپورتشى سول اياعىنان ايىرىلدى.

قازاقستان سپورتىنداعى وسىنداي جايسىز وقيعالار مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى. 1995 جىلى تاەكۆوندونىڭ تارلانبوزى مۇستافا وزتۇرىك كەنەتتەن قايتىس بولدى. گەرمانيادان اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن ءور مىنەزدى ازاماتتى حالىق ايرىقشا قاستەرلەدى. جات جەردە وسىنداي ۇلىنىڭ بارىنا بارشا الاش جۇرتى قۋاندى, ماقتان تۇتتى. مۇزبالاق مۇستافا رەسپۋب­ليكامىزدىڭ ءار قيىرىنان تاەكۆوندو مەكتەپتەرىن اشىپ, وسى ونەردىڭ وركەن­دەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ول قازاقتى, قازاق ونى ەرەكشە جاقسى كوردى. سول ارىس­تاي ازامات نەبارى 40 جاسىندا كوز جۇمدى. سول تۇستا باتىردىڭ قازاسى جايىندا ءتۇرلى اڭگىمە ءوربىدى. الايدا ارادا شيرەك عاسىر ۋاقىت وتسە دە جۇمباق ءولىم سول باياعى جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر.

1999 جىلى الماتىدا ەسكەندىر حاسا­نوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان بوكس ءتۋر­نيرى ءوتتى. باستاپقى باسەكەلەردە ءوز قارسىلاستارىنان باسىم تۇسكەن نۇرجان سمانوۆ جارتىلاي فينالعا جولداما الدى. كەلەسى كۇنى قوناقۇيدەن شىعىپ, بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىنا بەتتەگەندە جول تورىعان قاراقشىلار بوكسشىنىڭ بەتىنە ۋلاندىرعىش زات سەۋىپ, كولىككە وتىرعىزدى دا ايدالاعا اپارىپ تاستاپ كەتتى. بىرەر ساعاتتان سوڭ ەسىن جيسا, پانفيلوۆ ساياباعىندا جالعىز جاتىر ەكەن. ال جارىس الدەقاشان اياق­تالىپ قويعان. وسى وقيعادان سوڭ نۇرجان ءوز-وزىنە كەلە الماي ءجۇردى. قيا­ناتقا جانى قاس سپورتشى «جاۋ الىستان كەلگەن جوق. وسىنداي ارسىزدىققا بارعاندار بوكستىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن نيەتى قارا, پيعىلى ارام ادامدار» دەپ وزىنشە توپشىلادى.

2000 جىلدىڭ سوڭعى مينۋتتارىندا شىمكەنت پەن تۇركىستان تاس جولىندا بەكزات ساتتارحانوۆتان ايىرىلدىق. سيدنەي وليمپياداسىندا جەڭىس تۇعى­رىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلگەن سايىپ­قىراننىڭ اسقان شەبەرلىگىنە تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى ءسۇيسىندى. تەڭ­دەسسىز ونەرىنە تامسانىپ, تاڭداي قاقتى, تالانتىنا باس ءيدى. ال بەكزات بولسا سول مەجەنى قاناعات تۇتىپ قويمايتىنىن اڭعارتىپ, «قازاقتان شىققان ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيوندارى جوق. بۇيىرتسا, سول كوشتى مەن باستايمىن!» دەپ باتىل سويلەگەن ەدى. بىراق ارمانى اسقاق بەكزاتقا ونداي باق بۇيىرمادى. قازاق بوكسشىلارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا جەڭىمپازى 2001 جىلدى تويلاۋعا تۋرا 15 مينۋت قالعاندا شىمكەنت قالاسى جانىنداعى تەمىرلان اۋىلىنىڭ ماڭىندا كوز جۇمدى. ايگىلى ايتىسكەر اقىن اسەلحان قالىبەكوۆانىڭ «قۇشاعى قاتتى حالىق ەكەنبىز!..» دەپ كۇڭىرەنگەنى دە سول كەز ەدى عوي...

2002 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسى اۋماعىندا شايبالى حوككەيدەن وليمپيادا چەمپيونى بوريس الەكساندروۆ كولىك اپاتىنان قازا تاپتى. 1976 جىلى ينسبرۋكتە التىن تۇعىرعا كو­تەرىلىپ, كەيىننەن ەلىمىزدە وسى سپورت ءتۇ­رىنىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازامات 47 جاسقا قاراعان شاعىندا باقي­لىق بولدى.

2003 جىلدىڭ 19 مامىرىندا بوكستان اسا اۋىر سالماقتاعى وليمپيا ويىندارى, الەم جانە ەۋروپا چەمپيوناتتارىنىڭ جۇلدەگەرى الەكساندر ميروشنيچەنكو قوستاناي قالاسىنداعى ءوزى تۇراتىن ءۇيدىڭ 9 قاباتىنان قۇلاپ ءولدى. ءوزى قۇلادى ما, الدە وزگە بىرەۋ قۇلاتتى ما؟ بۇل دا ءبىر جاۋابى جوق سۇراق.

2008 جىلدىڭ 11 تامىزىندا استا­نانىڭ ىرگەسىندەگى ارشالى اۋىلىنىڭ ما­ڭىندا سەۋل وليمپياداسىنىڭ جەڭىم­پازى, اتلانتا وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, الەم جانە ەۋروپانىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى, دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتى تالاي مارتە جاڭارتقان اناتولي حراپاتىيدىڭ تىزگىندەگەن موتوتسيكلى قارسى باعىتقا شىعىپ كەتكەن «تويوتا» كولىگىمەن سوقتىعىستى. داڭقتى اۋىر اتلەت سول جەردە ءجانتاسىلىم ەتتى. اناتولي نەبارى 45 جاستا ەدى.

2011 جىلدىڭ 5 اقپانىندا قاراعاندى مەن جەزقازاعان تاس جولىنىڭ بويىندا سامبودان الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى قانات باي­شولاقوۆتى كاماز قاعىپ كەتتى. بو­راندى كۇنى اتاقتى بالۋان مىنگەن جەڭىل كولىك جولدىڭ جيەگىنە شىعىپ كەتىپ, ول وزگە جۇرگىزۋشىلەردەن كومەك سۇراماق بولادى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان كاماز جۇرگىزۋشىسى قاناتتى بايقاماي قالعان ەكەن. الاشتىڭ التىن اسىقتاي ازاماتى 50 جاسقا قاراعان شاعىندا قا­زا تاپتى.

توقسانىنشى جىلدارداعى اۋمالى-توكپەلى زاماندا تارازدىق نۇرلان كوپجا­ساروۆ پەن اقتوبەلىك ەسەنكەلدى باتىر­عاريننىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانى جايىندا جايسىز حابار جەر-جاھانعا تارادى. ەكەۋى دە ەلگە ەلەۋلى تۇلعا ەدى. نۇرلان – اسا كەرەمەت بوكسشى, بۇكىلوداقتىق جانە حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا جۇلدە الىپ جۇرگەن ساقا سپورتشى. ەسەنكەلدى – گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ حاس شەبەرى, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى مەن بۇكىل­وداقتىق ۋنيۆەرسيادانىڭ جەڭىمپازى, كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, الەم جانە كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى. ءبىر عاجابى, جوعارىداعى بەلەستەردىڭ بارلى­­عى­ن باتىرعارين نەبارى 20 جاسىندا باعىن­­دىردى. ارادا تالاي جىل وتكەننەن كەيىن ەسەنكەلدىنىڭ ءمايىتى تابىلدى. ال نۇرلان جايىندا ەش حابار جوق…

وسىناۋ وكىنىشتى دە قايعىلى وقيعا­لاردىڭ ىشىندە مانەرلەپ سىرعا­ناۋدان سپورت شەبەرى, سوچي وليمپيا­داسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى دەنيس تەننىڭ دە قازاسى بار. قاندىقول قاراقشىلاردىڭ اياۋسىز سوققىسىنان مەرت بوعان بوزداقتىڭ ءولىمى دە وزەگىمىزدەگى ۇلكەن وكىنىش.