رۋحانيات • 30 قازان، 2020

اسىل اعانى ارداقتايىق

163 رەت كورسەتىلدى

كەشە مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاعان ءبىر توپ سەناتور ۇكىمەت باسشى­سىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.

ۇكىمەت كەلەسى جىلى اتقارى­لاتىن سان ءتۇرلى اتاۋلى داتالار مەن مەرەيتويلاردىڭ تىزبەسىن بەكىتكەن كەزدە، تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان باستاپ كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلتتىق زاڭنامامىز­دىڭ قالىپتاسىپ، دامۋىنا ورا­سان زور ۇلەس قوسقان، كوزى تىرىسىندە-اق اڭىزعا اينالعان، ەلىمىزدەگى بارلىق زاڭگەرلەردىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى، ساتباەۆ تاربيەلەگەن عالىمدار شوعىرىنىڭ ەڭسەلى تۇلعاسى، ءومىر بويى ارىنا داق تۇسپەي وتكەن ارداقتى اسىل اعامىز سالىق زيمانوۆتىڭ ەسىمى ەلەنبەي قالىپتى.

شىن مانىندە، بۇل – ىڭعاي­سىزداۋ وقيعا. ويتكەنى كەلەسى جىلى ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىل­دىعىن اتاپ وتەمىز. اتالعان مەجە – ءبىر ازاماتتىڭ اقىل توقتا­تىپ قانا قويماي، ناعىز وردا بۇزاتىن ۇلكەن مولشەرلى جاسى. مىنە، وسىنداي جاسقا كەلگەن ەلىمىزدى بارىن باعالاي المايتىن «جاس بالا» دەۋ قيىن. سوندىقتان ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءوز قولىمەن نى­عايت­قان، ءبىلىم-بىلىگىمەن مولايت­قان، قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرعان، عىلىمي مۇراسى­مەن عانا ەمەس، بارشا ءىس-ارەكەتى، بولمىس-بىتىمىمەن ۇلگى-ونەگە بولعان سالىق زيمانوۆ سياقتى ءبىرتۋار ازاماتتاردى ارداقتاۋدان باستالعانى دۇرىس.

ونىڭ ۇستىنە، كەلەسى جىلدىڭ اقپان ايىندا سالىق زيمانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد دەپۋتاتتىق ساۋالدا وسىنىڭ ءبارىن قاداپ تۇرىپ ايتتى.

«سالىق زيمانوۆ – ارىپتەستەرى كوزى تىرىسىندە-اق «زاڭ عىلىمىنىڭ پاتريارحى» دەپ باعالاعان تۇلعا. ول 1961 جىلى ماسكەۋدە دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان­نان كەيىنگى بار عۇمىرىن قازاق­ستاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋى­نا ارنادى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە پراۆو ينستيتۋتتارىن باسقارىپ، مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ، 30-دان استام عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن دايارلادى. ونىڭ شاكىرتتەرى قازاقستاندا عانا ەمەس، تمد ەل­دەرىندە كوپتەپ سانالادى. مەم­لەكەت تەورياسى مەن تاريحى، سايا­سي جانە قۇقىقتىق ىلىمدەر تاري­حى، كونستيتۋتسيالىق قۇقىق، قازاق­تىڭ اتا زاڭدارى جانە زاڭ عى­لى­مى­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ار­نال­عان كوپتەگەن مونوگرافيا مەن عىلىمي ەڭبەك جازىپ، سوڭىنا 10 تومدىق مول عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇرا قالدىردى»، دەدى سەناتور.

شىن مانىندە، سالىق زيمانوۆ تاربيەلەگەن شاكىرتتەردىڭ الدى جوعارعى سوت، باس پروكۋراتۋرا، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە جانە تاعى باسقا وبلىستىق، اۋداندىق دەڭگەيدەگى بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۇزاق جىلدار ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىن، باس پروكۋراتۋراسىن باسقارعان، سەنات توراعاسى بولعان قايرات ابدىرازاق ۇلى ءمامي جانە وسى دەپۋتاتتىق ساۋالدى جولداپ وتىرعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ وزدەرى دە زيمانوۆتىڭ شاكىرتتەرى ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانىشپەن ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇر.

قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىندە اشىلعان زاڭ فاكۋلتەتى ەلىمىز بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەرلەر دايارلايتىن ەڭ العاشقى جانە سول كەزدەگى جالعىز ورتالىق بولاتىن. سالىق زيمانوۆ سونىڭ دەكانى رەتىندە فاكۋلتەتتىڭ وقۋ باعدارلامالارىن جاساپ، كافەدرالارىن اشىپ، ونداعى پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار قۇرامىن دا تاربيەلەدى. سوندىقتان اكادەميك زيمانوۆتى قازاقستانداعى بۇكىل زاڭگەرلەر دايارلاۋ ءىسىنىڭ باس­تاۋىندا تۇرعان ۇلاعاتتى ۇستاز دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ول بۇدان كەيىنگى ءومىرىن عىلىم اكادەمياسىندا وتكىزدى. اكادە­ميا تورالقاسىنىڭ باس عالىم-حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ۇزاق جىلدار بويى عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىن باسقاردى. ول كەزدە كورشى قىرعىزستاندا جانە تاعى باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا زاڭ عىلىمىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەس بولعان جوق. سوندىقتان تمد ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندەگى جاس عالىمدار سالىق زيمانوۆتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كوردى. ونىڭ جەتەك­شىلىگىمەن دوكتورلىق، كان­دي­داتتىق ديسسەرتاتسيالارىن قور­عادى. ولار دا جاس مولشەرى جاعى­نان قازىر ناعىز كەمەلىنە كەلگەن ءىس باسىنداعى ازاماتتار.

سالىق زيمانوۆ، راسىمەن-اق، كوزى تىرىسىندە «قازاق زاڭ عىلى­مىنىڭ پاتريارحى» دەگەن بەيرەسمي قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. ونىڭ ەسىمىن ارىپتەس ىنىلەرى، اكادەميكتەر مۇرات ءتاجى-مۇرات ۇلى بايماحانوۆ، سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ، قايرات ساپارعالي ۇلى ساپارعاليەۆ، ءابدۋالي ەرەن ۇلى ەرەنوۆتەر ءاردايىم زور قۇرمەتپەن اتاپ ءوتتى.

كوزىقاراقتى جۇرت عۇلاما عالىم، اكادەميك ماناش قوزى­باەۆ­تىڭ «وسى جۇرت زيمانوۆتى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن ەسسەسىن ۇمىتا قويعان جوق. ماناش قاباش ۇلى وسى ەسسەسىندە زيمانوۆ تۋرالى ەگىلىپ تە، توگىلىپ تە جازدى-اۋ.

دەپۋتاتتىق ساۋالدا اكادەميك­تىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىنە دە باسا ءمان بەرىلگەن.

«سالىق زيمانوۆ 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ، كوميتەت توراعاسى ءارى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق كسر-ءىنىڭ «مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسىن دايىنداعان دەپۋتاتتىق كوميس­سيانىڭ باسشىسى بولدى. كەيىن، 1991 جىلى 14-16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىل­داۋ بارىسىندا 2 كۇن ايتىس-تارتىسقا ءتۇسىپ، ماسەلە تىعىرىققا تىرەلگەندە تاعى دا كەلىسىم كو­ميس­سياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ، ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن كۇللى الەمگە تانىتقان تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا زاڭگەر دەپۋتات رەتىندە زور ۇلەس قوستى. ونىڭ سول كەزدە سويلەگەن سوزدەرى مەن تەگەۋرىندى پىكىرلەرى پارلامەنت مۇراعاتىندا سايراپ تۇر. ول 1994 جىلى جوعارعى كەڭەسكە ەكىنشى مارتە دەپۋتات رەتىندە سايلانىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ بارىنە دەرلىك ابىز اقساقال رەتىندە بەلسەنە ارالاستى. سەنات پەن ءماجىلىس توراعالارى، پرەمەر-مينيستر جانە رەسپۋبليكالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنا ۇدايى ءوزىنىڭ تولىمدى ۇسىنىس، تاعىلىمدى پىكىرلەرىن جولداپ وتىردى. ەلباسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمالارىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتتى»، دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەر جايت، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 70 جىل­دىق مەرەيتويىندا، الەمنىڭ التى بىردەي مەملەكەت باسشىسى قاتىس­قان ءىس-شارا كەزىن­دە ەل اعاسى رەتىن­دە بۇكىل حالىق­تىڭ اتىنان ەل­با­سىنا باتا بەرگەن دە سالىق زيمانوۆ اعامىز بولاتىن.

شىندىعىندا، كونستيتۋتسيا­مىزدان باستاپ، بارلىق زاڭنا­مالىق اكتىلەرىمىزگە جول اشقان قۇجات 1990 جىلى 25 قازاندا قا­بىل­دانعان «مەملەكەتتىك ەگە­مەن­دىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا بول­دى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ كۇي­رەپ، ونىڭ ورنىنا جاڭا، جاس مەملەكەتتەر ەندى عانا بوي كوتەرىپ كەلە جاتقان كەزەڭ بولاتىن.

تاۋەلسىزدىك بىزگە بىردەن كەلە قالعان جوق. ودان بۇرىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا الدىمەن ءوزىنىڭ ەگەمەن ەل ەكەنىن جاريالادى. ءدال وسى قادام قازاقستان سياقتى كوپۇلتتى ەلدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە تۋرا باستاعان داڭعىل جول بولدى. اتالعان قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا جوعارعى كەڭەستە باسىم بولىگى كەشەگى قىپ-قىزىل كوم­مۋنيس­تەردەن تۇراتىن، سىرت­قى كۇش­تەردىڭ ايتاقتاۋى مەن ايعا­يى­نا قوسىلىپ، دەلەبەسى قوزىپ كەتە­تىن الۋان ءتۇرلى، ارام پيعىلدى توپتار بولدى. ولاردىڭ مىسىن باسىپ، قيتۇرقى سۇراقتارى مەن قيعاش ۇسىنىستارىن قيسىنعا كەلتىرىپ، كەرەك كەزىندە تويتارىس تا بەرگەن تۇلعا جوعارعى كەڭەس ءوز قولىمەن قۇرعان كەلىسىم كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى تاعى سول اكادەميك سالىق زيمانوۆ اعامىز بولعان. بۇل تۋرالى زيمانوۆ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ تالاي رەت تامسانا جازعانى دا بەلگىلى.

سالىق زيمانوۆ ۇلتتىق زاڭ­نا­ما­مىزعا كەسەك كىرپىش بولىپ قالانعان كوپتەگەن زاڭ اكتىسىنىڭ اۆتورى، ونى قابىلداۋ بارىسىندا ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەنگىزگەن دەپۋتات رەتىندە وتاندىق زاڭ شىعا­رۋ قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنى بۇگىنگى دەپۋ­تات­تاردىڭ ۇمىتپاي، ءادىل باعاسىن بەرىپ وتىرۋىن ۇلكەندى سىيلاۋ ءارى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەپ بىلەمىز.

دەپۋتاتتىق ساۋالدا سالىق زي­مانوۆتىڭ قاھارماندىعى تۋرالى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.

«اكادەميك سالىق زيمانوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، مايدان دالاسىندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن قاھارمان. ول سوعىس كەزىندە-اق كوپتەگەن وردەن، مەدالدارمەن، سونىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنا بەرىلەتىن «التىن جۇلدىز» بەن لەنين وردەنىنەن كەيىنگى ۇل­كەن ماراپات – ء«ى دارەجەلى وتان سو­عى­سى» وردەنىمەن ماراپات­تال­دى. جاھاندىق سوعىستى داڭق­تى قولباسشى، مارشال ك.ك.رو­كوس­­سوۆسكي باسقارعان 2-بەلورۋس مايدانى قۇرامىنداعى 6-مەحا­ني­كالاندىرىلعان كورپۋستىڭ 615-مي­نومەنتتى پولك كومانديرى رەتىن­دە اڭىزعا اينالعان باتىر باۋىر­جان مومىش ۇلىمەن بىر­دەي اسكەري شەندە – پولكوۆنيك دارە­جەسىندە اياقتادى»، دەگەن مۇح­تار قۇل-مۇحاممەد مايدانگەر زيمانوۆتىڭ ەلگە تەك 1946 جىلى عانا ورالعانىن جەتكىزدى.

ءيا، ءبىز بيىل ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىل­دىعىن اتاپ وتتىك. وسى مەرەي­لى داتاعا قاتىستى ءتۇرلى كەرە­عار پىكىر ايتىلعانى بەل­گىلى. دەگەنمەن 1 ميلليوننان استام قازاقستاندىق مايدانعا شاقى­رىلعانىن، ولاردىڭ جارتىسى ۇرىس دالاسىندا قازا تاپقانىن ەسكەرىپ، سولاردىڭ رۋحىن سىيلاۋ ءۇشىن ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان ارداگەر ازاماتتارىمىزدى ءار­دايىم قۇرمەت تۇتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇل رەسەيدىڭ عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ دا ۇلى جەڭىسى ەكەنى داۋسىز.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاق­تىڭ ەرلىگى مەن باتىرلىعىنىڭ داڭقى اسپانداي ءتۇستى. بىزدەن ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ، نۇركەن ءابدىروۆ، سۇلتان بايماعامبەتوۆ سياق­تى ەرلىكتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كور­سەتكەن ەرلەر، ءاليا مەن مان­شۇك سياقتى قاھارمان قىزدار، باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى اتى اڭىزعا اينالعان قولباسشىلار شىقتى. وسى قاتارعا ەشبىر اسىرە­لەۋسىز سالىق زيمانوۆتى دا قو­سۋ­عا ابدەن بولادى. ساۋالدا ايتىلعانداي، ول سوعىستى باۋىر­جان مومىش ۇلىمەن بىردەي اسكەري دارەجەدە – پولكوۆنيك شەنىندە اياقتاپ، پولك باسقاردى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقتان شىققان جال­عىز گەنەرال بولدى. ول – سابىر راحيموۆ. ونىڭ وزبەكستاندا تۋعانى ءۇشىن ەكى حالىققا ورتاق باتىر رەتىندە قاراستىرى­لىپ كەلگەنىن دە جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان سول تۇستا پولكوۆنيك شەنىندە پولك، ديۆي­زيا باسقارعان قازاقتاردىڭ مارتە­بەسى ودان ەش كەم ەمەس ەدى. ولار­دىڭ ءوزى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. سول قاتاردان سالىق زيمانوۆ­تىڭ ەرەن تۇلعاسىن كورۋگە بولادى. دەمەك ۇلى وتان سوعىسىندا ەسىمىن التىن ارىپپەن جازعان، قولباسشىلىق تاكتيكاسى بار­لىق اسكەري وقۋلىقتارعا ەنگەن ك.ك.روكوسسوۆسكيدىڭ تىكەلەي باس­شى­لىعىمەن شايقاسقان ناعىز باتىرىمىز دا سالىق اعامىز بولىپ شىقتى.

تابيعاتىنان سابىرلى، سال­ماقتى، اسىرا ماقتاۋ، ماداق­تاۋدى ۇناتپايتىن اعامىز بۇل تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيتىن. سوندىقتان وسى مالىمەتتەردى كوپ ادامدار بىلمەۋى دە مۇمكىن. بىراق ساۋالدا كورسەتىلگەن بۇلتارتپايتىن دەرەكتەر سالىق زيمانوۆتىڭ جاي ارداگەر ەمەس، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ناعىز قاھارمانى، باتىرى ەكەنىن كورسەتەدى. وعان مايدان دالاسىندا ءجۇرىپ العان ماراپاتتارى مەن اسكەري ناگرادالارى دا ايقىن دالەل بولا الادى.

«اعا بۋىن وكىلدەرى قاھارمان سالىق زيمانوۆتىڭ ازاتتىعى­مىز­عا جارقىن جول اشقان جەلتوق­سان كوتەرىلىسىنەن كەيىن زيالى قاۋىمنىڭ ەرىك-جىگەرىن باسۋ ءۇشىن 1986 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىن­دا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا كەلگەن م.س.سولومەنتسەۆ پەن گ.ۆ.كولبيننىڭ الدىندا اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان اقساراعات سوزدەرىن دە ۇمىتقان جوق»، دەدى سەناتور ءوز ساۋالىندا.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءومىر بويى قايتپاس قايسارلىعىنان، پرينتسيپشىلدىگىنەن جازباعان سالىق زيمانوۆ بارشا قازاقتىڭ قابىر­عاسىن قايىستىرعان قاھار­لى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە دە ماسكەۋدەن جەدەل جەتكەن سول كەزدەگى كوكپ ورتالىق كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى سۇرقاي سولو­مەنتسەۆ پەن «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي» كولبيننىڭ الدىندا قاسقايا قارسى ءسوز سويلەپ، جاستارى­مىزدىڭ ءىس-ارەكەتىن قورعاپ قانا قويماي، ونى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن ازامات ەكەنىن ۇمىت­پاعان ءجون.

بۇگىندە ءبىر كەزدەرى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جازىقسىز جاس ۇلانداردى سوتتاۋعا، جازالاۋعا، قۋدالاۋعا اتسالىسقاندار اراسىندا وزدەرىن باتىر رەتىندە ناسيحاتتاپ جۇرگەندەر بار. ال ناعىز باتىر – سالىق زيمانوۆ، سافۋان شايمەردەنوۆ جانە جۇبان مول­داعاليەۆ سياقتى اعالارىمىز. مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.

«وسىعان وراي، اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن: قاھارمان عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ار­نال­عان حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسيا، تا­نىمدىق-تاعى­لىمدىق شارالار وتكىزۋ، ەسىمىن اتىراۋ مەن الماتى قالا­لارىنىڭ كوشەلەرىنە جانە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى جاڭا­دان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ بىرى­نە بەرۋ، تۋعان جەرىندە ەڭسەلى ەس­كەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى سۇرايمىز»، دەلىن­گەن ساۋالدا.

دەپۋتاتتىق ساۋالداردى كۇندە تىڭداپ ءجۇرمىز عوي. ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى باسشىلار­دىڭ وزدەرى ابدەن شەشۋگە بولاتىن ماسەلەلەردى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە شىعارىپ، دابىرا ەتىپ كوتەرەتىندەرى دە جەتكىلىكتى. ال ۇلتتىق رۋحقا دەم بەرەتىن، بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى اعالاردىڭ ادال جولىمەن تاربيەلەيتىن، وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەتەتىن مۇنداي ساۋالدار جيىرەك جولدانسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سالىق زيمانوۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن وشپەس ەرلىگى ءبىزدى وسىعان شاقىرادى.

ايتا كەتەيىك، دەپۋتاتتىق ساۋالعا ءۇش كوميتەت توراعاسى، ءۇش گەنەرال جانە ءۇش اكادەميك قول قويعان.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار