مۇنداي ارحەتيپتىك مىقتى ادامنىڭ سيپاتتاماسى كوپتەگەن قازىرگى كوشباسشىلارعا ءدال كەلەدى. برازيلياداعى جاير بولسونارو مەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننان باستاپ, رەسەي باسشىسى ۆلاديمير پۋتين مەن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپقا دەيىن. سونداي-اق الەمنىڭ بۇرىش-بۇرىشىنداعى گەوساياسي ماڭىزدى ەلدەردىڭ باسشىلارى دا كىرەدى.
2017 جىلدىڭ باسىنان ترامپ بيلىك تىزگىنىن قولعا العاننان بەرى اقش دەموكراتيانىڭ قۇلدىراعانىن باستان وتكەرىپ, اۆتوريتارلىق كوشباسشىلىققا كۋا بولدى. الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ سوندىقتان امەريكانىڭ جاڭا ليبەرالدى ەمەس باعىتىنىڭ رەفەرەندۋمى اتانباق. اقش-تى اسىرە وڭشىل ەكسترەميزمى قولداپ, ترانساتلانتتىق وداقتاستارىمەن اراداعى سىرتقى ساياساتتى, الەمدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرجاقتى جۇرگىزۋدى قولداعان پرەزيدەنت باسقاردى.
2016 جىلعى حيللاري كلينتوننىڭ كۇتپەگەن جەڭىلىسى سەكىلدى, كەز كەلگەن سايلاۋدا ءتۇرلى ناتيجە تىركەلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن 2020 جىلعى سايلاۋدىڭ اينالاسىندا ءتۇرلى قورقىنىش باسىم. ويتكەنى بۇعان دەيىن مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن نارسەلەر جۇزەگە استى. بۇعان دەيىن ترامپ بىرنەشە رەت جەڭىلگەنىن مويىندامايتىنىن انىق اڭعارتتى. سوندىقتان كوپشىلىك سايلاۋ ناتيجەسى ونىڭ كوڭىلىنەن شىقپاسا, ساياسي «بۋنت» شىعارۋىنان قاۋىپتەنەدى. مۇنداي ستسەناريدىڭ بولۋى دەموكراتيالىق ساياسي اتموسفەرانىڭ جۇيەلى بۇزىلعانىن, ترامپتىڭ امەريكالىق ساياسي مادەنيەتتى اۆتوريتارلى نۇسقاعا قانشالىقتى وزگەرتكەنىن ناقتى كورسەتەدى.
New York Times گازەتىنىڭ كولۋمنيسى روسس دوۋتات سەكىلدى كەي كونسەرۆاتيۆ ساراپشىلار ترامپتى الەۋەتتى تۇلعا رەتىندە سيپاتتاۋدى قالجىڭعا اينالدىرادى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, رەاليتي-شوۋدىڭ بۇرىنعى قاتىسۋشىسى قايتا سايلانىپ جاتسا, ونى امەريكا قوعامىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرۋگە شاماسى كەلمەيتىندەي وتە ءالسىز ءارى كۇلكىلى دەپ ەسەپتەيدى.
رەسەيدەگى پۋتين سەكىلدى تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ليبەرالدى ەمەس رەجىمگە قاراي وتىرىپ, بۇل ساراپشىلار ترامپتىڭ نەنى ىستەمەگەنىنە ءمان بەرەدى. ول وپپوزيتسيالىق مەديا وكىلدەرىن جاۋىپ تاستاعان جوق نەمەسە سوت جۇيەسى مەن باسقا دا ينستيتۋتتاردى تولىقتاي باقىلاۋىنا المادى. ەندەشە, نەدەن قاۋىپتەنۋ كەرەك؟
بىراق بۇل دۇرىس سالىستىرۋ ەمەس. قازىرگى اۆتوريتارلىق كوشباسشىلاردىڭ ءبارى كەزىندە ەركىندىگى مول قوعامدا جۇمىسىن باستاپ, بىرتىندەپ مەملەكەتتى تۇبەگەيلى وزىنە باعىنىشتى ەتكەن. اسىرەسە, XXI عاسىردا ازاتتىقتى دەسپوتيزممەن الماستىرۋدا رەۆوليۋتسيا (نەمەسە اسكەري كوتەرىلىس) ەمەس, ەۆوليۋتسيا ۇلكەن ءرول وينايدى. وعان قوسا, ترامپتىڭ قانداي ارەكەت جاساعانىنا تىڭ كوزبەن قاراماساق, مۇنداي قاۋىپتى ساتكە قالاي جەتكەنىمىزدى تۇسىنە المايمىز. ەگەر ترامپ قايتا سايلانسا, الداعى اپتالاردان, ايلاردان, جىلداردان نە كۇتەتىنىمىزدى دە بىلمەيمىز.
اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ تاريحى ترامپتىڭ ارەكەتتەرىن تۇسىندىرۋگە جەتكىلىكسىز. ونىڭ جىنىستىق قاتىناسقا, سىبايلاستىققا قاتىستى جانجالدارى, يمپيچمەنت جانە Covid-19 پاندەمياسىمەن كۇرەستەگى ءساتسىز ارەكەتى, رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ ساياسي ەليتاسىمەن قارسىلاسۋى ەشقاشان بولعان ەمەس. كەرىسىنشە, ءبىز «جەكە باسقارۋ» اۆتوريتارلىق مودەلىن قاراۋىمىز كەرەك. ياعني بيلىك جەكە ساياسي جانە قارجىلىق مۇددەسىن ۇلتتىق مۇددەدەن جوعارى قوياتىن جەكە ادامنىڭ ماڭىنا شوعىرلانادى. مۇنداي رەجىمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە كاسىبي تاجىريبە مەن بىلىكتىلىك ەمەس, باسشىعا جانە ونىڭ سەرىكتەرىنە عانا ادال بولۋ, ونىڭ جەمقورلىق ارەكەتىنە ارالاسۋ باستى ورىنعا شىعادى.
ساياسي توپتى ۇيرەتۋدەگى ترامپتىڭ تابىسى ءوز پارتياسىنداعى ماڭىزدى ورىنداردى ءوز سەرىكتەرىنە الىپ بەرۋدە نە ولارعا ارناپ جاڭا قىزمەت اشۋدا انىق كورىنەدى. ماسەلەن, ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان, بەنيتو مۋسسوليني اۆتوريتارلى كۇش يەلەنبەستەن بۇرىن وعان نەگىز بولاتىن ىرگەتاس قالاعان ەدى. ترامپتا ۇمتىلىسىن قاناعاتتاندىراتىن مۇنداي ساياسي سۇيرەۋشىسى جوق. بىراق ساناۋلى جىلدىڭ ىشىندە ول رەسپۋبليكالىق پارتيانى ءوزىنىڭ جارناماسىن جاسايتىن تاعى ءبىر مەكەمەگە ءساتتى اينالدىرا ءبىلدى.
رەسپۋبليكالىقتار ءوز كەزەگىندە ترامپتى وزدەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىن جۇزەگە اسىراتىن ساياساتكەر رەتىندە كورەدى (ماسەلەن, اق حريستيانداردىڭ گەگەمونياسىن قورعاۋ, ەكونوميكالىق ماڭىزدى سالالارىن باقىلاماۋ, بايلارعا ارنالعان سالىقتى تومەندەتۋ سەكىلدى). بىراق وسىنداي سەبەپتەرگە قاراماستان, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ترامپقا ارقا سۇيەگەنى سونشالىق, كەلەشەكتە ۇلكەن كونە پارتيانى قايتا قۇرۋدى قالايتىنداي.
وسى سايلاۋ ناۋقانىندا پارتيا ەشقانداي ساياسي الاڭ ۇسىنعان جوق. ونىڭ ورنىنا «پرەزيدەنت دونالد ترامپ پەن ونىڭ اكىمشىلىگىن» قولدا دەگەن بۇلتارىسسىز ماسەلە قويىپ, پارتيا ىشىندە قورقىنىش پەن قاۋىپ اتموسفەراسىن تۋىنداتتى. رەسپۋبليكالىقتار وتە كۇشتى اداممەن بىرگە كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولىپ, ونىڭ قارسىلاستارىن قارالاپ, جىل باسىنداعى يمپيچمەنت سەكىلدى كەز كەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتەن قورعاپ وتىر.
مۇنداي اۆتوريتارلى كوشباسشى مەن سوڭىنان ەرۋشىنىڭ قارىم-قاتىناسى رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ ساياسي مادەنيەتىندە اۋقىمدى وزگەرىستىڭ بولعانىن كورسەتىپ, سايلاۋ ناتيجەسىنە قاراماستان, امەريكالىقتاردى وسىعان كونۋگە ماجبۇرلەيدى. تاياۋدا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكالىق پارتيا قازىرگى تاڭدا اۋىزشا تۇرعىدا دا, ءىس جۇزىندە دە دەموكراتيالىق ۇيىم ەمەس. ۇلىبريتانيانىڭ كونسەرۆاتيۆتىك پارتياسى مەن گەرمانيانىڭ حريستيان دەموكراتتارى پارتياسىنا قاراعاندا, اۆتوريتارلى پارتياعا كوبىرەك ۇقسايدى.
نەگىزىندە, ترامپ كەلگەنگە دەيىن دە رەسپۋبيكالىق پارتيا اسىرە وڭشىل مەديانى قىزۋ قولداپ, وزدەرىنىڭ مىندەتى سانالاتىن دەموكراتيانى قورعاۋ مەن ەكىپارتيالىق باسقارۋ جۇيەسىنەن باس تارتۋعا كوشكەن. بىراق پارتيادا تىيىم سالىنعان ترامپ مۇنداي ەكسترەميستىك ەلەمەنتتەردى ودان سايىن كۇشەيتتى. ترامپتىڭ يناۋگۋراتسياسى وتكەننەن كەيىن بىردەن اقۇيدىڭ اعا كەڭەسشىسى كەلليانن كونۆەي تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا مۇسىلماندارى كوپ ەلدەردەن كەلەتىندەرگە تىيىم سالۋعا قاتىستى «وسىعان ۇيرەنىڭدەر. اقش پرەزيدەنتى ارەكەت پەن اسەردىڭ ادامى. ۋادە بەرىلدى, ورىندالدى. جۇيەنى ءدۇر سىلكىنتتى. ول ەندى باستادى», دەپ جازعان-دى.
ەسكەرتۋسىز جۇزەگە اسىرىلعان ساياحاتتارعا تىيىم سالۋ ەلدى حاوس جاعدايىنا ۇشىراتىپ, قوعامدىق جانە فەدەرالدىق قىزمەتكەرلەرگە رەسپۋبليكالىق پارتيانىڭ تولىق قولداۋىمەن حالقىنا سوعىس جاريالاعانداي اسەر قالدىردى. كەلەسى ءتورت جىل ىشىندە ترامپ جانە ونىڭ سەرىكتەرى يمميگرانت بالالاردى وتباسىلارىنان ءبولىپ, بەيبىت دەمونسترانتتارعا قارسى فەدەرالدىق كۇشتەردى ورنالاستىرىپ, جالعان اقپارات جيناۋ ناۋقانىن جۇرگىزىپ, كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى تارقاتادى نەمەسە جولدان تايدىرادى.
امەريكا ساياساتىنداعى وسىنداي اۆتوريتارلى ارەكەتتى ناقتى تۇسىنگەندە عانا دەموكراتيا ءۇشىن كۇرەس جالعاسپاق. سايلاۋ ناتيجەسىنە قاراماستان, بۇل مىندەت وزگەرمەيدى.
رۋت بەن-گيات,
New York University يتاليا تاريحى عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى
