ۇكىمەت كەلەسى جىلى اتقارىلاتىن سان ءتۇرلى اتاۋلى داتالار مەن مەرەيتويلاردىڭ تىزبەسىن بەكىتكەن كەزدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان باستاپ كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلتتىق زاڭنامامىزدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان, كوزى تىرىسىندە-اق اڭىزعا اينالعان, ەلىمىزدەگى بارلىق زاڭگەرلەردىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى, ساتباەۆ تاربيەلەگەن عالىمدار شوعىرىنىڭ ەڭسەلى تۇلعاسى, ءومىر بويى ارىنا داق تۇسپەي وتكەن ارداقتى اسىل اعامىز سالىق زيمانوۆتىڭ ەسىمى ەلەنبەي قالىپتى.
شىن مانىندە, بۇل – ىڭعايسىزداۋ وقيعا. ويتكەنى كەلەسى جىلى ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. اتالعان مەجە – ءبىر ازاماتتىڭ اقىل توقتاتىپ قانا قويماي, ناعىز وردا بۇزاتىن ۇلكەن مولشەرلى جاسى. مىنە, وسىنداي جاسقا كەلگەن ەلىمىزدى بارىن باعالاي المايتىن «جاس بالا» دەۋ قيىن. سوندىقتان ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءوز قولىمەن نىعايتقان, ءبىلىم-بىلىگىمەن مولايتقان, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرعان, عىلىمي مۇراسىمەن عانا ەمەس, بارشا ءىس-ارەكەتى, بولمىس-بىتىمىمەن ۇلگى-ونەگە بولعان سالىق زيمانوۆ سياقتى ءبىرتۋار ازاماتتاردى ارداقتاۋدان باستالعانى دۇرىس.
ونىڭ ۇستىنە, كەلەسى جىلدىڭ اقپان ايىندا سالىق زيمانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد دەپۋتاتتىق ساۋالدا وسىنىڭ ءبارىن قاداپ تۇرىپ ايتتى.
«سالىق زيمانوۆ – ارىپتەستەرى كوزى تىرىسىندە-اق «زاڭ عىلىمىنىڭ پاتريارحى» دەپ باعالاعان تۇلعا. ول 1961 جىلى ماسكەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاننان كەيىنگى بار عۇمىرىن قازاقستاندىق زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا ارنادى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە پراۆو ينستيتۋتتارىن باسقارىپ, مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ, 30-دان استام عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن دايارلادى. ونىڭ شاكىرتتەرى قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە كوپتەپ سانالادى. مەملەكەت تەورياسى مەن تاريحى, ساياسي جانە قۇقىقتىق ىلىمدەر تاريحى, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق, قازاقتىڭ اتا زاڭدارى جانە زاڭ عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان كوپتەگەن مونوگرافيا مەن عىلىمي ەڭبەك جازىپ, سوڭىنا 10 تومدىق مول عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇرا قالدىردى», دەدى سەناتور.
شىن مانىندە, سالىق زيمانوۆ تاربيەلەگەن شاكىرتتەردىڭ الدى جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە جانە تاعى باسقا وبلىستىق, اۋداندىق دەڭگەيدەگى بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۇزاق جىلدار ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىن, باس پروكۋراتۋراسىن باسقارعان, سەنات توراعاسى بولعان قايرات ابدىرازاق ۇلى ءمامي جانە وسى دەپۋتاتتىق ساۋالدى جولداپ وتىرعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ وزدەرى دە زيمانوۆتىڭ شاكىرتتەرى ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانىشپەن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر.
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان زاڭ فاكۋلتەتى ەلىمىز بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەرلەر دايارلايتىن ەڭ العاشقى جانە سول كەزدەگى جالعىز ورتالىق بولاتىن. سالىق زيمانوۆ سونىڭ دەكانى رەتىندە فاكۋلتەتتىڭ وقۋ باعدارلامالارىن جاساپ, كافەدرالارىن اشىپ, ونداعى پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار قۇرامىن دا تاربيەلەدى. سوندىقتان اكادەميك زيمانوۆتى قازاقستانداعى بۇكىل زاڭگەرلەر دايارلاۋ ءىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلاعاتتى ۇستاز دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ول بۇدان كەيىنگى ءومىرىن عىلىم اكادەمياسىندا وتكىزدى. اكادەميا تورالقاسىنىڭ باس عالىم-حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ۇزاق جىلدار بويى عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىن باسقاردى. ول كەزدە كورشى قىرعىزستاندا جانە تاعى باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا زاڭ عىلىمىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەس بولعان جوق. سوندىقتان تمد ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندەگى جاس عالىمدار سالىق زيمانوۆتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كوردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى. ولار دا جاس مولشەرى جاعىنان قازىر ناعىز كەمەلىنە كەلگەن ءىس باسىنداعى ازاماتتار.
سالىق زيمانوۆ, راسىمەن-اق, كوزى تىرىسىندە «قازاق زاڭ عىلىمىنىڭ پاتريارحى» دەگەن بەيرەسمي قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. ونىڭ ەسىمىن ارىپتەس ىنىلەرى, اكادەميكتەر مۇرات ءتاجى-مۇرات ۇلى بايماحانوۆ, سۇلتان سارتاي ۇلى سارتاەۆ, قايرات ساپارعالي ۇلى ساپارعاليەۆ, ءابدۋالي ەرەن ۇلى ەرەنوۆتەر ءاردايىم زور قۇرمەتپەن اتاپ ءوتتى.
كوزىقاراقتى جۇرت عۇلاما عالىم, اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ «وسى جۇرت زيمانوۆتى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن ەسسەسىن ۇمىتا قويعان جوق. ماناش قاباش ۇلى وسى ەسسەسىندە زيمانوۆ تۋرالى ەگىلىپ تە, توگىلىپ تە جازدى-اۋ.
دەپۋتاتتىق ساۋالدا اكادەميكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىنە دە باسا ءمان بەرىلگەن.
«سالىق زيمانوۆ 1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, كوميتەت توراعاسى ءارى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق كسر-ءىنىڭ «مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسىن دايىنداعان دەپۋتاتتىق كوميسسيانىڭ باسشىسى بولدى. كەيىن, 1991 جىلى 14-16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىلداۋ بارىسىندا 2 كۇن ايتىس-تارتىسقا ءتۇسىپ, ماسەلە تىعىرىققا تىرەلگەندە تاعى دا كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتتى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن كۇللى الەمگە تانىتقان تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا زاڭگەر دەپۋتات رەتىندە زور ۇلەس قوستى. ونىڭ سول كەزدە سويلەگەن سوزدەرى مەن تەگەۋرىندى پىكىرلەرى پارلامەنت مۇراعاتىندا سايراپ تۇر. ول 1994 جىلى جوعارعى كەڭەسكە ەكىنشى مارتە دەپۋتات رەتىندە سايلانىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ بارىنە دەرلىك ابىز اقساقال رەتىندە بەلسەنە ارالاستى. سەنات پەن ءماجىلىس توراعالارى, پرەمەر-مينيستر جانە رەسپۋبليكالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنا ۇدايى ءوزىنىڭ تولىمدى ۇسىنىس, تاعىلىمدى پىكىرلەرىن جولداپ وتىردى. ەلباسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمالارىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتتى», دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەر جايت, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا, الەمنىڭ التى بىردەي مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان ءىس-شارا كەزىندە ەل اعاسى رەتىندە بۇكىل حالىقتىڭ اتىنان ەلباسىنا باتا بەرگەن دە سالىق زيمانوۆ اعامىز بولاتىن.
شىندىعىندا, كونستيتۋتسيامىزدان باستاپ, بارلىق زاڭنامالىق اكتىلەرىمىزگە جول اشقان قۇجات 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا بولدى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا, جاس مەملەكەتتەر ەندى عانا بوي كوتەرىپ كەلە جاتقان كەزەڭ بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك بىزگە بىردەن كەلە قالعان جوق. ودان بۇرىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا الدىمەن ءوزىنىڭ ەگەمەن ەل ەكەنىن جاريالادى. ءدال وسى قادام قازاقستان سياقتى كوپۇلتتى ەلدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە تۋرا باستاعان داڭعىل جول بولدى. اتالعان قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا جوعارعى كەڭەستە باسىم بولىگى كەشەگى قىپ-قىزىل كوممۋنيستەردەن تۇراتىن, سىرتقى كۇشتەردىڭ ايتاقتاۋى مەن ايعايىنا قوسىلىپ, دەلەبەسى قوزىپ كەتەتىن الۋان ءتۇرلى, ارام پيعىلدى توپتار بولدى. ولاردىڭ مىسىن باسىپ, قيتۇرقى سۇراقتارى مەن قيعاش ۇسىنىستارىن قيسىنعا كەلتىرىپ, كەرەك كەزىندە تويتارىس تا بەرگەن تۇلعا جوعارعى كەڭەس ءوز قولىمەن قۇرعان كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى تاعى سول اكادەميك سالىق زيمانوۆ اعامىز بولعان. بۇل تۋرالى زيمانوۆ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ تالاي رەت تامسانا جازعانى دا بەلگىلى.
سالىق زيمانوۆ ۇلتتىق زاڭنامامىزعا كەسەك كىرپىش بولىپ قالانعان كوپتەگەن زاڭ اكتىسىنىڭ اۆتورى, ونى قابىلداۋ بارىسىندا ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەنگىزگەن دەپۋتات رەتىندە وتاندىق زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنى بۇگىنگى دەپۋتاتتاردىڭ ۇمىتپاي, ءادىل باعاسىن بەرىپ وتىرۋىن ۇلكەندى سىيلاۋ ءارى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەپ بىلەمىز.
دەپۋتاتتىق ساۋالدا سالىق زيمانوۆتىڭ قاھارماندىعى تۋرالى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.
«اكادەميك سالىق زيمانوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, مايدان دالاسىندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن قاھارمان. ول سوعىس كەزىندە-اق كوپتەگەن وردەن, مەدالدارمەن, سونىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنا بەرىلەتىن «التىن جۇلدىز» بەن لەنين وردەنىنەن كەيىنگى ۇلكەن ماراپات – ء«ى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. جاھاندىق سوعىستى داڭقتى قولباسشى, مارشال ك.ك.روكوسسوۆسكي باسقارعان 2-بەلورۋس مايدانى قۇرامىنداعى 6-مەحانيكالاندىرىلعان كورپۋستىڭ 615-مينومەنتتى پولك كومانديرى رەتىندە اڭىزعا اينالعان باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىردەي اسكەري شەندە – پولكوۆنيك دارەجەسىندە اياقتادى», دەگەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مايدانگەر زيمانوۆتىڭ ەلگە تەك 1946 جىلى عانا ورالعانىن جەتكىزدى.
ءيا, ءبىز بيىل ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. وسى مەرەيلى داتاعا قاتىستى ءتۇرلى كەرەعار پىكىر ايتىلعانى بەلگىلى. دەگەنمەن 1 ميلليوننان استام قازاقستاندىق مايدانعا شاقىرىلعانىن, ولاردىڭ جارتىسى ۇرىس دالاسىندا قازا تاپقانىن ەسكەرىپ, سولاردىڭ رۋحىن سىيلاۋ ءۇشىن ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان ارداگەر ازاماتتارىمىزدى ءاردايىم قۇرمەت تۇتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇل رەسەيدىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ دا ۇلى جەڭىسى ەكەنى داۋسىز.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقتىڭ ەرلىگى مەن باتىرلىعىنىڭ داڭقى اسپانداي ءتۇستى. بىزدەن ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, نۇركەن ءابدىروۆ, سۇلتان بايماعامبەتوۆ سياقتى ەرلىكتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتكەن ەرلەر, ءاليا مەن مانشۇك سياقتى قاھارمان قىزدار, باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى اتى اڭىزعا اينالعان قولباسشىلار شىقتى. وسى قاتارعا ەشبىر اسىرەلەۋسىز سالىق زيمانوۆتى دا قوسۋعا ابدەن بولادى. ساۋالدا ايتىلعانداي, ول سوعىستى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن بىردەي اسكەري دارەجەدە – پولكوۆنيك شەنىندە اياقتاپ, پولك باسقاردى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقتان شىققان جالعىز گەنەرال بولدى. ول – سابىر راحيموۆ. ونىڭ وزبەكستاندا تۋعانى ءۇشىن ەكى حالىققا ورتاق باتىر رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلگەنىن دە جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان سول تۇستا پولكوۆنيك شەنىندە پولك, ديۆيزيا باسقارعان قازاقتاردىڭ مارتەبەسى ودان ەش كەم ەمەس ەدى. ولاردىڭ ءوزى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. سول قاتاردان سالىق زيمانوۆتىڭ ەرەن تۇلعاسىن كورۋگە بولادى. دەمەك ۇلى وتان سوعىسىندا ەسىمىن التىن ارىپپەن جازعان, قولباسشىلىق تاكتيكاسى بارلىق اسكەري وقۋلىقتارعا ەنگەن ك.ك.روكوسسوۆسكيدىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن شايقاسقان ناعىز باتىرىمىز دا سالىق اعامىز بولىپ شىقتى.
تابيعاتىنان سابىرلى, سالماقتى, اسىرا ماقتاۋ, ماداقتاۋدى ۇناتپايتىن اعامىز بۇل تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيتىن. سوندىقتان وسى مالىمەتتەردى كوپ ادامدار بىلمەۋى دە مۇمكىن. بىراق ساۋالدا كورسەتىلگەن بۇلتارتپايتىن دەرەكتەر سالىق زيمانوۆتىڭ جاي ارداگەر ەمەس, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ناعىز قاھارمانى, باتىرى ەكەنىن كورسەتەدى. وعان مايدان دالاسىندا ءجۇرىپ العان ماراپاتتارى مەن اسكەري ناگرادالارى دا ايقىن دالەل بولا الادى.
«اعا بۋىن وكىلدەرى قاھارمان سالىق زيمانوۆتىڭ ازاتتىعىمىزعا جارقىن جول اشقان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن زيالى قاۋىمنىڭ ەرىك-جىگەرىن باسۋ ءۇشىن 1986 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا كەلگەن م.س.سولومەنتسەۆ پەن گ.ۆ.كولبيننىڭ الدىندا اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان اقساراعات سوزدەرىن دە ۇمىتقان جوق», دەدى سەناتور ءوز ساۋالىندا.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءومىر بويى قايتپاس قايسارلىعىنان, پرينتسيپشىلدىگىنەن جازباعان سالىق زيمانوۆ بارشا قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان قاھارلى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە دە ماسكەۋدەن جەدەل جەتكەن سول كەزدەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سۇرقاي سولومەنتسەۆ پەن «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي» كولبيننىڭ الدىندا قاسقايا قارسى ءسوز سويلەپ, جاستارىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتىن قورعاپ قانا قويماي, ونى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن ازامات ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
بۇگىندە ءبىر كەزدەرى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جازىقسىز جاس ۇلانداردى سوتتاۋعا, جازالاۋعا, قۋدالاۋعا اتسالىسقاندار اراسىندا وزدەرىن باتىر رەتىندە ناسيحاتتاپ جۇرگەندەر بار. ال ناعىز باتىر – سالىق زيمانوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ جانە جۇبان مولداعاليەۆ سياقتى اعالارىمىز. مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.
«وسىعان وراي, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن: قاھارمان عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, تانىمدىق-تاعىلىمدىق شارالار وتكىزۋ, ەسىمىن اتىراۋ مەن الماتى قالالارىنىڭ كوشەلەرىنە جانە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى جاڭادان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ بىرىنە بەرۋ, تۋعان جەرىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى سۇرايمىز», دەلىنگەن ساۋالدا.
دەپۋتاتتىق ساۋالداردى كۇندە تىڭداپ ءجۇرمىز عوي. ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ وزدەرى ابدەن شەشۋگە بولاتىن ماسەلەلەردى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە شىعارىپ, دابىرا ەتىپ كوتەرەتىندەرى دە جەتكىلىكتى. ال ۇلتتىق رۋحقا دەم بەرەتىن, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى اعالاردىڭ ادال جولىمەن تاربيەلەيتىن, وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەتەتىن مۇنداي ساۋالدار جيىرەك جولدانسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سالىق زيمانوۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن وشپەس ەرلىگى ءبىزدى وسىعان شاقىرادى.
ايتا كەتەيىك, دەپۋتاتتىق ساۋالعا ءۇش كوميتەت توراعاسى, ءۇش گەنەرال جانە ءۇش اكادەميك قول قويعان.
