بيىل پاندەميادان كاسىپكەرلەردىڭ زارداپ شەككەنى راس. بىراق جاڭا نارىقتاردى, جاڭا داعدىلاردى يگەرىپ, تىڭنان تۇرەن سالعان دا ءدال وسى كاسىپكەرلەر. مۇنى الماتى قالالىق «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ناريمان ابىلشايىقوۆتىڭ مىنا ءبىر سوزىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى.
– پاندەمياعا بايلانىستى كاسىپكەرلەر قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ جانە كاسىپورىندار قىزمەتىنىڭ شەكتەلۋى ولاردى قيىندىققا تىرەدى. دەسە دە, بۇل جاعداي كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى. ماسەلەن, الماتى قالاسىندا پاندەمياعا دەيىن 194 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەسە, ناۋرىز-قىركۇيەك ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 201 مىڭعا جەتتى. ياعني كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى قىسقارعان جوق, كەرىسىنشە كوبەيدى. بۇعان دەيىن دامىماي كەلگەن كاسىپكەرلىك تۇرلەرى پاندەميا بارىسىندا العا باستى. بيزنەس پاندەميا جاعدايىندا دا دامۋى كەرەك, – دەدى ول «نازارباەۆ مودەلى – ءححى عاسىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنە ستراتەگيالىق جاۋاپ» تاقىرىبىندا وتكەن جاس عالىمداردىڭ حالىقارالىق ونلاين-فورۋمىندا.
پاندەمياعا قاۋىپ رەتىندە ەمەس, مۇمكىندىك رەتىندە قاراۋ كەرەك دەگەن ويدى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنداعى Corporate Governance & Stewardship ءبولىمىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور الەكساندر ۆان دە پۋتت تە قولدادى.
– الەم جۇرتشىلىعى سوڭعى ءجۇز جىلدا بولماعان جاھاندىق داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ون جىل بۇرىنعى داعدارىسپەن سالىستىرعاندا ونىڭ زاردابى دا زور بولماق. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى پاندەميانى قاۋىپ ءارى مۇمكىندىك دەپ قاراستىرۋى كەرەك. ولار پاندەميادان كەيىن جەدەل قالپىنا كەلۋگە, تۇراقتى دامۋعا بەت بۇرۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, الەمگە ايگىلى ساراپشىلار ادامزاتتى بۇدان دا زور قاۋىپ-قاتەرلەر كۇتىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا, – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيا كەڭىستىگى دامۋدىڭ ناعىز ورتالىعىنا اينالادى. جاھاندىق ساۋدا اعىنىنىڭ كوپ بولىگىن, ياعني 38 پايىزىن ەۋرازيا قۇرلىعى قۇراپ وتىر. ودان كەيىنگى ورىندا ازيا قۇرلىعى تۇر (34 پايىز). دەمەك, ەۋرازيا مەن ازيا اراسىنداعى ساۋدا اعىنى قارقىندى تۇردە جاقسارىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر سىيلايدى. سوندىقتان قانداي جاعدايعا قاراماستان, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ءارى ەكونوميكالىق نەگىزدى ساقتاۋ ماڭىزدى. سونداي-اق ستراتەگيالىق جاڭارۋعا, سىرتقى فاكتورلارعا دا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت.
– ستراتەگيالىق جاڭارۋعا نازار اۋدارۋ كەرەك. شيكىزاتقا يەك ارتۋ كەزەڭى وسىدان بەس جىل بۇرىن اياقتالدى. الدىمەن وسىنى ەسكەرۋ قاجەت. ودان كەيىن قوعامنىڭ باعىتى, ستەرەوتيپتەرى وزگەرۋدە. تسيفرلاندىرۋ پروتسەسى ومىرىمىزگە ەندى. مۇنداي ۇدەرىس قازاقستاندا عانا ەمەس, تۇتاس الەمدە ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى پايدالى قازبالاردىڭ ورنىن باسىپ كەلەدى. ءسوز جوق, قىتاي مەن باتىس ەۋروپا ەنەرگەتيكا, تاماق ونەركاسىبى سالاسىندا الدا تۇرادى. بىراق قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ەكونوميكانىڭ تسيكلدىك دامۋىنىڭ دا ماڭىزدىلىعى ارتپاق. ونىڭ ۇستىنە, ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان وسىنداي مۇمكىندىكتەرگە يە قازاقستاندا تىڭنان تۇرەن سالۋعا جاعداي جاسالۋى كەرەك. ول ءۇشىن نەگىزگى ءۇش باعىتتى – ينۆەستيتسيا, تسيفرلاندىرۋ جانە كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى جانداندىرا تۇسكەن دۇرىس, – دەدى پروفەسسور ا.پۋتت.
