ادەتتە ادامزات بالاسى كوبىنە كەزدەيسوق قىزىقتار مەن قۋانىش, راحات, ءتۇرلى يگىلىكتەردىڭ سوڭىندا بولىپ اداسۋمەن جۇرەدى. ادام قىزىعىپ, سوڭىنا ءتۇسىپ ۇمتىلاتىن مۇنداي يگىلىكتەردىڭ ءبىرازىن اباي ولەڭ, قاراسوزدەرىنىڭ ءار-ءار تۇسىندا ورايىمەن اۋىزعا الىپ وتىرادى: «اقىل تاپپاق, مال تاپپاق, ادال جۇرمەك; جۇرتقا جاقپاق; ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام, بىلسەم, كورسەم, ۇيرەنسەم; تاماقتان دا, ويىننان دا, كۇلكىدەن دە, ماقتاننان دا, كەربەزدىكتەن دە, تويدان دا, توپتان دا, قاتىننان دا; ىشپەك, جەمەك, كيمەك, كۇلمەك, كوڭىل كوتەرمەك, قۇشپاق, سۇيمەك, مال جيماق, مانساپ ىزدەمەك, ايلالى بولماق, الدانباستىق». اينالىپ كەلگەندە بۇلاردىڭ ءبارىن دە ادام بالاسى ءتانى مەن جانىنان باستاۋ الاتىن ەكى ءتۇرلى قۇمارى ارقىلى تابادى. اباي ادام بالاسى ۇمتىلىپ ءجۇرىپ تاباتىن سان ءتۇرلى كوپ يگىلىكتىڭ ىشىندەگى ەڭ ارتىعى مەن اسىلىن تۇپتەپ كەلگەندە ەكى-اق نارسە دەپ بىلەدى:
...ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز,
نە قىزىق بار ومىردە ودان باسقا.
اقىن ايتقان «ادامدى ءسۇي» دەگەننەن – جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن ىزگى قاسيەتتەردى, ال «اللانىڭ حيكمەتىن سەز» دەۋىنەن – اقىلمەن قالىپتاساتىن دانالىقتى ۇعامىز. بۇل ەكى توپتاعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن اريستوتەل مەن ءال-فارابي ويشىلدىق, ينتەللەكتۋالدىق جانە ادامگەرشىلىك, ەتيكالىق قايىرىمدىلىقتار دەپ اتاعان. بۇل ەكەۋىنىڭ جيىنتىعىنان كىسىلىك قالىپ پەن ادامگەرشىلىك بولمىس, ادامشىلىق قاسيەت قالىپتاسادى. مۇنى بۇرىن-سوڭعى ويشىلداردىڭ ءبارى دە ءبىراۋىزدان مويىنداي تۇجىرىمداپ, ابدەن تۇيىندەپ كەتكەن. اباي دا وسى توركىندى, تامىرلى تانىممەن, اسىل دا ءابسوليۋتتى اقيقاتپەن ورتاقتاسىپ, ءوز تاراپىنان ءتول تانىمى – جاۋانمارتلىك ءىلىمىن قالىپتاستىرعان. جانە اباي ادامنىڭ وزىنە ءتان حاس قاسيەتى – ادامگەرشىلىگىن اللانىڭ سيپاتتارىنان تۋىنداتىپ بارىپ تانىتقان. ادامزات دانالارى, اسىرەسە ءدىني ويشىلدار اللانى – ۇقساسى, ورتاعى, سەرىگى جوق ايرىقشا بىرەگەي بولمىس ساناعان. اباي دا وسى اتالى اقيقات جولىمەن ادامنىڭ اسىل بولمىسىن اللامەن بايلانىستىرعان. اقىن ويىنىڭ اقيقاتتىعى ءال-فارابي تۇجىرىمداعان ويمەن راستالىپ نەگىزدەلەدى. ادام – اريستوتەل, ءال-فارابيلەر ايتاتىن اقيقات بويىنشا, اي استىنداعى ماتەريالدىق, زاتتىق الەمدە ءومىر سۇرەتىن قوسپاسى ەڭ كوپ جاراتىلىس, سويتە تۇرا جەتىلۋ مۇمكىندىگى دە مول بولمىس. سەبەبى ادام – اي استىنداعى الەمدە قورەكتەنىپ, ءوسىپ, قوزعالىپ, كوبەيەتىن تىرشىلىك يەلەرى ىشىندەگى, ابايشا ايتقاندا, وزگەشە ء«ىرى جاراتىلعان» جاننىڭ يەسى. وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋار, جاندىكتەردىڭ جانىنداعى قابىلەت, كۇش-قۋاتتار ادامدىكىنە قاراعاندا كەمدەۋ, تىم تومەن. وسىمدىك جانىندا قورەكتەنۋ, ءوسۋ, كوبەيۋ قابىلەتتەرى بولسا, جانۋار جانى بۇلارعا قوسا بەس سەزىم مۇشەسىمەن ءتۇيسىنۋى جانە ءارلى-بەرلى قوزعالۋ قۋاتى ارقىلى وسىمدىك جانىنان «ىرىلەۋ», بيىكتەۋ بولادى. ال ادام جانى وزىنە دەيىنگى وسىمدىك پەن جانۋار جانىنداعى قابىلەت, كۇشتەردىڭ ۇستىنە ويلاي الاتىن قۋاتى قوسىلىپ, ولاردان جوعارى تۇرادى. ءوز جانىنداعى ءدال وسى ويلاۋ قۋاتى ارقىلى ادام بالاسى – اي استىنداعى الەمدەگى ەڭ جەتىلگەن جاراتىلىس سانالادى. جانە ادامعا قاتىستى جەتىلۋ ارەكەتى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار سەكىلدى تەك ءتان جاعىنان ءوسىپ, وزگەرۋىمەن, ۇلعايۋىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ادامدا وزىنە دەيىنگى تومەن جاراتىلىستاردا جوق, ولاردا مۇلدەم بولمايتىن رۋحاني جەتىلۋ مەن كەمەلدەنۋ ارەكەتى بار. ادامدى بولمىسى بولەك اللامەن بايلانىستىراتىن دا – ونىڭ وسى جەتىلۋ, كەمەلدەنۋ ارەكەتى. ادام بالاسى ءدال وسى ارەكەتى ارقىلى ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىنا جەتەدى جانە ونى ومىرىنشە ساقتاي الادى. ايتپەسە ادامنىڭ ايۋاننان ايىرماسى بولماس ەدى:
جۇرەكتە قايرات بولماسا,
ۇيىقتاعان ويدى كىم تۇرتپەك؟
اقىلعا ساۋلە قونباسا,
حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك.
...مالدا دا بار جان مەن ءتان,
اقىل, سەزىم بولماسا.
تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان,
تەرەڭگە بەت قويماسا.
اقىننىڭ بۇل ولەڭىن جاراتىلىس پەن شىندىققا تىكەلەي ەلىكتەۋدەن تۋاتىن عىلىم تۋىندىسى ەمەس, «ەلىكتەۋگە ەلىكتەۋ» ارقىلى پايدا بولاتىن ونەر تۋىندىسى دەپ قانا قابىلداۋ وبال. سەبەبى حاكىم ابايدىڭ بۇل ەكى شۋماعىندا دالدىك پەن اقيقاتقا نەگىزدەلگەن عالامات عىلىمي تانىم بار. ادەتتە ونەر تۋىندىسى مۇنداي عىلىمي تانىم جاساۋدى ماقسات ەتپەيدى. ال اباي بولسا – اسا ويشىل اقىن, ول – تۇپكى, ىرگەلى اقيقاتتاردى ولەڭمەن جەتكىزۋشى حاكىم اقىن. اقىن جازعانداي, ادام – اقىل-وي, ساناسى مەن ويلاۋشى جانى ارقىلى تانىپ بىلە الاتىن قابىلەتىمەن عانا بيىك ءارى اسىل جاراتىلىس. تانگە قاتىسى شامالى عانا, جاناما تۇردە عانا كورىنەتىن جان قۇمارى تەك ادامدا عانا بار. ادامنان وزگە جانى بار تىرشىلىك يەلەرىندە «ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام» دەگەن قورەكتەنۋ مەن تىنىعۋدى عانا تىلەيتىن ءبىر عانا ءتان قۇمارى بار. تەك ادام عانا ءتان قۇمارىنىڭ ۇستىنە جان قۇمارىنىڭ دا يەسى, ياعني قوسپا جاراتىلىس. اباي مۇنى بىلايشا تانىتقان: «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى. بىرەۋى – ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار – ءتاننىڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, ءتان جانعا قوناق ءۇي بولا المايدى ءھام ءوزى وسپەيدى, قۋات تاپپايدى. بىرەۋى – بىلسەم ەكەن دەمەكلىك... مۇنىڭ ءبارى – جان قۇمارى, بىلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن».
وسى سوڭعى جان قۇمارىمەن عانا ادام ايۋاننان اجىراپ, الىستاپ, ولاردان بيىك, جوعارى تۇرادى. بۇلاي بولماعاندا ادام بالاسى «اقىلىنا ساۋلە قونباي, حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتكەن» كۇي كەشەدى. اقىن جازعانداي, ادامدا بار جان مەن ءتان مالدا دا بار, ءتىپتى وسىمدىكتە دە بار. ادامدى ايۋاننان بولەكتەپ بيىك ەتەتىن – «جۇرەكتەگى قايراتى», ياعني ىنتا, ىقىلاسىمەن بىلمەككە قۇمار بولعان جان قۋاتتارى ارقىلى تانىپ ءبىلۋ, ويلاۋ مەن ار, ۇيات, ادىلەت, راقىم, ءسۇيۋ سەزىمدەرى. ابايدىڭ «اقىل, سەزىم بولماسا» دەگەنى وسىنداي ادامشىلىق, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى تانىتادى. جان-جانۋار اتاۋلىنىڭ جاراتىلىسىنا سىرتتان ەنەتىن نارسەلەر تەك ءتان قۇمارىمەن عانا كەلسە, ادامنىڭ اسىل بولمىسى ءتانىنىڭ تىلەگىمەن قوسا اباي ايتاتىن ءبىلىم, عىلىم, ونەر سەكىلدى «جان تاماعىن» دا قاجەت ەتىپ تۇرادى. ادامدى وسى جان قۇمارى مەن قاجەتتىلىگى عانا بولمىسى مەن مانىنە, قاسيەتىنە جاقىنداتا بەرەدى. ءسويتىپ اباي ادام جاراتىلىسىنىڭ ەكى جاقتى قوسپا بولمىسىن بىلگەن ءارى ءوز تۋىندىلارى ارقىلى بەكىتە تۇسكەن جانە ويشىل حاكىمدەرشە ادام جايىن جان-جاقتى تەرەڭ تانىتۋمەن وتكەن. جان-جانۋار تەك ءتانىنىڭ عانا قامىمەن تىرشىلىك ەتسە, ادام ايۋاندا دا بار ءتانىن, دەنەسىن كومەكشى, قىزمەتشى ەتىپ جانىنىڭ دا جەتىلۋىن ويلاپ, سول جولدا كەمەلدەنە بەرەدى, ياعني جان قۇمارىمەن «كورىپ, ءبىلىپ, ۇيرەنىپ» ءبىلىم-عىلىم تابادى, اقىلىن ارتتىرادى, قايىرىمدىلىق قاسيەتتەرىن كوبەيتەدى. ادام بالاسى – اي استىنداعى جاندى ماتەريا, ءتان يەلەرى جانۋارلار مەن اللا اراسىنداعى ارتىقشا, ايرىقشا بولمىس. ادامنىڭ وزىنە عانا ءتان ءتول بولمىسى – ماتەريا, زات, دەنە مەن ويلاۋشى جان, اقىلدان تۇراتىن ەكى جاقتى قوسپا جاراتىلىسى. جاراتىلىس پەن بارلىقتا ادامنان وزگە مۇنداي قوسپا بولمىس جوق. اي استىنداعى الەمدە جانمەن بىرگە اقىل-وي, ساناسى دا بار ەكى جاقتى قوسپا جاراتىلىس – ادامنان وزگە جانسىز ماتەريا, زاتتار, دەنەلەر مەن جاندى ءتان يەلەرى دە بار, بىراق بۇلاردا توركىنى جاراتۋشىمەن بايلانىستىراتىن رۋح, ياعني اقىل-وي مەن ويلاۋشى جان جوق. ولار تەك ماتەريا عانا, ءارى كەتكەندە قورەكتەنەتىن, قورعاناتىن, قوزعالاتىن ءتان مەن دەنەنىڭ يەلەرى. وسىمدىكتەر مەن جانۋارلارداعى جان تەك ماتەريا مەن ءتاننىڭ عانا تىرشىلىگىنە جاردەم جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇلارداعى باستى ماقسات, نەگىزگى نارسە – تەك قانا ءتان قامىمەن تىرشىلىك ەتۋ. ادامنىڭ ايۋان سەكىلدى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ءتاني جاراتىلىس ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. جانە بۇل جاراتىلىس تەك تانىمەن عانا ادام بولمايدى. ول – توركىنى جاراتۋشى اللادان باستاۋ الاتىن اقىل-ويى, ساناسى مەن تەگى, توركىنى توپىراق سانالاتىن ءتانى ەكەۋى بىرىككەندە عانا وزىندىك ادام اتتى بولمىسقا اينالادى. بايقاساق, ادام – ماتەريالدىق, زاتتىق, ءتاني دۇنيە مەن رۋحي بولمىس اللا اراسىنداعى وزگەشە جاراتىلىس. ياعني ادام – ەكى جاقتى قوسپا بولمىس. ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى» تراكتاتىندا «...الگى باسقا بولمىس ەكى نارسەدەن قۇرالماق» دەگەنى وسى قوسپا ادام جاراتىلىسىن مەڭزەپ تۇرعانداي. اللادان وزگە بارشا جاراتىلىستاردى «ودان ء(بىرىنشى تۇلعادان, اللادان) وزگەشە ەتەتىن نارسە ونىڭ (وزگە جاراتىلىستاردىڭ) ءوز بولمىسى بولار ەدى». دەمەك جانى جوق ماتەريالدىق دەنەلەر مەن جانى بار ءتان يەلەرىنىڭ (وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار) ء«وز بولمىستارى» – ماتەريادان تۇراتىندىعى جانە بۇلاردىڭ بار بولمىسى – وسى ماتەرياسى مەن ءتانى عانا, ياعني بۇلار – بىرجاقتى ماتەريالدىق جاراتىلىستار. ال ادامنىڭ بولمىسى بولەكتەۋ ءارى بيىكتەۋ, سەبەبى ادامدا توركىن-تەگى اللادان باستاۋ الاتىن رۋحاني بولمىس بار. مىنە, وسى رۋحاني بولمىسىمىز بىزدەردى اللامەن بايلانىستىراتىن كوپىر ىسپەتتى. وسى ورايدا ءال-فارابي بىلاي دەپ جازادى: «سوندا الگى باسقا بولمىس ەكى نارسەدەن قۇرالماق: بۇلاردىڭ ءبىرى – ونىڭ وزىنە عانا ءتان, ال ەكىنشىسى – ءبىرىنشى تۇلعا ەكەۋىنىڭ ورتاق نارسەسى». عۇلاما ويشىل جاساعان بۇل تۇجىرىم مەن ءتۇيىننىڭ ءمان, ماڭىزى ايرىقشا زور. بۇدان شىعاتىن اقيقات – اللا مەن ادام بولمىسىندا ەكەۋىنە ورتاق بولاتىن نارسە بار, ول – رۋح, اقىل مەن ويلاۋشى جان. بۇرىن-سوڭعى ويشىل دانالاردىڭ ادامداعى اسىل بولمىستى رۋح, اقىل-وي, قايىرىمدىلىقپەن بايلانىستىرۋى تەگىن ەمەس. ال رۋح, اقىل-وي, قايىرىمدىلىقتىڭ باستاۋى مەن توركىنى – جاراتۋشى اللا. قاراپايىم حالىق ۇعىمىنداعى اللا, قۇدايدىڭ – جاراتۋشى, جارىلقاۋشى اتانۋىندا عاجاپ سىر بار. اللا – عالام مەن ادامنان تۇراتىن بارلىقتىڭ يەسى, بارلىقتاعى بار نارسەنىڭ ءبارىن دە جاراتۋشى – ءبىر اللا. ال جاراتۋ – يگىلىكتى, ىزگىلىكتى ءىس, جاقسىلىق پەن قايىرىمدىلىق. كەرىسىنشە بۇزۋ مەن ءبۇلدىرۋ, قيراتۋ – قيانات, جاماندىق. ال اللاعا قاتىستى ايتىلاتىن جارىلقاۋشىلىق – ونىڭ جوقتان بار ەتىپ جاراتقاندارىنىڭ قامىن تاعى دا جاساي تۇسكەن قايىرىمدىلىق پەن ىزگىلىك. ادام دا اللادا بار وسىنداي يگىلىكتى, ىزگىلىكتى ىستەردى حال-قادەرىنشە جاساي الۋىمەن قادىرلى, قاسيەتتى, ابىرويلى, ادامگەرشىلىكتى بولماق. ادامدى ارتىق, اسىل, بيىك ەتەتىن ادامگەرشىلىكتىڭ اللادان باستاۋ الاتىن وسىنداي توركىن-تەگى بار. اباي دا ءال-فارابي نەگىزدەپ تۇيىندەگەن ىرگەلى دە ءابسوليۋتتى اقيقاتتى ءوزىنىڭ وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىنىڭ باستى وزەگى ەتىپ العان. ياعني بۇل قاراسوزىندە اباي اللادان باستاۋ الاتىن ادامگەرشىلىك پەن جاۋانمارتلىكتى اقيقات توركىنىنەن تارتىپ تانىتقان: «ەندى ءبىزدىڭ باستاعى تاعريف (تانۋ) بويىنشا قۇداي تاعالا عىلىمدى, راقىمدى, عادالاتتى قۇدىرەتتى ەدى. سەن دە بۇل عىلىم, راقىم, عادالات ءۇش ءسيپاتبىرلان سيپاتتانباق: ءيجتيھادىڭ (تالاپ) شارت ەتتىڭ, مۇسىلمان بولدىڭ ءھام تولىق ينسانياتىڭ (ادامگەرشىلىك) بار بولادى. بەلگىلى جاۋانمارتلىك ءۇش حاسلات (سيپات) ءبىرلان بولار دەگەن سيددىق (شىندىق), كارام (ىزگىلىك), عاقىل (دانالىق) – بۇل ءۇشىندان سيددىق عادالات بولار. كارام شافاعات بولار, عاقىل ماعلۇم ءدۇر, عىلىمنىڭ ءبىر اتى ەكەندىگى, بۇلار ءار ادامنىڭ بويىندا اللا تاباراقا ۋاتاعالا ءتاحمين (شامامەن) بار قىلىپ جاراتقان». ابايدىڭ «...بار قىلىپ جاراتقان» دەگەنىنەن ءال-فارابي جازعان ء«بىرىنشى تۇلعا ەكەۋىنىڭ ورتاق نارسەسى» دەگەن وزەكتى ويدى ۇعامىز. اللا مەن ادام بولمىستارىنداعى ورتاق نارسەنىڭ بارىن اباي وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىنىڭ ءار-ءار تۇسىندا بەكىتىپ ايتا تۇسەدى: «اللا تاعالاعا ۇقساي الام با دەپ, ناداندىقبىرلان ول سوزدەن جيىركەنبە, ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك داعۋاسىبىرلان ەمەس, سونىڭ سوڭىندا بولماق. انىڭ ءۇشىن اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى: حايات (تىرشىلىك, ءتىرى بولۋ), عىلىم, قۇدىرەت (كۇش), باسار (كورۋ, كورۋشى), سامىگ (ەستۋ, ەستۋشى), يرادا (تىلەۋ, قالاۋ), كالام (سوزدەر), تاكين (بولدىرۋ). بۇل سەگىزىنەن اللا تاعالاداعىداي كامالاتعازامات (جەتىلۋ, تولىسۋ) ءبىرلان بولماسا دا, پەندەسىندە دە ءار بىرىنەن ءوز حالىنشە بار قىلىپ جاراتىپتى». مۇندا دا ءال-فارابي تۇيىندەگەن «ورتاق نارسەنىڭ» اباي تاراپىنان ادامگەرشىلىكتى مەڭزەگەن مازمۇنىمەن ايتىلاتىنىن بايقايمىز. اباي – وتە سۇڭعىلا ويشىل, حاكىم اقىن. ول اسىل اقيقاتتىڭ كوپشىلىك بايقاي بەرمەيتىن نازىك قىرلارىن سونشالىق دالدىكپەن جەتكىزەدى. مىسالى, اللاداعى سيپاتتاردىڭ ۇلىق, كەمەل, زور, ال ادامداعى سول اتتاس سيپاتتاردىڭ تيتتەي, زارەدەي (كىشكەنتاي) ەكەنىن تاپتىشتەپ تانىتۋى وسىنى بايقاتادى. جانە اللا مەن ادامداعى ورتاق سيپاتتاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن اللانىڭ ايرىقشا, بىرەگەي بولمىس, ال ادامنىڭ ەكى باستاۋدان تۇراتىنىن تانىتۋى ءتىپتى تاماشا. اقىن جازعان مىنا ويدى مۇقيات وقىپ كورەيىك: «...ءبىر عانا قۇدىرەت پەندەدە بولعان قۋات: قۇدىرەت – عىلىم, اقىلدان باسقا بولاتۇعىن ەدى, اللا تاعالادا بولعان قۇدىرەت – عىلىم ءھام راقىمەت». ءال-فارابي جان-جاقتى تانىتۋعا تىرىسقان ءبىرىنشى تۇلعا, اللا مەن باسقا بولمىسقا (ادامعا) ورتاق نارسەنىڭ پارقى قاراپايىم جانە بولىنبەيتىن نارسە. ال باسقا بولمىسقا (ادامعا) عانا ءتان نارسەنىڭ پارقى بولىنگىش بولادى جانە كۇردەلى دە قايشىلىقتى كەلەدى. اللا ءبىر عانا رۋحي بولمىستان تۇرار بولسا, باسقا بولمىس سانالاتىن ادام رۋحاني بولمىسىمەن بىرگە ءتان, دەنە, ماتەريانىڭ دا يەسى. ياعني ادام – اللادان باستاۋ الاتىن رۋح, اقىل-وي, ادامگەرشىلىك پەن ءتان, دەنە, ماتەريانىڭ دا قوسپاسى. اباي جازعانداي, اللاداعى قۇدىرەت – «پەندەدە بولعان قۋات» – تەك كۇش-قايرات قانا جانە بۇلار ادام بولمىسىندا «عىلىم, اقىلدان باسقا بولادى». ال «اللا تاعالادا بولعان قۇدىرەت – عىلىم ءھام راقىمەت». بۇلاي بولاتىن سەبەبى – ءبىرىنشى تۇلعا, اللا – تەگى جاعىنان جالعىز, ءبىر عانا رۋحي بولمىس. ال باسقا بولمىس سانالاتىن ادام – اللادان باستاۋ الاتىن رۋحاني بولمىس پەن ماتەريانىڭ قوسپاسى. سوعان سايكەس ادامداعى كۇش-قۋات, قايرات – ءتان مەن ونداعى بۇلشىق ەتتەردەن تۋىنداسا, عىلىم, اقىلى – اللا بەرگەن رۋحاني بولمىسىنان باستاۋ الادى. ال اللاداعى عىلىم, قۇدىرەت سيپاتتارى ونىڭ ءبىر عانا رۋحي بولمىسىنان شىعادى. ابايدىڭ اللاداعى عىلىم, قۇدىرەت سيپاتتارىن بىرىكتىرىپ جىبەرىپ, ولاردى ءبىر عانا اقىل دەپ تانىپ جانە ءتۇپ يەدەگى ءبىر عانا قۇدىرەتتى – عىلىم ءھام راقىمەت دەۋىنىڭ وسىنداي سىرى بار. جانە ناعىز, انىق ادامگەرشىلىك ءىلىمى سانالاتىن جاۋانمارتلىكتى اباي ءتان, دەنە مەن ودان شىعاتىن كۇش-قۋات, قايراتقا قاتىسسىز تەك اقىل مەن جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن اقىل, راقىم, ادىلەت ءۇش قاسيەتىمەن قالىپتاستىرعان. وسىعان سايكەس اباي ادامگەرشىلىك قالىپ پەن قاسيەتتى – قۇداي جولى دەپ تانىتادى: «ەندى بىلىڭىزدەر, پەرزەنتتەر! قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول نيھاياتسىز (ولشەۋسىز) بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكىم جەتپەيدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى, ول تازا مۇسىلمان, تولىق ادام دەلىنەدى. دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭا بولسا, ءوزىڭ نيھاياتلىسىڭ, ول جول قۇدايدىڭ جولى ەمەس. عالامنان جيىلسىن, ماعان قۇيىلسىن, وتىرعان ورنىما اعىپ كەلە بەرسىن دەگەن ول نە دەگەن ىنساپ؟ نە ءتۇرلى بولسا دا, يا دۇنيەڭنەن, يا اقىلىڭنان, يا مالىڭنان عادالات, شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا, ول جول – قۇدانىڭ جولى». ءسويتىپ ادامگەرشىلىك – ادامشىلىق, ادامدىق بولمىسقا جەتكىزەتىن فورما مەن قاسيەت. ال ءتانى مەن دەنەسى – فورما, ادامشىلىق قاسيەتى ارقىلى بولمىسقا اينالاتىن ادامنىڭ العاشقى, باستاپقى ماتەرياسى عانا, ءارى كەتكەندە «ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام» دەيتىن جانۋارلىق جاراتىلىسى عانا. ادامزات ءوز ابىرويىن ارتتىراتىن كەمەلدىلىككە اللادا بار «ورتاق نارسەسى» – اقىلى, عىلىمى, ىزگىلىگىن جەتىلدىرىپ ءجۇرىپ جەتەدى. ال اقىل مەن ىزگىلىكتى بۇرىن-سوڭعى دانالار ادامگەرشىلىك دەپ بىلگەن. ابايداعى اقىل مەن جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر اريستوتەل, ءال-فارابيلەردىڭ تانىمىندا وسى قالپىمەن ينتەللەكتۋالدىق, ويشىلدىق جانە ەتيكالىق, ادامگەرشىلىك قايىرىمدىلىقتار تۇرىندە تانىتىلعان. اباي جىرلاپ جاساعان, قالىپتاستىرعان ادامگەرشىلىك ءىلىمنىڭ وسىنداي ءمان-مازمۇنى مەن توركىن-تەگى بار.
ماقسات ءالىپحان,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ«ابايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
