50 كاسىپورىنعا لاستانۋدىڭ 80%-ى تيەسىلى
ماجىلىسمەندەردىڭ الدىندا جاڭا زاڭنىڭ رەداكتسياسىن تانىستىرعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ ونىڭ نەگىزگى بولىمدەرىنە توقتالدى. قۇجاتتاعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – «لاستاۋشى تولەيدى» قاعيداتى. سوعان سايكەس لاستانۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ جانە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ شارالارى قاراستىرىلماق. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتاعا تيگەن زالالدى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ كوزدەلىپ وتىر.
«وسىلايشا, مەملەكەت تابيعات پايدالانۋشىلارعا ەكولوگيالىق ايىپپۇل تولەۋدىڭ ورنىنا قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى بولدىرماۋ جونىندەگى بارلىق شارالاردى قابىلداۋ تيىمدىرەك بولاتىنداي جاعداي جاساۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, ەكولوگيالىق زالال ورىن العان جاعدايدا تابيعات پايدالانۋشى قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋگە مىندەتتى», دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسى زاڭ جوباسىندا وندىرىسكە وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ نورماسى قاراستىرىلعانىن, وسى ارقىلى ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋال جاقساراتىنىن جەتكىزدى.
«ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزەدى دەگەن شارتپەن ءبىرىنشى ساناتتاعى نىساندار ءۇشىن كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتارعا كوشۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق جاڭادان ىسكە قوسىلاتىن كاسىپورىندارعا بۇل رۇقساتتاردى الۋ مىندەتتىلىگى قاراستىرىلدى.
ءبىرىنشى كەزەڭدە مۇناي-گاز, تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى, حيميا جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارىنا قاتىستى 50 ءىرى كاسىپورىندى وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا اۋىستىرۋ جوسپارلانعان. بۇل ورايدا وسى كاسىپورىندارعا جالپى لاستانۋدىڭ 80%-ى تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى.
كودەكستىڭ جوباسىندا ءبىرىنشى ساناتتاعى ءىرى كاسىپورىندارعا قاتىستى قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدى جۇرگىزۋ تۋرالى تالاپ ەنگىزىلەدى. ولاردىڭ تىزبەسى قايتا قارالىپ, نەگىزىنەن ەكولوگيالىق قاۋىپتى نىساندارعا باسا نازار اۋدارىلادى», دەدى سالالىق ورگاننىڭ باسشىسى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قوعام وكىلدەرى قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنە قاتىسا الادى. ءبىرىنشى ساناتتاعى نىسانداردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى مىندەتتى تۇردە باعالانادى. ەكىنشى ساناتتاعى كاسىپورىندار سكرينينگتىك تەكسەرىستەن وتەدى. دەمەك ەكولوگياعا اسەردى باعالاۋدى جۇرگىزۋ قاجەتتىگى انىقتالادى.
ءۇشىنشى ساناتتاعى نىساندار (قويمالار, جيھاز تسەحتارى, بەتون وڭدەۋ توراپتارى, قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ ەلەۋسىز سيپاتىنداعى وزگە دە نىساندار) بويىنشا دەكلاراتسيا قابىلدانادى. ءتورتىنشى ساناتتاعىلار (اۆتوجۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانسالارى, قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارى, قۋاتتىلىعى از قازاندىق قوندىرعىلارى بار ميكروبيزنەس نىساندارى) رەتتەۋدەن تولىق بوساتىلعان.
تولەمدەردىڭ 100%-ى تابيعاتتى قورعاۋعا جۇمسالادى
قازىر قولدانىستاعى زاڭنىڭ اياسىندا تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا ەميسسيا ءۇشىن تۇسكەن تولەمدەردى ماقساتتى جۇمساۋ مىندەتتەلمەگەن. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كەلىپ تۇسەتىن قاراجاتتىڭ تەك 45%-ىن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ءبولىپ كەلدى.
وسى ورايدا جاڭا كودەكستە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ 100%-ىن تابيعاتتى قورعاۋ جۇمىستارىنا بولۋگە مىندەتتى.
سالالىق ۆەدومستۆو زاڭ جوباسىندا ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارى ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىندا قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىنداعى تەرمينولوگيا مەن ەرەجەلەر حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس كەلتىرىلگەنىن جەتكىزدى. قۇجاتتا قالدىقتارمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان يەرارحيا قاراستىرىلىپ وتىر.
بۇل رەتتە زاڭسىز قوقىس تاستاۋ ماسەلەسىن جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قالدىقتاردى شىعاراتىن كولىكتەرگە GPS اپپاراتتارىن مىندەتتى تۇردە ورناتۋ ماسەلەسى كوزدەلگەن.
ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلماعان
وتاندىق ءىرى كاسىپورىندار ەكولوگيانى جاقسارتۋعا ارنالعان رەفورمالىق باستامالارعا قارسى ەمەس. بىراق قابىلداناتىن ماڭىزدى قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق سەكتورىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ەكونوميكالىق تۇستارى نەلىكتەن قاراستىرىلماي قالعانىن تۇسىنبەي دال بولۋدا.
جۋىردا «Kazakhstan Mining online conference & workshops 2020: قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ جاڭا كوكجيەگى» ونلاين-كونفەرەنتسياسىندا تاۋ-كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى اتالعان رەفورمانى ەنگىزۋدەگى ىقتيمال تاۋەكەلدەر تۋرالى پىكىر الماستى.
اسىرەسە قاۋىمداستىق وكىلدەرى وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بايلانىستى جاۋاپتان گورى سۇراق كوپ ەكەنىن ايتادى.
تمكق (تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى) اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ەنگىزىلگەنىمەن, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى دە ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن كولەمدى ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەت. سوندىقتان كاسىپورىندارعا سالىق زاڭناماسى ارقىلى ىنتالاندىرۋ شارالارىن ۇسىنىپ نەمەسە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر ارقىلى مۇمكىندىك بەرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان قوسا, قازىر ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمنىڭ جاڭا فورماتى پىسىقتالىپ جاتىر.
سالا وكىلدەرى جاھاندىق دەڭگەيدە قالىپتاسقان احۋالعا دا نازار اۋداردى. ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل ەۋرووداقتىڭ اتالعان ايماققا ءونىم ەكسپورتتايتىن كاسىپورىندارعا بەلگىلەنگەن كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزۋ جونىندەگى جوسپارعا قاتىستى. اتالعان جوسپار قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ايتارلىقتاي سوققى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى ماماندار.
ەسكى كاسىپورىنداردىڭ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟
م.كونونوۆ وزىق تەحنولوگيالارعا كوشكەن بويدا جاڭعىرتىلۋى ءتيىس كاسىپورىنداردى اجىراتۋ تەتىگىنىڭ جوقتىعى, سونداي-اق وندىرىستىك تسيكلى سوڭىنا تاياعان, رەنتابەلدىلىگى تومەن كاسىپورىنداردىڭ جاعدايى قالاي وربيتىنىنە سالا وكىلدەرى الاڭداۋلى ەكەنىن ايتتى. ايتالىق, XX عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى سالىنعان كاسىپورىنداردىڭ ءبىر بولىگى مونوشاھارلاردا ورنالاسقان جانە ولار ۇلكەن الەۋمەتتىك جۇكتەمەنى كوتەرىپ كەلەدى. مىنە, وسىعان كەلگەندە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى جەڭىلدەتەتىن ۇسىنىستاردىڭ دايىندالماعانىنا ناليدى ىسكەر ورتا.
كاسىپورىنداردىڭ وقت-نىڭ (وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيا) قىمباتتىعىنا قاتىستى قاۋپى تۋرالى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ كليماتتىق ساياسات جانە جاسىل تەحنولوگيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ولجاس اعابەكوۆ ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جونىندەگى شىعىندى كاسىپورىندار رەسەيلىك جانە ەۋروپالىق نورماتيۆتەرىمەن بايلانىستىرماۋى ءتيىس. دەپارتامەنت باسشىسى قازاقستاندا سالالىق ەرەكشەلىكتەرگە قاراي ۇلتتىق انىقتامالار قابىلداناتىنىن جەتكىزدى.
ول حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ جانىنان قۇرىلعان وقت بيۋروسى ءتيىستى تەحنولوگيالارعا كوشۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, كەشەندى تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزۋ كەستەسى ازىرلەنىپ, كاسىپورىنداردىڭ ءبىر بولىگى ساۋالدامادان ءوتىپ جاتىر. شامامەن 100-گە جۋىق كاسىپورىندا اۋديت جۇمىستارى 2021 جىلدىڭ شىلدەسىنە قاراي اياقتالىپ, 50-گە تارتا كاسىپورىن وقت-نى ەنگىزۋگە كىرىسەدى. وسى توپ-50-گە ارنالعان العاشقى انىقتامالىقتار ازىرلەنەدى.
«اۋديت وقت-عا قانشا كاسىپورىن سايكەس كەلەتىنىن, سول سەكىلدى ونى ەنگىزۋ ءۇشىن قانشا قاراجات قاجەت ەكەنىن جانە قانداي كاسىپورىنداردا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇمكىن بولمايتىنىن كورسەتەدى. اۋديت جۇرگىزىلگەننەن كەيىن, قۇرامىندا تەڭ دارەجەدە ونەركاسىپتىك, عىلىمي قاۋىمداستىقتار مەن ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىساتىن تەحنيكالىق جۇمىس توپتارى كەز كەلگەن كاسىپورىنعا قاتىستى ءتيىمدى, ەكونوميكالىق شىعىندى تالاپ ەتپەيتىن ءارى قورشاعان ورتاعا جۇكتەمەنى ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالاردى, ادىستەر مەن جۇمىس تاسىلدەرىن انىقتايتىن ۇسىنىستار ازىرلەيدى», دەدى و.اعابەكوۆ.
ازيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ءتيىمدى
سالالىق قاۋىمداستىقتىڭ وقت-نى ەنگىزۋگە بايلانىستى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇستانىمىن EcoJer قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قۋانىش بالتاباەۆ تا قولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى تابيعي رەسۋرستارعا نەگىزدەلگەندىكتەن, مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن سەكتورلارى ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى باسىم سالالار ەكەنىن ەسكە سالدى. سول سەبەپتى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلماسا, ەىدۇ ەلدەرىنىڭ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەكولوگيالىق كودەكستى رەسپۋبليكادا ىسكە اسىرۋ قيىنعا سوعادى دەدى ول. مىسالى, 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىسىنا شامامەن 2 ملرد دوللاردان استام قاراجات جۇمسالعان. بۇگىندە وسىنداي كاسىپورىنداردىڭ كەيبىرى ەۋروپالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنى انىق بايقالۋدا.
وسىعان بايلانىستى ماماندار بۇل باعىتتا تەك ەۋروپالىق تاجىريبەگە عانا سۇيەنبەي, ازياداعى دامۋشى ەلدەردىڭ دە اتقارعان جۇمىسىنا نازار اۋدارعان ارتىق ەتپەيدى دەپ سانايدى.
