حالىقتىڭ تاريحي ساناسى, ۇلتتىڭ مەنتاليتەتى, ەگەمەن ەلدىڭ رۋحى, رۋحاني تىنىسى قوعامدىق عىلىمداردىڭ احۋالىنا بايلانىستى بولسا, تاريح, ەل تاريحى – حالىقتانۋدىڭ نەگىزگى ارناسى. الەمدە, ونىڭ مادەني ارنالارىندا تاريحي ولشەم بويىنشا ايتارلىقتاي ماڭىزدى, بىراق, سوعان قاراماستان ادامزات ءۇشىن ءالى دە جۇمباق بولىپ وتىرعان, لايىقتى دەڭگەيدە باعالانباعان قۇندى قۇبىلىستار كوپ. ولار كوبىنە-كوپ تاريح قويناۋىنىڭ شىرعالاڭ قاتپارلارىندا شىرمالىپ, وركەنيەت دامۋىنىڭ سارابدال جولدارىنان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن تىس قالىپ قويدى. تاريح تاعىلىمى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان ساتتە اۋاداي قاجەت. ال تاريح تاعىلىمىن ۇيرەنۋ ءۇشىن كەيبىر العىشارتتار كەرەك.
حالىق ءوزىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنىن ايقىن ءبىلۋى قاجەت. تاۋەلسىز ەلدىڭ مۇددەسىن الەمدىك دەڭگەيدە قورعاۋ ءۇشىن وتكەندى ءبىلىپ, بۇگىنگىنى تالداپ, بولاشاقتى بولجاۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ءومىر مۇددەسىنەن, تاۋەلسىز مەملەكەت مۇددەسىنەن تۋىندايدى. مەملەكەتتىلىكتى تۇعىرلى ەتۋ ۇرپاقتىڭ وتان الدىنداعى باستى پارىزى دەسەك, وتانسۇيگىش ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ارقىلى عانا مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, نىعايتامىز. ال ۇرپاقتى وتانسۇيگىش, پاتريوت ەتىپ تاربيەلەيتىن ۇلتتىڭ تاريحي ساناسى. دانالىق تاريحى – ۇلتتى تاربيەلەيتىن قۋاتتى قۇرال دەسەك, ادام ءومىرىنىڭ ءمانى كەيىنگى تولقىنعا وزىندىك ءىز قالدىرۋمەن ولشەنەدى. سول سالىنعان سۇرلەۋدىڭ قالپىنا قاراي تاريح قويناۋىنان كەلە جاتقان ۇلت بولمىسى زامان تالابىنا ساي قارۋلانىپ, كەلەر ۇرپاققا امانات رەتىندە بەرىلەدى.
قازاق ۇلتى دا ۇلت بولىپ قالىپتاسقان ۋاقىتتان بەرى وزىندىك ماندەگى ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, ەلدىك ساناسىن بەكىتىپ, وزىندىك دەربەس ساياساتىن جۇرگىزە ءبىلدى. سانا ەركىندىگى ۇلتتىق رۋحتىڭ ورىستەۋىنە جاعداي جاسادى, جاس ۇرپاقتىڭ وتانشىلدىق كەلبەتىن كۇشەيتتى, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتشىل ساناسىن نىعايتتى.
كەڭەستىك ۇلگىدەگى توتاليتارلىق قوعام تۇسىندا بارلىعىمىزعا ءمالىم سەبەپتەرمەن ۇلت تاريحىنىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق نەگىزدەرى بۇرمالانىپ, سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق سانا, تاريحي تانىم ماسەلەسىندە داعدارىس, بۇرمالاۋشىلىق ورىن الدى. ال تاريحپەن ۇلت تاربيەلەنەدى.
تاريح مىندەتى وتكەن زامان بەينەسىن, ونداعى ءتۇرلى وقيعالاردى شىندىق جۇزىمەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋ. تاريحي فاكتىلەر وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىندىگى ءسوزسىز. تاريحتىڭ باستى مىندەتى, ۇلتتى, ودان كەيىن جاس ۇرپاقتى تاريح بەسىگىندە تاربيەلەۋ. ۇلتتىڭ وتانشىلدىق, ۇلتجاندىلىق ساناسىن وياتۋ تاريحي تانىم ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى ورايدا, وتاندىق تاريح عىلىمى الدىندا ۇلان-عايىر مىندەتتەردىڭ تۇرعانىن كورەمىز. 1995 جىلى اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, وندا تاريح عىلىمىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ايقىندالعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا تاريح عىلىمى الدىندا تۇرعان ۇلان-عايىر مىندەتتەردى شەشىپ, نەگىزگى باسىمدىقتارىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە. ءىرى كونتسەپتۋالدىق تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزى جاسالدى دا. ۇلتتىق تاريح – قازاقستان تاريحىنىڭ نەگىزگى وزەگى رەتىندە حالقىنىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرەگەيلەنۋىنىڭ نەگىزى بولۋى شارت. ەلدىڭ ەلدىك سانامەن تاربيەلەنۋى ماڭىزدى ماسەلە دەسەك, ەلدىك سانا – ۇلتتىق رۋحتىڭ وزەگى.
ۇلتتىق رۋح ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتەدى. ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەن سايىن ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ, دانالىق پەن ىزگىلىكتىڭ, وتانشىلدىقتىڭ ۇلگىلەرىن ءجيى كەزدەستىرەمىز. ۇلتتىق رۋحى بيىك مەملەكەت, ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاي بىلگەن مەملەكەت وزگەلەرگە ءوزىن مويىنداتىپ, الەمدىك وركەنيەتتەن وزىنە ءتيىستى ورىندى يەلەنەدى. ال وتان تاريحىنان وتانشىلدىقتىڭ, ۇلتجاندىلىقتىڭ, ۇلتتىق رۋحتىڭ لەبى ەسەدى.
جاڭا مىڭجىلدىققا قازاقستان تاۋەلسىز, دەربەس مەملەكەت بولىپ قادام باستى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيە وزگەردى. قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ, بۇۇ-نىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى بولىپ, ءوز ەگەمەندىگىن زاڭ جۇزىندە دە, ءىس جۇزىندە دە دۇنيە جۇزىنە تەگىس مويىنداتتى. ياعني دۇنيە ءجۇزى كارتاسىندا قازاقستان اتتى ءوز بيلىگى وزىندە, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ جاس مەملەكەت پايدا بولدى. قازاق حالقى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتى قۇرۋشى نەگىزگى ۇلت. الەمدە ءۇش مىڭعا تارتا ۇلت, حالىق بار, ال مەملەكەتتەر سانى 226 عانا. دەمەك, ساياسي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, مەملەكەت قۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
الەمدەگى ەڭ وزىق دامىعان ەلدەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – ولاردىڭ وركەنيەت كوشىندە وزىندىك بەت-بەينەسىن, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ساقتاۋى. قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق وزەگى, ۇلتتىق ۇيىسۋىنىڭ نەگىزى, سان عاسىرلىق تاريحىن بۇگىنگە جەتكىزۋشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇگىنگى ۇلتتى جاڭعىرۋدىڭ دا باستاۋى – ءتىلى مەن تاريحى.
قازاقستان قوعامىندا بولىپ جاتقان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءمانىن دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن رەفورمالاردى ناتيجەلى ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە جاڭا تانىم جۇيەسى نەگىزدەلدى. ونداعى ماقسات ەل تاۋەلسىزدىگىن جان-جاقتى نىعايتۋ. اسىرەسە, مەملەكەتتىك رۋحتىڭ, وتانشىلدىقتىڭ كۇشەيۋى, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن قوعامنىڭ توپتاسۋى تاۋەلسىز مەملەكەتتى نىعايتا تۇسەتىندىگى انىق. سەبەبى وي مەن تانىم تۇزەلمەي, ءىس تۇزەلمەيدى. تاۋەلسىزدىك تانىمى تاۋەلسىزدىكتى قورعاي بىلۋگە, ەلدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىمەن قاتار ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە سۇيەنەدى. ياعني تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك بولسا, ونى شايقالتپاي ساقتاپ قالۋعا سونشالىقتى كۇش-جىگەر قاجەت.
تاۋەلسىزدىك اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى اڭساپ جەتكەن ارمان-ماقساتىنىڭ ايعاعى. ارعى زامانداعى ساق, ءۇيسىن, عۇن, تۇركىلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەشەگى قازاق ەلىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن كەرەي مەن جانىبەك, بوساعاسىن بەكىتكەن اتاقتى قاسىم, حاقنازار, تاۋەكەل, جاڭگىر, ەسىم, قازاق مەملەكەتتىگىن كەمەلىنە كەلتىرىپ, ەلدىگىن ەسەلەگەن ءاز تاۋكە, ەل باسىنا كۇن تۋىپ,«اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا» ۇشىراپ, تاريح ساحناسىنان جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تۋعاندا ايبىندى ەلدىڭ ايدىندى باسشىسى ابىلاي بيلىكتى, دانالىقتى, قاھارمان حالىق كۇشىن بىرىكتىردى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزەڭدە ۇلتتىق سانا قالىپتاستى. تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى», ۇلىتاۋدا ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى قول قويعان «تاڭبالى تاس» شىن مانىندە قازاقتىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى بولدى. قازاق بۇكىلحالىقتىق مۇددەنى تۇسىنەر – ىرگەلى ۇلت ساناتىنا وسىلاي جەتتى. تاڭبالى تاستاعى قازاق رۋلارىنىڭ تاڭباسى دالا رۋلارىنىڭ بىرلىك ءپاتۋاسىنا ايعاق, تۇتاستىعىنا بەلگى, انت بەرىپ اۋىز بىرىكتىرگەن ورنى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق رۋلارىنىڭ ەرتە زاماندا-اق بىرىگە باستاعانى, ەل بولىپ توپتاسىپ, باس قۇراعانىن كورسەتەدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ ءبىر كۇندە ورنامايتىنى جانە ونى ءبىر عانا ۇرپاق قۇرۋى مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. قازاق مەملەكەتتىگىن قۇرۋعا سان ۇرپاقتىڭ, سان عاسىرلىق عۇمىرى مەن كۇش-جىگەرى كەتتى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اتا تاريحىمىز بەن مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى ىجداعاتتىلىقپەن قايتا زەرتتەۋگە كىرىستىك. ازاتتىقپەن كەلگەن شىعارماشىلىق بوستاندىق تاريح عىلىمىندا دا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشتى. ويتكەنى, تاريح عىلىم مەن ءپان رەتىندە اسا ماڭىزدى ءبىلىم سالاسىنا جاتادى. بۇگىنگى جاس ۇرپاق ءوز ەلىنىڭ, جەرىنىڭ, اتا-بابالارىنىڭ تاريحىن جەتە ءبىلۋى جانە ونىڭ جاقسىسىنان ۇيرەنىپ, جامانىنان جيرەنىپ قورىتىندى جاساۋى كەرەك. تاريحىمىزدى تەرەڭنەن تانۋ, ونى وقىتۋدى دۇرىس جولعا قويۋ ماسەلەسىندە الدىمىزدا تۇرعان, اتقارىلۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر دە اۋقىمدى. تاۋەلسىزدىكتى قۇرمەتتەۋ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتى بولا ءبىلۋ, ونىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن ءتۇسىنۋدىڭ ايقىن جولى ءوز حالقىڭنىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىن بىلۋگە, قۇرمەتتەۋگە بارىپ تىرەلەدى.
وسى ورايدا, قازاق تاريحىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى شەشىلگەن, ابىلايدىڭ اق ورداسى قونعان اقمولا-كوكشەتاۋداي تاريحى باي ولكە تاريحىن جەتە زەرتتەمەيىنشە, قازىرگى قازاقستاننىڭ تولىق تاريحىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. سولتۇستىك ءوڭىر, ونىڭ حح عاسىرداعى تاريحى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا, تەرريتوريالىق تۇتاستىعى تاريحىنا قاتىستى وقيعالاردا كورنەكتى ءرول اتقارعان. اسىرەسە ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ تاريحى جاڭا پايىمداۋلاردى قاجەت ەتەدى, ويتكەنى بۇل وڭىردە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ كەزەڭدەرىنە بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ كەيبىر قىرلارى ءالى دە تولىقتاي اشىلعان جوق. مىسالى, بۇگىنگى تاڭداعى ءوڭىر تاريحىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە ءبىزدىڭ وڭىردە ورىن العان پوليەتنوستىق ۇدەرىستەرگە ءتيىستى تالداۋلار جاسالىنباي كەلەدى.
جەر تاريحى – ەل تاريحى دەسەك, قازىرگىدەي ءتۇرلى گەوساياسي قاتەرلەر تونگەن زاماندا جەر-سۋدىڭ تاريحي اتاۋلارىن قايتارىپ, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى باعىتتا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى-عالىمدارى بىرقاتار جۇمىستار اتقارۋدا. بۇل جۇمىستار ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وبلىس اكىمشىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى اتتى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇمىسىن جۇرگىزۋدى جولعا قويسا. ولكەدەگى گەوگرافيالىق اتاۋلار تۇرعىلىقتى جەر, كوشە, سكۆەر, ساياباق, وزەن, كولدەردىڭ اتتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. سونىمەن قاتار تاريحشى عالىمداردىڭ ولكە تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلسە, قازىرگىدەي جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ءارتۇرلى باعىتتاعى پىكىرلەردىڭ الدىن الۋ شارالارى بويىنشا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلار ەدى. جانە بۇل جۇمىستار جۇيەلى تۇردە ءبىر ورتالىقتان باسقارىلسا ناتيجەلى بولار ەدى.
ۇلتتىق تاريحتى ءوزىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن, تاريحتى ۇلتتىق سانانى, ۇلتتىق تانىمدى قايتا قالىپتاستىرۋ قۇرالىنا اينالدىراتىن بولساق, بۇل ماسەلەلەرگە ءجىتى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ساياسي جانە مادەني-رۋحاني سالاداعى بۇگىنگىنىڭ شەشىلمەي جاتقان كوپتەگەن پروبلەمالارىنىڭ ءتۇپ- تامىرلارى وسى كەزەڭدەردە جاتقاندىعى كۇمانسىز.
بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ونىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىنە ساي حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن قايتا قالىپتاستىرۋ ەلدىڭ ايقىن كەلەشەگى مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا تاريح عىلىمىنىڭ اتقارار ءرولى دە, كوتەرەر جۇگى دە اۋىر, ەلدىڭ ۇلتتىق نىشانىن, تاريحي ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن ساقتاپ, كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگى زور. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتەر ماسەلەلەر كوبەيدى, سولاردىڭ نەگىزگىسى بولىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس حالقىنىڭ ورتاق مۇددەسى بەكىدى. ول مۇددە – تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىگىن باياندى ەتۋ بولىپ تابىلادى. تاريح – تاۋەلسىزدىك تىرەگى. تاۋەلسىزدىك جولى – كۇرەس جولى. تاريحقا تاعزىم – وتانشىلدىقتىڭ, ۇلتجاندىلىقتىڭ بەلگىسى.
ۇلتتىق تاريحىمىز ۇلتتىق ماقتانىشتى كۇشەيتۋدىڭ, وتانشىلدىقتى, ەلجاندىلىقتى ارتتىرۋدىڭ قۋاتتى تەتىگى. ال وتانشىلدىق سەزىم ۇلى ىستەردىڭ باستاۋى. سوندىقتان بولاشاق ۇرپاقتى جاسامپازدىققا ۇيرەتۋ پارىز, ال جاسامپازدىق ءبىلىم مەن ونەر ارقىلى كەلەدى. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى مەملەكەتىمىزدى العا قاراي لايىقتى الىپ جۇرە الاتىن ءبىلىمدى ءارى دارىندى ۇرپاق دەگەن سەنىمدەمىن.
اقبوتا بەكسەيىتوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
